ایران و جمهوری آذربایجان: همسایگان نگران

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption الهام علی اف و محمود احمدی احمدی نژد، روسای جمهور جمهوری آذربایجان و ایران در یک مراسم رسمی در باکو

ایران و جمهوری آذربایجان که در طول تاریخ روابطی عمیق با هم داشته‌اند، در ماه‌های اخیر شاهد بروز موج جدیدی از تنش‌ها هستند.

علی‌رغم انکارهای شدید رسمی و ابراز دوستی عمیق، روابط این دو کشور طی هفته‌های اخیر رو به وخامت گذاشته است.

این دو کشور سفرایشان را برای رایزنی‌های بیشتر فراخواندند و یکی از راه‌های مرزی نیز برای چندین روز بسته بود که منجر به اختلال در شریان‌های حیاتی حمل و نقل بین این دو کشور شد.

بخشی از انتقاد فزاینده از جمهوری آذربایجان به ویژه از سوی چهره‌های مذهبی ایران، به تدارکات گسترده این کشور برای برگزاری مسابقات موسیقی یورو ویژن مربوط می شد.

در عوض ده‌ها آذربایجانی نیز در جمهوری آذربایجان و پایتخت‌های اروپایی تظاهرات‌هایی ترتیب داده‌اند تا به این شکل به آن چه دخالت ایران در امور داخلی جمهوری آذربایجان می‌دانند و همچنین به برخورد ناعادلانه با آذری‌ها در داخل ایران اعتراض کنند.

قیل و قال‌ها چه بر سر یک مسابقه جذاب پاپ باشد، چه بر سر تمایلات جنسی، حاکی از آن است که ایران به شدت نگران است که جمهوری آذربایجان بدل به مکانی مناسب برای حمله احتمالی اسرائیل به خاک ایران شود. این سوءظن تنش بین دو همسایه را تشدید کرده است.

گزارش‌ها مبنی بر آنکه اسرائیل به پایگاه‌های هوایی در جمهوری آذربایجان دسترسی پیدا کرده، خشمگینانه از سوی مقامات باکو آنکار شد. مقامات جمهوری آذربایجان بارها اعلام کرده‌اند که اجازه نخواهند داد از کشورشان به عنوان مکانی برای حمله به ایران استفاده شود.

با این همه، منابع امنیتی اسرائیل در ابتدای سال جاری میلادی تایید کردند که ۱.۶ میلیارد دلار وسیله نقلیه هوایی بدون سرنشین، ضدهوایی و موشک‌های دفاعی به جمهوری آذربایجان فروخته‌اند.

معامله با شرکت صنایع هوایی اسرائیل که زیر نظر دولت این کشور اداره می‌شود، به شدت حائزاهمیت بود، چرا که تقریبا تمامی بودجه امنیتیجمهوری آذربایجان در سال ۲۰۱۲ که معادل ۱.۷ میلیارد دلار است، صرف این معامله شد. همچنین گفته می‌شود این بزرگ‌ترین خرید نظامی جمهوری آذربایجان است.

در فوریه ۲۰۱۲، وزارت خارجه ایران سفیر جمهوری آذربایجان را احضار کرد تا پیرامون تجارت اسلحه کشورش با اسرائیل توضیح دهد. بر اساس گزارش خبرگزاری فارس، تهران به آذربایجان در خصوص «استفاده از خاک این کشور توسط اسرائیل برای حمله‌های تروریستی» هشدار داده است.

Image caption روابط جمهوری آذربایجان و اسرائیل مایه نگرانی شدید مقام های ایرانی شده است

جوانشیر آخوندف، سفیر جمهوری آذربایجان در ایران نیز در پاسخ گفته است که تسلیحات خریداری شده به منظور آزادسازی مناطق اشغال‌شده جمهوری آذربایجان است.

ارتباطات جمهوری آذربایجان و اسرائیل صرفا حول خرید تسلیحات نظامی نیست. تخمین زده می‌شود که تجارت دوجانبه این کشور، چیزی در حدود ۴ میلیارد دلار باشد. اسرائیل مهم‌ترین شریک تجاری جمهوری آذربایجان و دومین مصرف‌کننده نفت این کشور است. خط لوله اشکلون ـ ایلات از مهم‌ترین خطوط انتقال نفت از جمهوری آذربایجان است.

جمهوری آذربایجان به یمن منابع نفت و گازش و درآمد حاصله از آن، پول زیادی کسب می‌کند و می‌خواهد تا توانایی‌های نظامی‌اش را افزایش دهد، اما انتخاب‌هایش محدود است.

درگیری جمهوری آذربایجان با ارمنستان بر سر مناطق مورد مناقشه ناگورنو ـ قره‌باغ سبب شده تا غرب تمایلی به فروش اسلحه به باکو نداشته باشد.

در ایالات متحده، یک لابی قدرتمند هوادار آمریکا کار دولت را برای انجام هرگونه معامله نظامی با جمهوری آذربایجان دشوار کرده است. در این درگیری‌ها، روسیه طرف ارمنستان است و باقی دولت‌های خودسر، اگر هم قصد فروش تسلیحات نظامی به جمهوری آذربایجان را داشته باشند، از تکنولوژی سطح بالا و توان آموزشی کافی برخوردار نیستند.

اسرائیل شریک نظامی ارزشمندی برای جمهوری آذربایجان است، چرا که شرکت‌های سازنده تسلیحات نظامی سطح بالایی دارد. اما جمهوری آذربایجان برای افزایش قوای نظامی‌اش، به چیزی بیش از خرید تسلیحات نظامی سطح بالا نیاز دارد، این کشور باید قوای نظامی‌اش را نیز مدرنیزه کند.

همکاری‌ها بین اسرائیل و جمهوری آذربایجان، دولت علی‌اف را قادر می‌سازد تا هم از ابزارآلات بهره بگیرد و هم از تخصص لازم برای استفاده از این ابزارآلات. در عوض اسرائیل نیز می‌تواند به بزرگ‌ترین‌دشمن‌اش یعنی ایران، نزدیک باشد.

اسرائیل همکاری‌هایش با جمهوری آذربایجان را مخفی نمی‌کند. اویگدور لیبرمن، وزیر خارجه این کشور، به مناسبت بیستمین سال آغاز همکاری‌های دیپلماتیک جمهوری آذربایجان و اسرائیل، در آوریل سال جاری میلادی به این کشور سفر کرد.

با آنکه اسرائیلی‌ها سعی داشتند این دیدار را اتفاقی بسیار مهم بنامند، دولت جمهوری آذربایجان سعی کرد آن را کم اهمیت جلوه دهد. این اتفاق نه تنها خشم ایران را به همراه داشت، بلکه سبب شد تا دولت ترکیه نیز انتقادهایی را متوجه‌ جمهوری آذربایجان کند. سفیر ترکیه در باکو از روابط جمهوری آذربایجان با اسرائیل اظهار ناراحتی کرد و گفت که جمهوری آذربایجان باید در کشمکش‌های ترکیه با اسرائیل، طرف آنکارا باشند، همانطورکه ترکیه در درگیری‌های جمهوری آذربایجان با ارمنستان طرف این کشور بود.

جمهوری آذربایجان محتاط است تا در انظار عمومی زیاد به اسرائیل نزدیک نباشد و با آنکه این دو کشور روابط اقتصادی و نظامی محکمی دارند، اما تاکنون جمهوری آذربایجان از گشودن سفارتخانه در تل‌آویو پرهیز کرده است.

بازار داغ جاسوسی

هم جمهوری آذربایجان و هم ایران سوءظن‌های شدیدی نسبت به هم دارند.

یکی از مهم‌ترین دلایل این اختلاف، ظن دو طرف به فعالیت‌های جاسوسی است. در مارس ۲۰۱۲، مقامات جمهوری آذربایجان، ۲۲ آذری را به اتهام جاسوسی برای ایران دستگیر کردند. وزارت‌ امنیت داخلی جمهوری آذربایجان اعلام کرد که این افراد در حال برنامه‌ریزی برای بمب‌گذاری در دفاتر و سفارت‌خانه‌های غربی بوده‌اند.

حق نشر عکس aliyevheritage.org
Image caption همزمان با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال جمهوری آذربایجان، ایران یکی از اولین کشورهایی بود که استقلال این کشور را به رسمیت شناخت. اکبر هاشمی رفسنجانی و حیدرعلی اف روسای جمهوری پیشین ایران و جمهوری آذربایجان

دو ماه پیش از آن نیز دو مرد در جمهوری آذربایجان دستگیر شدند که مشکوک به برنامه‌ریزی برای حمله به خارجی‌ها، از جمله سفیر اسرائیل و یک خاخام بودند. این اتفاق پس از طرح بمب‌گذاری در کشور همسایه، گرجستان، رخ داد که اسرائیل ایران را متهم به دست‌داشتن در آن می‌دانست.

وزارت امنیت داخلی جمهوری آذربایجان گفته بود که افراد دستگیر شده با سپاه پاسداران ایران در ارتباط بوده‌اند و اهداف احتمالی‌شان سفارت‌خانه‌های آمریکا و اسرائیل و همچنین شرکت نفت بریتانیایی، بی پی، بوده است.

مقامات جمهوری آذربایجان ادعا می‌کنند که سپاه پاسداران ایران می‌خواسته به بهانه فعالیت‌های مذهبی یک گروه ویژه در جمهوری آذربایجان تشکیل دهد.

شواهد محکمی وجود دارد که هم ایالات متحده و هم اسرائیل در خاک جمهوری آذربایجان جاسوسی می‌کنند. با آنکه این خارجی‌ها به جمع‌آوری اطلاعات درباره فعالیت‌های هسته‌ای ایران علاقه‌مندند، خود کشور جمهوری آذربایجان توجه چندانی به فعالیت‌های هسته‌ای همسایه‌اش ندارد.

نگرانی جمهوری آذربایجان مربوط به دخالت‌های ایران در امور داخلی این کشور است.

رقابت‌های مذهبی دو کشور شیعه

حدود ۶۵ درصد از جمعیت جمهوری آذربایجان شیعه و ۳۵ درصد سنی هستند. هفت دهه استقرار کمونیسم نیز در این کشور اثر خود را بر جای گذاشته است. در مجموع آذربایجانی‌ها در زندگی روزانه خود نگاهی سکولار دارند.

با این همه رهبران مذهبی نظیر آیت‌الله‌ محمد فاضل لنکرانی، آیت الله میرزا جواد تبریزی، آیت الله علی خامنه‌ای و آیت الله علی سیستانی نفوذ چشمگیری میان شیعیان دین‌دار جمهوری آذربایجان دارند.

در جمهوری آذربایجان یک جنبش اسلامی‌که به لحاظ سیاسی پرقدرت باشد، وجود ندارد. با این همه گروه‌های افراطی کوچکی هستند که بیشترشان انشعابی از گروه‌های فوق محافظه‌کار سنی/ سلفی از شمال قزاقستان به شمار می‌آیند.

با این همه تمامی سلفی‌ها نظامی نیستند. در باکو، مشهور‌ترین مسجدشان که مسجد ابوبکر نام دارد هر هفته در روزهای جمعه پذیرای ۵ تا ۷ هزار نفر برای اقامه نماز جمعه است. بسیاری از سلفی‌ها در میان اجتماعات کوچک سنی لزگی‌ها و آوارها زندگی می‌کنند.

فعالیت‌های مذهبی شدیدا در این منطقه دنبال می‌شود که به شکل رسمی و غیر رسمی توسط ترکیه حمایت می‌شوند. در نخستین روزهای استقرار جمهوری آذربایجان، اداره امور مذهبی ترکیه به این کشور چندین امام فرستاد و مساجد را گشود.

گروهی که بیشترین حضور و تاثیر را در جمهوری آذربایجان دارد، تاکنون جمعیت مذهبی ترک فتح‌الله گولن بوده است.

جنبش گولن در اویل دهه نود میلادی و با گشودن مدارسی چند در جمهوری آذربایجان کار خود را آغاز کرد. در آن زمان رئیس‌جمهوری آذربایجان، حیدر علی‌اف، از حضور این گروه استقبال کرد، چرا که آن را کمکی مفید در جهت استقرار آموزش با محوریت ترکی در کشوری می‌دانست که بیشتر روشنفکران‌اش تعلقات فرهنگی روسی داشتند.

حق نشر عکس AFP
Image caption برگزاری مسابقان یورویژن در جمهوری آذربایجان، خشم شماری از روحانیون ایرانی را برانگیخت

فعالیت این گروه هم‌چنین راهی برای بهترکردن روابط جوامع ترک و آذربایجانی بوده است.

مقامات رسمی همواره درقبال هرگونه فعالیت مذهبی خارجی احساس نگرانی کرده‌اند؛ اما عمل‌گرایی که آن روزها در آذربایجان غالب بود، سبب شد تا جنبش گولن با اسلام گرایی میانه‌اش و ملی‌گرایی ترک‌اش مورد پسند دولت واقع شود. این جنبش رقیبی جدی برای فعالیت‌های مذهبی ایرانی به شمار می‌‌آمد.

گذشته از این، شبکه گولن در آن زمان بهترین استاندارهای آموزشی موجود را در کشور پدید آورد.

فرزندان بسیاری از مقامات تاثیرگذار جمهوری آذربایجان، از جمله رمیز مهدی‌یف، رئیس دفتر ریاست‌جمهوری، به این مدارس رفتند. فارغ‌التحصیلان مدارس گولن با تسلط کامل بر زبان‌های ترکی، زبان مادری‌شان آذری و انگلیسی جذب دفاتر دولتی، خدمات اجتماعی و شرکت‌های خارجی شدند.

جنبش گولن شبکه تاثیرگذاری از فارغ‌التحصیلان را پدید آورد که تجارت را برای کمپانی‌های ترکی که با دفاتر آذربایجانی کار می‌کردند، راحت‌تر کرد.

به نظر می رسد موج جدید دستگیری فعالین مذهبی، تاثیری بر جنبش گولن نگذاشته است، با آنکه مقامات جمهوری آذربایجان به اهداف بلندمدت این جنبش همواره مشکوک بوده‌اند.

ادبیات مذهبی وارد شده از خارج از جمهوری آذربایجان در این کشور ممنوع است و آن‌هایی که در خارج از کشور دروس مذهبی می‌خوانند نمی‌توانند در جمهوری آذربایجان "امام" شوند.

در اینکه مذهب و دینداری در جمهوری آذربایجان در حال اوج گرفتن است، تردیدی نیست. در زمان استقلال جمهوری آذربایجان در سال ۱۹۹۱، چهل مسجد در این کشور وجود داشت و امروزه این عدد به بیش از ۱۷۰۰ مسجد رسیده است.

رهبران جمهوری آذربایجان بیش از هر چیز دیگر از تاثیر مذهبی ایران بر کشورشان می‌ترسند.

به نظر می‌رسد ایران فعالیت‌های مذهبی‌اش را متوجه قوم تالش کرده است که به لحاظ زبانی و مذهبی به ایران نزدیک‌اند. تاثیرات ایران همچنین در روستاهایی در نزدیکی باکو، نظیر نارداران به وضوح دیده می‌شود. بدنه اصلی حزب تعطیل‌شده اسلامی آذربایجان در روستای نارداران و با کمک‌های مالی ایران شکل گرفته بود.

در باکو مسجد جمعه مرکز اصلی پرقدرت‌ترین جمعیت شیعه آذربایجان است.

قتل رفیق تقی، روزنامه‌نگار سکولار جمهوری آذربایجان در سال گذشته، که پیرو فتوای صادرشده از سوی آیت‌الله لنکرانی از ایران صورت می‌گرفت، خشم شدید آذربایجانی‌ها در خارج و داخل کشور را در پی داشت. در این مورد نیز نظیر سایر حملات به روزنامه‌نگاران، مقامات آذربایجان هنوز متهمان اصلی را به سزای عمل‌شان نرسانده‌اند.

اخلاق در مقابل ملی‌گرایی؟

یکی دیگر از دلایل ناراحتی آذربایجان از ایران، رابطه نزدیک ایران با دشمن این کشور، یعنی ارمنستان است.

محمد ریسی، سفیر تازه انتخاب شده ایران در ارمنستان، در آوریل سال ۲۰۱۲ اعلام کرد که روابط ایران و ارمنستان بهترین رابطه موجود بین کشورهای این منطقه است.

علاوه بر روابط سطح بالای سیاسی، ارمنستان و ایران قصد دارند تا خط لوله‌ای به طول ۳۶۵ کیلومتر راه‌اندازی کنند که قادر خواهد بود روزانه ۱.۵ میلیون لیتر گازوئیل و سوخت دیزلی را از شهر تبریز به شهر یراسخ در ارمنستان منتقل کند. قرار است این خط لوله تا سال ۲۰۱۴ ساخته و راه‌اندازی شود.

مقامات ارمنی تاکید دارند که تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، مانعی برای راه‌اندازی این خط لوله نخواهد بود.

با وجود آنکه جمهوری ارمنستان حضور و تاثیری چشمگیر در ایالات متحده دارد، اما سیاست‌های خود را همراستا با مسکو می‌داند و همچنان پایگاه‌های نظامی در اختیار روسیه قرار می‌دهد.

حق نشر عکس aliyevheritage.org
Image caption دیدار حیدر علی اف رئیس جمهور وقت جمهوری آذربایجان با آیت الله علی خامنه ای در جریان شرکت در نشست رهبران کشورهای اسلامی در تهران

در نهم ماه می سال ۲۰۱۲، در بیستمین سال سقوط شهر شوشی در ناگورنو ـ قره‌باغ ، گروهی از ایرانیان تظاهراتی مقابل کنسولگری جمهوری آذربایجان در شهر تبریز ترتیب دادند.

آن‌ها علیه میزبانی آذربایجان از رقابت‌های موسیقی یورو ویژن شعار می‌دادند.

در آن سو نیز، تعدادی در شهر باکو و در مقابل سفارت ایران در آذربایجان و در اعتراض به حمایت ایران از ارمنستان تظاهرات کردند و علیه تعدادی از مقامات رسمی ایران شعار دادند که منجر به برگزاری تظاهراتی گسترده در ایران شد.

آراز علیزاده، یکی از نمایندگان آذربایجان و نایب رئیس حزب سوسیال دموکراتیک آذربایجان (اس.دی.پی.ای) به اظهارات یکی از نمایندگان مجلس ایران، محمد کرمی راد، پاسخ داد.

پیش از این، در رسانه‌های آذری گزارش شده بود که کرمی‌راد گفته که مسابقات موسیقی یورو ویژن در باکو، به تشویق گروه‌های غربی و صهیونیستی برگزار می‌شود و بی‌عفتی را ترویج خواهد داد.

آراز علیزاده نیز در جواب تلافی‌جویانه‌اش گفته بود که آذربایجان کشوری سکولار است که سنت‌های خود را دارد. او گفته بود «ما وقتی شما شهروندان‌تان را سنگسار می‌کنید، دخالت نمی‌کنیم. مسلمان‌های آذربایجان پیشرو هستند و این در حالی است که سیاست‌مداران ایرانی مرتجع‌اند.»

جمهوری آذربایجان مخصوصا درباره هرگونه انتقاد به مسابقات یورو ویژن حساس است. چرا که این اتفاق را موقعیتی فوق‌العاده برای نمایش این کشور می‌داند.

آذربایجان به خاطر وضعیت حقوق بشر در این کشور و رفتارش با ساکنین باکو که مجبور شدند به خاطر افتتاحیه پرزرق‌وبرق مسابقات خانه‌های خود را ترک کنند، تحت فشار شدید قرار گرفته است.

به نظر می‌رسد اعتراض ایرانی‌ها به برگزاری مسابقات یورو ویژن، حتی سفت‌وسخت‌ترین منتقدان علی‌اف را نیز آشفته کرده است.

علی اصغر ممدلی که وکیلی برجسته در حوزه رسانه است، چند روز پیش از مسابقات یورو ویژن به من گفت که ایران تحمل استقلال جمهوری آذربایجان را نداشت و همین یکی از دلایل اصلی درگیری‌های لفطی اخیر است.

آقای ممدلی می گوید «ما عضوی از شورای امنیت سازمان ملل هستیم. حالا هم داریم یک رقابت بزرگ بین‌المللی را میزبانی می‌کنیم. این هفته یک گروه قاچاقچی مواد مخدر وابسته به ایران دستگیر شدند. اتفاقات ناراحت کننده بسیاری در حال وقوع است و اعتراض‌ها به یک مسابقه به اصطلاح غربی یا شایعه اساسا کذب راه‌پیمایی همجنس‌گراها، تنها بهانه‌هایی برای حمله به آذربایجان است.»

حالا که روابط ایران و جمهوری آذربایجان هر روز بیشتر از دیروز سرد می‌شود، غیر منطقی نخواهد بود اگر تهمت‌زنی‌های دوجانبه بیشتری اتفاق بیفتد.

یکی از اقدامات قابل پیش‌بینی حمایت ایران از گروه‌های مخالف با دولت الهام علی‌اف است. از سوی جمهوری آذربایجان هم می‌توانیم انتظار داشته باشیم که فعالیت‌هایش را در داخل و خارج از ایران و به منظور افزایش اختلافات قومی میان یکی از بزرگ‌ترین اقوام ایرانی، یعنی آذری‌ها، بیشتر کند.

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که در آن سایت فارسی بی بی سی، روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی خواهد کرد.