ایران و همسایگان در یک نگاه

کشورهای همجوار ایران و مروری بر روابط دوجانبه با آنها
ترکیه طول مرز دو کشور در حدود ۵۸۰ کیلومتر (در حدود ۴۵۴ کیلومتر آن مرز زمینی و مابقی آن آبی) است. دو کشور از حدود ۴۰۰ سال پیش هیچ گونه اختلاف مرزی با هم نداشته اند اما در موارد متعدد سیاسی با یکدیگر اختلاف نظر دارند. اختلاف درباره آینده سوریه و نارضایتی ایران از استقرار سپر دفاع موشکی ناتو در خاک ترکیه، مهمترین موارد فعلی است.
عراق ایران و عراق طولانی ترین مرز را با یکدیگر دارند. طول این مرز در حدود ۱۶۰۹ کیلومتر (درحدود ۱۲۵۸ کیلومتر زمینی و حدود ۳۵۱ کیلومتر آبی) است. اختلافات مرزی دو کشور طی عهدنامه حسن همجواری موسوم به قرارداد الجزایر حل شده اما دو کشور از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ به مدت هشت سال با یکدیگر جنگیدند. مهمترین موارد اختلافات دو کشور در حال حاضر معطل ماندن اجرای بندهایی از این عهدنامه و از جمله اختلافات درباره میادین مشترک گاز و نفت است.
کویت دو کشور طی چند سال اخیر به خصوص از دو سال گذشته روابط سردی با یکدیگر داشته اند و اختلافات یک بار به فراخوانی سفرا و حتی اخراج دیپلمات های دو کشور انجامیده است. کویت می گوید گروهی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را دستگیر کرده که با هدف خرابکارانه، مشغول جاسوسی از اماکن حساس این کشور بوده اند. دو کشور بر سر میدان گازی آرش هم اختلاف نظر دارند.
عربستان روابط ایران و عربستان سعودی در سال های پس از پیروزی انقلاب بهمن ۱۳۵۷ ایران‌، گاه خصمانه و‌ گاه و دوستانه بوده اما در حال حاضر دو کشور روابط سردی با یکدیگر دارند. ایران، عربستان را به دلیل اعزام نیرو برای سرکوب مخالفان بحرین، سرزنش می کند. دو کشور یکدیگر را به دخالت در امور هم متهم می کنند. در جریان تحریم خرید نفت ایران از سوی اتحادیه اروپا، عربستان وعده تامین نفت تحریمی ایران را داده که ایران آن را غیردوستانه خوانده.
بحرین روابط دو کشور طی دو سال گذشته سرد و پرتنش بوده است. ایران اتهام دخلت در امور بحرین را رد می کند اما خواستار توقف سرکوب مخالفان بحرینی است. دو کشور طی دو سال گذشته یک بار سفرای خود را فراخوانده اند و دیپلمات های یکدیگر را اخراج کرده اند. بحرین چهل سال پیش با نظارت سازمان ملل متحد رسما از ایران جدا و مستقل شد. ایران اولین کشوری بود که استقلال بحرین را به رسمیت شناخت. اما علیرغم سیاستگذاری محمدرضا شاه روابط تهران و منامه در حال حاضر سرد و پرسوظن است.
قطر قطر در سال های اخیر تلاش کرده تا روابط خود را با ایران در سطح دوستانه ای حفظ کند. علیرغم حضور قطر در شورای همکاری و همراه شدن آن با ادعاهای امارات، رهبران دو کشور تماس های دوجانبه خود را حفظ کرده اند. با این همه دو کشور در بهره برداری از میادین مشترک انرژی از جمله میدان گازی پارس اختلاف نظر دارند. ایران به دلیل تحریم های اقتصادی قادر به بهره برداری کامل از سهم خود در میدان پارس جنوبی نیست اما قطر با سرمایه گذاری وسیع خارجی در حال استخراج انرژی از این میدان مشترک است.
امارات متحده عربی علیرغم وجود تفاهم نامه ای در باره جزایر سه گانه، تنب کوچک، تنب بزرگ و ابوموسی، از حدود بیست سال پیش تاکنون، امارات ادعاهایی مرزی درباره این سه جزیره مطرح کرده. کشورهای عربی یک بار موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داده اند اما شورای اعتراض را وارد ندانسته. در سال های اخیر، امارات متهم به بدرفتاری با مسافران ایرانی است. این کشور در زمان بالاگرفتن تحریم ها، برخی از مبادلات کالا و خدمات بانکی به ایران را متوقف کرده است.
عمان عمان به عنوان عضو شورای همکاری خلیج فارس در بیانه های پایانی این شورا، از ادعای امارات درباره جزایر سه گانه حمایت می کند اما در مجموع روابط خوبی با ایران دارد و در موارد متعددی به واسطه میان ایران و آمریکا عمل کرده است. ایران با کمک به سلطان قابوس، پادشاه عمان، در جنگ ظفار، عملا باعث دوام حکومت او شد و این موضوع حتی با تاسیس جمهوری اسلامی، ریشه روابط مثبت دو کشور بوده است.
پاکستان طول مرز دو کشور در حدود ۹۷۸ کیلومتر (حدود ۷۵۵ کیلومتر مرز خشکی و حدود ۲۲۳ کیلومتر مرز آبی) است. مهمترین مناقشه دو کشور بر سر پناه گرفتن گروه های مسلح مخالف ایران در خاک پاکستان و برخی از اختلافات مذهبی است که در سال های گذشته در موارد متعدد به ترور شهروندان شیعه ایرانی در پاکستان انجامیده است.
افغانستان طول مرز دو کشور در حدود ۹۴۵ کیلومتر (۷۰۹ کیلومتر مرز خشکی و در حدود ۲۳۶ کیلومتر مرز آبی) است. مهمترین موضوعات مورد اختلاف دو کشور، اختلاف نظر درباره حق‌آبه رود مرزی هیرمند، ناخرسندی ایران از قرارداد استراتژیک افغانستان و آمریکا و کنترل تولید و حمل و نقل مواد مخدر در افغانستان است.
ترکمنستان ایران و ترکمنستان گرچه مرز زمینی مشترک دارند اما بخش وسیعی از این مرز را رودخانه های مرزی تشکیل می دهد. طول مرز دو کشور در حدود ۹۲۲ کیلومتر است. مهمترین موضوع اختلاف دو کشور درباره تعیین رژیم حقوقی دریای خزر است که پس از فروپاشی اتحادجماهیر شوروی، سه همسایه تازه پیدا کرده است.
روسیه ایران و روسیه در زمینه تعیین رژیم حقوقی دریای خزر اختلاف نظر دارند. روسیه از جمله کشورهای عضو دائم شورای امنیت است که در گروه ۱+۵ سرگرم مذاکره با ایران است. روسیه در زمینه فروش تسلیحات به ایران علیرغم وجود قرارداد اختلاف دارد که به دلخوری تهران انجامیده است.
قزاقستان دو کشور در تعیین رژیم جدید حقوقی دریای خزر و تعیین مرزهای دریایی اختلاف نظر دارند.
ارمنستان از میان همسایگان ایران کوتاه ترین مرز زمینی، مرز ایران و ارمنستان است. طول این مرز در حدود ۴۸ کیلومتر است. ایران کم اختلاف ترین مناسبات را در میان همسایگانش با ارمنستان دارد. دو کشور روابط سیاسی تجاری مستحکمی با یکدیگر دارند و این وضعیت از زمان استقلال ارمنستان پس از فروپاشی اتحادجماهیر شوروی، با ثبات بوده است.
جمهوری آذربایجان ایران و جمهوری آذربایجان در حدود ۷۵۹ کیلومتر (در حدود ۱۷۵ کیلومتر مرز خشکی و حدود ۵۸۴ کیلومتر مرز آبی) مرز مشترک دارند. روابط دو کشور در ماه های اخیر بسیار پرتنش بوده و در مواردی به فراخوانی سفرای دو کشور و اخراج ماموران دولتی یکدیگر انجامیده. ایران از روابط باکو با اسرائیل نگران است و نسبت به گسترش آن هشدار داده. اختلافات مذهبی و برخی از تحریکات قومی در تشدید تنش ها در روابط دو کشور موثر بوده است. دو کشور همچنین بر سر دریای خزر اختلاف نظر جدی دارند.

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که سایت فارسی بی بی سی در آن روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی می کند.