راهنما: چند اصطلاح حقوقی و دیپلماتیک

حق نشر عکس BBC World Service
عهدنامه: یک سند حقوقی رسمی است که مانند قانون و قرارداد در جوامع داخلی، تعهداتی را ایجاد می کند، بنابراین قراردادهائی که طرفین متعهد یا یکی از آنها دولت نباشد عهدنامه محسوب نمی شود.
کنوانسیون: به اسناد چند جانبه بین المللی گفته می شود و مسائلی را در بر می گیرد که مورد قبول شمار کثیری از دولت ها است.
اعلامیه: سندی است که در آن دولت یا دولت ها خط و مشی خود را در مورد سیاست مشترکی اعلام می کنند.
بیانیه: سندی است که دولتی به منظور روشن کردن خط مشی سیاسی خود در موضوع خاص یا توضیح یا بی اثر کردن اظهارات مخالفین صادر می کند.
بیانیه نهایی: بیانیه رسمی یا خلاصه مذاکرات کنگره یا مجلسی است که در آن موضوعات مورد مذاکره نام برده شده یا به اختصار تشریح شده. امضا بیانیه تعهدآور نیست.
موافقتنامه یا توافقنامه: معاهده ای است که روابط دو دولت را در زمینه های مختلف تنظیم و تعهدات دوجانبه ایجاد می کند.
مقاوله نامه یا صلح نامه: قراری است که بموجب آن طرفین متعاهد، در خصوص رفع اختلافی به تفاهمی می رسند.
یادداشت تفاهم : قرار دوجانبه ای است که نمایندگان دو دولت بر سر موضوعات خاصی که به توافق رسیده اند، امضا می کنند و به موجب آن سایر معاهدات خود را منعقد و یا کمیسیون های مشترک خود را در آینده تشکیل می دهند .
پروتکل: به متممی می گویند که به یک معاهده افزوده می شود.
قرارداد: توافقی است بین دو دولت یا چند طرف که اجباری را بر اجرا یا عدم اجرای موضوعی ایجاد می کند.
یادداشت: نامه رسمی است که به وسیله نماینده سیاسی به حکومت خارجی تسلیم می شود. این نامه حاوی توضیح یا تقاضای دولت است.
پیمان: به معاهده مراجعه کنید.
سفیر: به نماینده بالاترین مقام رسمی یک کشور نزد بالاترین مقام رسمی کشور پذیرنده گفته می شود. موضع، تصمیم، اقدام و هرنوع عملی از سوی سفیر به منزله اقدام از سوی بالاترین مقام دولت فرستنده آن است.
استوارنامه: به حکم انتصاب سفیر گفته می شود که با امضای بالاترین مقام رسمی کشور فرستنده است.
مرز: آخرین حد قلمرو زمینی ، هوائی و دریایی هر کشور است که مهمترین عامل تشخیص و جدائی سرزمین یک کشور از کشور همسایه است .
مرز آبی: خطی است فرضی که قلمرو دریایی دو کشور را از هم تفکیک می کند.
عابر غیر مجاز: به شخصی گفته می شود که اغلب به طور سهوی و به علت مشخص نبودن خط مرز و یا عدم اطلاع از نحوه عبور خط مرز بدون مدارک و اسناد معتبر، به کشوری دیگر وارد می شود.
خط مبدا در مرزهای دریایی: خطی است که از آن مناطق دریایی کشور ساحلی اندازه گیری می شود. خط مبدا مناطق دریایی ایران در خلیج فارس ودریای عمان به استثنای دو نقطه با استفاده از روش خطوط مستقیم ترسیم شده که از اتصال ۲۵ نقطه در جزیره های نزدیک به ساحل و دماغه ها تشکیل شده است.مختصات این خطوط طبق اعلامیه ای در آبان سال ۱۳۵۲ از سوی دولت امیرعباس هویدا مشخص و به مراجع بین المللی اعلام شد.
آبهای داخلی: این منطقه شامل خورها، خلیج های کوچک و برخی شبه خلیج ها است که پیش از خط مبداء قراردارند. دولت ساحلی بر بستر دریا، آب و فضای هوایی آن حاکمیت کامل دارد.
دریای سرزمینی: این منطقه ۱۲ مایل دریایی از آب های داخلی به سمت آب های آزاد را شامل می شود که در این محدوده دولت بر روی آب، بستر دریا، زیر بستر و آسمان آن حاکمیت کامل دارد. از نظر کشتیرانی حقوق دولت ساحلی با محدودیت روبروست چون کشتی های دولت های بیگانه می توانند با استفاده از حق «عبور بی ضرر» از دریای سرزمینی عبور کنند.
منطقه مجاور: در ماوراء و مجاور دریای سرزمینی به عرض ۱۲ مایل یک دولت می تواند به منظور جلوگیری از تخلفات گمرکی، مالی و مهاجرتی و یا مقررات بهداشتی نظارت داشته باشد .
منطقه انحصاری اقتصادی: طبق کنوانسیون حقوق دریاها منطقه‌ای در ماورا آبهای داخلی به عرض ۲۰۰ مایل دریایی از خط مبدا است که فعالیت اقتصالدی همچون ماهیگیری در انحصار دولت ساحلی است.
عمق نوار مرزی: فاصله ای است از خط مرز با عرض معینی به داخل خاک دو کشور که بر اساس قراردادهای دوجانبه تعیین می‌شود .شرایط حاکم برسکنه و مقررات ناظر بر نوار مرزی هم در توافق های دوجانبه با دولت همسایه تعیین می شود . در بعضی از معاهدات عمق نوار مرزی محدوده عمل مرزبانان دو کشور را نیز شامل می شود .
عابر غیر مجاز: به فردی گفته می شود که با سو نیت یا بدون سو نیست اما بدون داشتن مدارک کافی از جمله روادید از نواحی مرزی وارد یک کشور شود.
متجاوز مرزی: به افراد بیگانه اطلاق می شود که عمدا یا سهوا بدون در دست داشتن اسناد و مدارک لازم از مرز عبور می کنند.
طرد: چنانچه متجاوز مرزی پس از طی مراحل مربوطه در مراجع قضائی و انتظامی بدون تنظیم صورتجلسه یا ملاقات مرزی از یک نقطه در مرز اخراج گردد طرد محسوب می شود.
تجاوز: تجاوز عبارتست از توسل به زور علیه تمامیت ارضی یا حاکمیت سیاسی یک دولت به منظور تحمیل اداره به آن کشور که بارزترین نوع آن کاربرد نیروی مسلح و تهاجم زمینی یا بمباران هوایی یا محاصره دریائی و زمینی یک دولت به وسیله نیروهای مسلح دولت دیگری است.
نشانه های مرزی: علائمی که برای مشخص کردن مسیر عبور خط مرز استفاده می شود. شکل و اندازه و تعداد این علائم طبق موافقت دو کشور همسایه مشخص و در فواصل معین روی زمین نصب می شود.
اراضی مرزی: زمین های مجاور مرز دو کشور گفته می شود
نشانه مرز آبی: گوی های شناوری است که روی رودخانه، یا دریاچه های مرزی قرار می گیرد.
مراودات مرزی: به امکان قانوی برای ساکنان نواحی مرزی گفته می شود که می توانند بدون داشتن روادید (ویزا) برای تهیه مایحتاج خود یا دادوستد گذر کنند.
حاکمیت: حق انحصاری دولت برای نظارت بر یک قلمروی ارضی معین است.

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که سایت فارسی بی بی سی در آن روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی می کند.