زیستن در نقطه صفر؛ تحریم یا انزوای فرهنگی و علمی ایران؟

حق نشر عکس Reuters
Image caption آثار هنرمندان ایرانی در گالری هنری ریرا در دوبی

تاثیرات گسترده اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تحریم‌هایی که بخش مهمی از جامعه جهانی بر ایران تحمیل می‌کنند و نتایج کوتاه‌مدت و درازمدت این تحریم‌ها بر اقتصاد حال و آینده و بر زندگی روزمره مردم ایران، به ویژه لایه‌های فقیر و متوسط، چندان گسترده و عمیق است که تاثیر همه‌جانبه این تحریم‌ها بر تشدید انزوای فرهنگی، علمی و دانشگاهی ایران نادیده مانده و در این عرصه حداکثر به مواردی همچون اختلال در مبادلات مالی و در نتیجه دشوار شدن ارسال هزینه زندگی و تحصیل برای دانشجویان ایرانی در خارج از کشور و ارسال پول حاصل از فروش آثار هنری چون فیلم و تابلوهای نقاشی به داخل کشور اشاره می‌شود.

تحریم‌ها علیه ایران به انزوای بیش از پیش این کشور از جهان و محدود شدن ارتباطات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایران به چند کشور چون روسیه و چین منجر شده و انزوای علمی و فرهنگی ایران را که از آرزوهای حکومت جمهوری اسلامی است، تشدید می‌کند.

فرهنگ در انزوا

هیچ فرهنگی در انزوا رشد نمی‌کند. فرهنگ‌ها در تبادل با یکدیگر ارتقا می‌یابند، اما تبادل فرهنگی ایران با جهان، جز در مواردی انگشت‌شمار، به صفر رسیده و ارتباط نهادهای علمی، پژوهشی و دانشگاهی ایران با دانشگاه‌ها و نهادهای علمی و پژوهشی جهان نیز چون ارتباطات فرهنگی، نه فقط با اروپای غربی و آمریکا، که حتی با کشورهای اسلامی و کشورهای همسایه نیز به تقریب قطع شده است.

غیبت بخش متعالی، آوانگارد، معاصر و خلاق فرهنگ جهان در ایران، بدل شدن بخش‌های مهمی از جامعه ایرانی به مصرف‌کننده هنر -کالای بازاری تولید انبوه بین‌المللی- غیبت ایران از فرهنگ جهانی و از عرصه پیشرفت‌های علمی و تکنولوژیک و افت فرهنگی و دانشگاهی در ایران از نمودارهای بارز انزوای فرهنگی و علمی ایران است و این انزوا در بستر تحریم‌ها علیه ایران پررنگ‌تر خواهد شد.

دیوار فرهنگی در همه مرزها

انزوای فرهنگی ایران اما تنها حاصل تحریم‌های بخش مهمی از جامعه جهانی علیه ایران و تصویر نامطلوب ایران در افکار عمومی جهان نبوده و حاصل خواست پیگیر و سیاست‌های فرهنگی و دانشگاهی جمهوری اسلامی نیز هست.

آیت‌الله خمینی در یکی از سخنرانی‌های خود "آرزو" کرد که برای حفظ "فرهنگ ایران اسلامی" از تاثیر و دستبرد "هجوم" فرهنگ غیراسلامی غرب "دیواری در همه مرزهای ایران احداث شود".

حکومت ایران به ویژه به دوران رهبری آیت‌الله علی خامنه‌ای، مبادله فرهنگی و حتی تاثیرپذیری خلاق از دستاوردهای فرهنگی جهان را "تهاجم فرهنگی" می‌خواند و "مبارزه با تهاجم فرهنگی" از محورهای مهم سیاست‌های فرهنگی در ایران است. این سیاست به تدریج نتایج خود را در انزوای علمی و فرهنگی ایران تحقق بخشیده است.

نهادهای علمی، پژوهشی و دانشگاهی ایران به تقریب از تبادل و رابطه زنده با نهادهای علمی، پژوهشی و دانشگاهی جهان، و استادان و دانشجویان ایرانی به تقریب از حضور در برنامه‌های مبادله استاد و دانشجو در سطح جهانی محروم‌اند.

روابط فرهنگی ایران با جهان به ترجمه سانسورشده درصد ناچیزی از آثار ادبی و نظری که با تیراژهای ناچیر هزار تا سه هزار در ایران منتشر می‌شوند، به نمایش عمومی انگشت‌شماری فیلم‌های سینمایی سانسورشده یا نمایش یکی دو فیلم سینمایی یا اجرای یکی دو نمایش غیرایرانی در جشنواره فجر، حضور محدود و برنامه‌ریزی شده برخی فیلم‌های سینمایی ایرانی در برخی جشنواره‌های جهان، فروش تابلوهای برخی نقاشان ایرانی در حراجی‌های خارج از کشور، رفت و آمد گه‌گاهی برخی گروه‌های تئاتری و سینمایی ایران به خارج یا برخی گروه‌های خارجی به ایران، که عمدتا در چارچوب برنامه‌های دولتی و به مدیریت وزارتخانه‌های خارجه و ارشاد و فرهنگ اسلامی یا سفارتخانه‌های خارجی در ایران رخ داده است و بیشتر نمایشی هستند تا واقعی، و برپایی نمایشگاه‌هایی با موضوع فرهنگ ایران باستان یا فرهنگ اسلامی در برخی شهرهای جهان محدود شده است.

همکاری و مبادله در حد صفر بین رسانه‌های ایرانی و رسانه‌های جهانی، ژورنالیزم ایرانی را از تجربه‌های نو در این عرصه محروم کرده است.

نویسندگان و هنرمندان ایرانی نیز جز در عرصه فیلم‌‎هایی که با حمایت دولت ایران و مبتنی بر پسند جشنواره‌های غیرایرانی ساخته می‌شوند، ارتباطی با همکاران خود در جهان ندارند.

فرهنگ در زندان سیاست

سیاست حکومتی مبارزه با تهاجم فرهنگی که فرهنگ ایرانی را به انزوا محکوم کرده و از ارتباط خلاق با فرهنگ‌های دیگر بازمی‌دارد، ده‌ها سد و مانع و مقررات دست‌وپاگیر حکومتی در راه مبادله فرهنگی و علمی جهان با ایران، تصویری که از ایران در افکار عمومی جهان تولید شده و تلاش و سرمایه‌گذاری مالی و انسانی را برای ارتباط فرهنگی و علمی با ایران به تقریب منتفی می‌کند، سهم نزدیک به صفر ایران کنونی در علم و فرهنگ جهانی که غیبت این کشور را از عرصه علمی، دانشگاهی و فرهنگ جهانی به امری نامحسوس و نامهم بدل کرده است و دلایل و عوامل مشابه، شخصیت‌ها و نهادها و محافل فرهنگی و علمی جهان را به تلاش برای مبادله فرهنگی و علمی با ایران ترغیب نمی‌کند.

نهادها، محافل و شخصیت های سیاسی، مدافع آزادی بیان و هوادار حقوق بشر، ایران‌شناسان و اسلام‌شناسان و محققانی از این دست، به گسترش رابطه علمی و فرهنگی با ایران علاقه‌مندند.

برخی فیلم‌های ایرانی که با حمایت دولت ایران و مبتنی بر پسند جشنواره‌های بین‌المللی ساخته می‌شوند نیز تنها از منظر محتوا، و نه فرم و ساختار و کیفیت‌های هنری، مطرح می‌شوند.

برخی محافل فرهنگی و علمی که به ندرت و اغلب رسانه‌های جهانی که همواره به مسائلی چون بحران در پرونده تنش‌زای اتمی و سیاست‌های ایران در خاورمیانه عربی می‌پردازند، فرهنگ ایرانی را نیز از همین منظر می‌نگرند و توجه آنان به آثار ادبی و هنری ایران نیز به همین منظر و نگاه محدود است.

اما آن گروه از نهادها، محافل و شخصیت‌های علمی و فرهنگی جهان که به فرهنگ فارغ از سیاست می‌نگرند و به محافل مدافع آزادی بیان و حقوق بشر تعلق نداشته و اکثریت را شکل می‌دهند، بر بستر عوامل بازدارنده‌ای که گفته شد، از رابطه فرهنگی و علمی با ایران اغلب با تعارف، تمجید از فرهنگ گذشته ایران و آرزوی پیشرفت فرهنگی و علمی برای ایران می‌گذرند و در راه برساختن رابطه جدی فرهنگی و علمی با ایران گامی عملی بر نمی‌دارند.

ایران کنونی نیز سهمی در ارتقای علمی و فرهنگی جهان ندارد و غیبت آن از عرصه مبادلات علمی و فرهنگی چندان آزاردهنده نیست که دولت‌ها و محافل علمی و فرهنگی جهان را به چاره‌اندیشی جدی برانگیزد.

اینترنت، ماهواره‌ها و امکان تکثیر و تماشای فیلم در خانه، سد سانسور جمهوری اسلامی را شکسته، اما غیبت سینمای مستقل و خلاق از بازار تکثیر آسان و سطح نازل‌پسند مخاطبان راه را بر حضور آثار باارزش و سینمای مستقل بسته و لایه‌های مهمی از مردم ایران را به مصرف‌کننده هنر -کالای تولید انبوه و بازاری جهان- بدل کرده است.

حکومت ایران خواستار لغو و حذف تحریم‌هاست، هرچند از انزوای فرهنگی ایران و تشدید این انزوا در بستر تحریم‌ها ناخشنود نیست.

تاثیر تحریم‌ها بر بدنه اقتصادی، ساختار اجتماعی و روابط سیاسی در آینده‌ای دور و با پرداخت هزینه‌های بسیار شاید جبران‌پذیر باشد، اما جبران نتایج انزوای علمی، دانشگاهی و فرهنگی ایران که با تحریم‌ها تشدید خواهد شد، چندان آسان نیست و می‌تواند ایران را در عرصه‌های علمی و فرهنگی به زیستن در نقطه صفر محکوم کند.

مطالب مرتبط