ایران و عراق: فرصتی برای فرار از اختلافات

حق نشر عکس Khemenehi.ir
Image caption محمود احمدی نژاد و آیت الله علی خامنه‌ای به همراه جلال طالبانی رئیس جمهور عراق

روابط دو کشور ایران و عراق در دوران معاصر همواره از پیچیدگی های خاص خود برخوردار بوده است. نزدیکی های فرهنگی و مشتراکات دینی و مذهبی مابین اقوام مختلف ایران و عراق از یکسو مردم این دو کشور را به هم نزدیک کرده است. شعائر مذهبی شیعیان در ایران و عراق شاید بارزترین مصداق این نزدیکی باشد.

البته بدون شک مشترکات فرهنگی مردمان این دو کشور تنها به مراسم دینی ختم نمی شود. این شباهت ها حتی در رسم ورسوم مرتبط با ازدواج و جشن و پایکوبی آن ملموس است.

اما از سوی دیگر اختلافات در عرصه های مختلف همواره روابط دو کشور را دچار تنش های پی در پی کرده است. جنگ ویرانگر هشت ساله که منجر به کشته شدن ده ها هزار نفر از هر دو طرف مخاصمه شد تلخ ترین و تکان دهنده ترین نمونه این تنش هاست.

با وجود روابط نزدیک تهران و بغداد در برهه کنونی، مشکلات حقوقی و سیاسی گذشته همچنان پابرجاست و گاهی روابط دو کشور را تحت تاثیر خود قرار داده است.

به عنوان مثال اختلافات ارضی دو کشور که سال ها به بهانه ای برای دخالت دو کشور در امور یکدیگر تبدیل شده بود نه تنها پس از جنگ هشت ساله حل نشد بلکه به دلیل از بین رفتن علائم مرزی به مسئله ای پیچیده تر از قبل تبدیل شد.

مشخص نشدن وضعیت علائم و خطوط مرزی از سوی دیگر مشکلات پیچیده تر دیگری را به همراه آورده است.

تعیین مالکیت چاه های نفت در میدان های مشترک نفتی از جمله این مشکلات است. بحران چاه های نفت میدان نفتی فکه در سال ۲۰۰۹ که با برافراشتن پرچم ایران بر فراز یکی از چاه های این میدان توسط نیرو های مرزی ایران آغاز شد، تنها یکی از موارد این گونه تنش هاست.

اگر چه در حال حاضر کمیته ای مشترک از سوی دو کشور جهت تعیین مرزها تشکیل شده است، اما با توجه به حساسیت و پیچیدگی اختلافات ارضی به نظر نمی رسد که به زودی دو کشور قادر به یافتن راه حل مناسبی برای این مشکل باشند.

حق نشر عکس Fars
Image caption محمود احمدی نژاد اولین رئیس جمهور ایران است که عراق دیدار کرد

از سوی دیگر برخی از گروهای سیاسی عراق بر این باورند که قرارداد الجزائر که به موجب آن ساحل شرقی شط العرب (اروند رود) از خط تالوگ به مالکیت ایران درآمد، لغو شده به حساب می آید. اگر چه این موضوع از سوی گروه های اصلی حاکم در عراق مطرح نشده، ولی صرف بیان آن از سوی برخی سیاستمداران عراقی می تواند موجب پیچیده تر شدن مشکلات موجود شود.

حضور نیرو های معارض کرد ایرانی در خاک اقلیم کردستان عراق و انجام عملیات مسلحانه از داخل خاک این کشور بر علیه نیرو های ایرانی از دیگر مشکلاتی است که موجب بروز تنش های جدی بین دو کشور ایران و عراق شده است. بمباران های گاه و بیگاه توپخانه ایران که مناطقی در کردستان عراق را مورد هدف قرار می دهد، نمود بارز این بحران است.

به نظر نمی رسد گرو های اصلی شیعه که زمام امور را در بغداد در دست دارند تمایلی به تضعیف جمهوری اسلامی داشته باشند و به همین جهت با حمله به ایران از خاک عراق توسط گروه های معارض کرد به شدت مخالفند.

دو حزب اصلی کرد در عراق نیز تمایلی به ایجاد تنش با کشور های همسایه ندارند، اما به هیچ عنوان قادر به مخالفت جدی با حضور نیرو های کرد ایرانی در خاک عراق را نیستند، زیرا که این احزاب کرد عراقی و طرفداران آن ها به آرمان کرد و تاسیس دولت کردستان مستقل باور دارند و به آن به عنوان هدفی بلند مدت می نگرند.

با توجه به اینکه اقلیم کردستان عراق عملا توسط دولت محلی و نه دولت مرکزی اداره می شود، این تنش ها بیشتر بین حکومت ایران و حکومت محلی اقلیم کردستان است، ولی با توجه به پچیدگی این بحران و عدم وجود دورنمایی برای حل آن به درازا کشیدن این مشکل می تواند حتی روابط ایران با دولت مرکزی عراق را به خطر اندازد. دولت مرکزی عراق نخواهت توانست در بلند مدت در مقابل بمباران خاک عراق از سوی ایران سکوت اختیار کند.

حق نشر عکس fars
Image caption ایران با برگزاری گفت و گوهای اتمی در بغداد، درصدد حمایت از دولت شیعه این کشور برآمد

حضور نیرو های مجاهدین خلق در عراق از دیگر موارد مشکلات فیمابین عراق و ایران است. گروه های شیعه حاکم در عراق به شدت با حضور مجاهدین خلق در عراق مخالفند و خواهان بیرون رفتن این نیرو ها از خاک عراق می باشند.

در مقابل اما احزاب و شخصیت های سنی عراق خواهان باقی ماندن این گروه در خاک عراق می باشند. استدلال احزاب سنی این است که با توجه به به گفته آن ها دخالت واضح جمهوری اسلامی در امور عراق، دولت عراق باید از مجاهدین خلق به عنوان ابزاری بازدارنده در مقابل ایران عمل کند. البته به نظر می رسد که با توجه به سلطه احزاب شیعه بر حکومت مرکزی عراق، اصرار گرو های سنی ره به جایی نخواهد برد.

چنان که در حال حاضر به نظر میرسد که مسئله حضور مجاهدین خلق در عراق با دخالت سازمان ملل به روز های پایانی خود نزدیک می شود.

از دیگر مسائلی که در سال های اخیر واکنش گرو های مختلف عراقی را برانگیخته است می توان به مسئله بستن سرچشمه های رودهایی که از ایران به عراق سرازیر می شود نام برد.

رودهای کوچک و بزرگ بسیاری از خاک ایران وارد عراق می شود. مقامات عراقی و فعالان محیط زیست در عراق بارها اعتراض خود را به بستن سرچشمه های این رود خانه ها توسط ایران ابراز کرده اند. به گفته آنها دهها روستا با خطر نابودی مواجه شده اند و هزاران کشاورز عراقی با از دست دادن کارخود آواره شهر های بزرگتر گشته اند.

البته در جواب مقامات ایرانی پاسخ داده اند که کمبود یا قطع آب در این رودخانه ها نه به دلیل سد سازی ایران بلکه به جهت خشکسالی های پیاپی در این منطقه است.

اختلافات بین ایران و عراق به موارد فوق ختم نمی شود اما نکته قابل توجه در اختلافات مابین این دو کشور این است که به نظر می رسد هر دو طرف با اتخاذ سیاست تنش زدایی و تاکید بر مشترکات دو کشورسعی در کم اهمیت جلوه دادن این اختلافات دارند.

حق نشر عکس Mehr
Image caption شمار کثیری از رهبران فعلی عراق در زمان حکومت صدام حسین تحت حمایت ایران قرار داشتند

در برهه کنونی که ایران از سوی کشور های همسایه و جامعه جهانی به شدت تحت فشار قرار گرفته است و با توجه به بحران عمیق دولت سوریه که از معدود همپیمانان ایران در منطقه به شمار میرود، دولت ایران هیچگونه تمایلی برای عمیقتر کردن این اختلافات با دیگر همپیمان خود در منطقه ندارد.

از سوی دیگر دولت عمدتا شیعه عراق همچنان مورد غضب کشور های سنی مذهب منطقه قرار دارد. حضور کم رنگ سران عرب در کنفرانس سالانه سران عرب در بغداد بیانگر این حقیقت است.

با توجه به شکاف های عمیق در عراق که این کشور را عملا به سه منطقه کرد، شیعه و سنی تقسیم کرده است، و با توجه به اینکه این عدم یکپارچگی دولت عراق حکومت مرکزی این کشور را تضعیف کرده است، حاکمان شیعه عراق هیچگونه تمایلی به بر هم زدن روابط حسنه خود با همسایه شرقی ندارند، زیرا در حال حاضر از میان کشور های همسایه عراق تنها کشوری که از دولت مرکزی این کشور حمایت می کند و با این دولت روابط خوبی ایجاد ایجاد کرده، جمهوری اسلامی ایران است.

از این رو سیاست تنش آفرینی به هیچ عنوان به نفع دو کشور منزوی در منطقه نیست ضمن اینکه این وضعیت باعث شده دو کشور بر اختلافات دیرینه خود در برهه کنونی هم تاکید زیادی نداشته باشند.

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که سایت فارسی بی بی سی در آن روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی می کند.