'دولت کیانیان': علم و اسطوره و گفتمان هویت در تاجیکستان

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بار نخست است که کتابی در باره تاریخ سلاله کیانیان، در تاجیکستان منتشر شده است

برای نخستین بار کتابی در باره دولت کیانیان، سلاله اساطیری ایرانی، در تاجیکستان، منتشر شده است. مؤلف این کتاب که "دولت کیانیان" نام دارد، پرفسور یوسفشاه یعقوبشاه، تاریخ‌نگار معروف است که کاوشهایی در اماکین باستانی کولاب و مناطق دیگر در جنوب تاجیکستان انجام داده است.

رسم معرفی این کتاب اخیراً در حضور اهل فرهنگ و ادب و دانشمندان و پژوهشگران تاریخ در کتابخانه ملی تاجیکستان برگزار شد. پرفسور یعقوبشاه کتاب تازه خود را در انتشارات خصوصی “ار-گراف” به طبع رسانده و طوری که خودش می‌گوید، در آغاز این کتاب به طور رایگان به دست خوانندگان خواهد رسید. اما در آینده‌ها ممکن است کتاب‌فروشیها نیز آن را به فروش گذارند.

این کتاب از 538 صحیفه عبارت است و با تیراژ یک هزار عدد منتشر شده است. کتاب حاوی عکسهایی از اماکین باستان‌شناسی و یادگاریهای تاریخی نیز هست.

گنجینه آمو

کتاب "دولت کیانیان" عکسهایی از آثار باستانی موسوم به "گنجینه آمو" نیز که در آثارخانه بریتانیا محفوظ است، در بر دارد، هرچند پژوهشگران این آثار را بیشتر به دوران هخامنشیان، متعلق می‌دانند، تا کیانیان.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در کتاب تصاویری از آثار متعلق به "گنجینه آمو" نیز چاپ شده است

پرفسور یعقوبشاه می‌گوید که نشر تصاویری از ظروف طلایی، بازوبند و جواهر زنانه متعلق به "گنجینه آمو" حد اقل به خوانندگان که امکان دیدن آنها را ندارند، تصویری از این آثار به دست می‌دهد.

بر اساس تحقیقات باستان‌شناسان، آثار باستانی "گنجینه آمو" که تقریباً از یکصد و هفتاد یادگاری دوران هخامنشیان عبارت است، در اواخر قرن 18 در کرانه‌های رود آمو یافته شده و توسط بازرگانان محلی به هند رسیده است.

سپس این آثار که ظروف طلای و نقره‌ای، پیکره‌های کوچک، مهر و بازوبند، مدل ارابه، انگشتر و سکه‌های زرین و سیمین را در بر دارد، توسط مأموران دولت پادشاهی انگلیس خریداری و به بریتانیا برده شده‌اند.

با وجود کیفیت خوب چاپ کتاب که متنش با حروف بزرگ و خوانا چاپ شده است، برخی از زبان‌شناسان به اشتباهات صرفی و نحویی و املایی که در صفحات متعدد کتاب به مشاهده می‌رسند، ایراد گرفته‌اند.

چاپ 'بدون توصیه'

کتاب "دولت کیانیان" با سرپرستی مالی بنیاد موسوم به "معلم کوهستان" چاپ شده است. اسم پژوهشگاه تاریخ، باستان‌شناسی و مردم‌شناسی فرهنگستان علوم تاجیکستان نیز در صفحه نخست کتاب ذکر شده، ولی پرفسور رحیم مس اف، رئیس این پژوهشگاه، می‌گوید این کتاب بدون توصیه این مؤسسه علمی به چاپ رسیده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای یعقوبشاه گفت که برای تألیف این کتاب سی سال کار کرده است

آقای مس اف با انتقاد از پرفسور یعقوبشاه می‌گوید که او کتاب خود را به بررسی شورای علمی پژوهشگاه نگذاشته و حسن و قبح آن مطرح نشده است: "اگر بررسی هم می‌شد، با این وضع به چاپش اصلاً توصیه نمی‌دادیم."

پرفسور مس اف در اعتبار علمی کتاب یوسفشاه یعقوبشاه نیز تردید دارد: "برای کتابی را در این باره نوشتن دانستن زبانهای عربی، یونانی، چینی، انگلیسی و غیره مهم است، تا پژوهشگر بتواند از ادبیات علمی موجود به این زبانها بدرستی استفاده کند، اما یوسفشاه این زبانها را نمی‌داند."

صاحب‌نظران می‌گویند که چاپ این کتاب با توجه به ابهاماتی که در زمینه تاریخ مردمان ایرانی، بویژه در باره سلاله اساطیری کیانیان و ارتباط آن با ظهور پیامبر زرتوشت وجود دارد، هایز اهمیت است.

برخی از شرکت‌کنندگان محفلی که در آن کتاب جدید معرفی شد، نیز به "تدریس نامکملی" تاریخ مربوط به زرتوشت در مکتبها و دانشگاههای تاجیکستان اشاره‌ کرده و گفتند که این کتاب بویژه برای دانش‌آموزان و پژوهشگران عرصه تاریخ و دین بسیار مفید خواهد بود.

اسطوره یا واقعیت؟

پرفسور یوسفشاه یعقوبشاه، باستان‌شناس، در صحبت با بی بی سی گفت که هدف از چاپ این کتاب معرفی دوران کیانیان و نقش آن در تحولات اجتماعی و فرهنگی و تاریخی ایرانیان و فارسی‌زبانان جهان بر مبنای روشهای تاریخ‌نگاریست.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption پرفسور مس اف می‌گوید که کتاب "دولت کیانیان" بدون بررسی علمی و توصیه پژوهشگاه تاریخ چاپ شده است

در گذشته ایران‌شناسان معروف غربی و روس، مانند آرتور کریستیان‌سن، والتر هینینگ، ایوان دیکان اف و ایگور پینکاف پژوهشهایی در باره سلاله کیانیان در اسطوره و آثار دینی و مردمی ایرانیان انجام داده، کتب و مقالاتی منتشر کرده‌اند.

اما به گفته آقای یعقوبشاه، این برای نخستین بار در تاریخ تاجیکستان است که کتابی در باره دولت کیانیان در این کشور منتشر می‌شود. وی گفت: "من تألیف این کتاب را از 30 سال قبل آغاز کردم. و هدف اصلی از نوشتن این کتاب این بود که من ثابت کنم که تاریخ کیانیان تاریخ اسطوره‌ای نیست که در تاریخ نامه‌ها و ادبیات از آن چنین عنوان شده بود."

همچنین، پرفسور یعقوبشاه در مقدمه کتاب نیز نوشته است: "از سبب ندانستن سرچشمه‌ها و خوب شناس نبودن با اوستا، به گفته محققان بیگانه باور نموده، آموزش تاریخ کیانیان را اسطوره خوانده، به گوشه فراموشی نهادیم که نابخشیدنیست."

این در حالیست که بسیاری از تاریخ‌نگاران معتقدند که دولت کیانیان فراتر از اسطوره و روایات دینی و مردمی ایرانیان وجود فیزیکی نداشته و اگر داشته، هیچ نام و نشانی از آن بر جای نمانده است.

در تفاوت با دولتها و امپراتوریهای دیگر ایران باستان، از جمله هخامنشیان و اشکانیان و ساسانیان که آثار باستان‌شناسی، نظیر سنگنبشته‌ها، بازمانده شهرهای بزرگی مانند پرساپولیس، کاخ و کُشکها و آتشکده‌ها و غیره از آنان باقی مانده، از تاریخ دوران کیانیان هیچ اشیای باستانی که به عنوان مدرک و دلیل مادی خدمت کند، برجا نمانده است.

'فر کیانی'

مردم تاجیکستان با روایات مربوط به دولت کیانیان بیشتر از "شاهنامه" آشنا شده‌اند. داستانهای مربوط به شاهان و شاهزادگان و پهلوانان کیانی، مانند رستم و سهراب، سیاوش و کیخسرو و اسفندیار، بخش عمده و بسیار مهم "شاهنامه" را تشکیل می‌دهند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption داستانهای مربوط به شاهان و شاهزادگان و پهلوانان کیانی، مانند رستم و سهراب، سیاوش و کیخسرو و اسفندیار، بخش عمده و بسیار مهم "شاهنامه" را تشکیل می‌دهند

نامهای معروف شاهان و شاهزادگان و پهلوانان کیانی که "شاهنامه" از آنها یاد می‌کند، امروزها نیز میان مردم تاجیکستان و ایران و برخی دیگر از کشورهای منطقه رایجند.

در کتاب "اوستا" اسامی برخی از شاهان و شاهزادگان کیانی، مانند کیکاوس (در زبان اوستایی به گونه کوی اسان)، کیخسرو (به گونه کوی هوسرونگه) و کی گوشتاسپ (کوی ویستاسپ) یاد شده، ولی تفصیل داستانهایی که در "شاهنامه" آمده، موجود نیست.

پژوهشگران معتقدند که واژه "کوی" در زبان اوستایی به معنای شاه و یا شاعر و روحانی بوده و ترکیب "فرّ کیانی" هم که به معنای "کاریزما" یا "تیه الهی" در اساطیر ایرانی نقش برجسته‌ای دارد، از این واژه منشأ گرفته است.

در تفاوت با "شاهنامه" که در آن اساطیر ایرانی باستان در تکیه به داستانهای رایج در زمان ساسانیان، بعد از حمله عرب گردآوری و احیا شده‌اند، "اوستا" بیشتر به شرح دوران پادشاهی کی گوشتاسپ و پذیرفتن دین زرتوشت از سوی او در شهر بلخ می‌پردازد. با توجه به نزدیکی بلخ به تاجیکستان امروزی و نقش سیاست در تاریخ‌نگاری و گفتمان هویت در جماهیر پساشوروی منطقه برخی معتقدند که اثبات وجود دولت کیانیان می‌تواند به دستگاه حاکمه مشروعیت بخشد و آن چه را که "پایه‌‌های دولتداری ملی" خوانده می‌شود، استوار سازد.

دولت تاجیکستان در گذشته تلاشهای زیادی از این دست انجام داده و مثلاً سال 2006 را "سال فرهنگ آریایی" اعلام کرده بود. پیش از آن 2700 سالگی بنیاد شهر کولاب را جشن گرفت که خاستگاه رئیس جمهور رحمان محسوب می‌شود.

در مرکز شهر دوشنبه پیکره‌ای از اسماعیل سامانی، پایه‌گذار امارت سامانیان در بخارا (قرنهای هشت و نه میلادی)، به عنوان نماد قدرت و استقلال دولت تاجیکستان از سال 1999 به این سو قد برافراخته است.