نوشداروی اعتدال: واکنش ایران به فیلم 'بیگناهی مسلمانان'

به روز شده:  17:42 گرينويچ - دوشنبه 17 سپتامبر 2012 - 27 شهریور 1391

در جریان اعتراض های خشونت بار به فیلم 'بی گناهی مسلمانان' نام چند کشور بیشتر از همه در اخبار خشونت ها و خون ریزی ها در افکار عمومی جهان ثبت شد: لیبی، مصر،‌ یمن و‌ سودان.

نام ایران در میان اخبار این بخش از ناآرامی ها شنیده نشد. این اگر کمکی به بهبود وجهه ایران در جهان و همینطور در بین کشورهای اسلامی نکرد اما ضرری هم برای منافع ایران نداشت.

حکومت ایران اعتراض ها را به شکلی بسیار منظم و مسالمت آمیز برگزار کرد. صحنه های حمله به سفارت بریتانیا در تهران در مورد سفارت سوئیس تکرار نشد. سازمان تبلیغات اسلامی موفق شد یک اعتراض گسترده و سراسری را در کشور ترتیب دهد که بدون هیچ خشونت یا واقعه غیر قابل کنترلی پایان یافت.

این امر ایران را به لحاظ گستردگی اعتراض ها و در عین حال مسالمت آمیز بودن آن در رتبه اول جهان اسلام قرار داد.

اما مدیریت مناسب و هوشمندانه اعتراض ها در ایران از این فراتر نرفت هر چند می توانست بسیار بیشتر از اینها فرصتی برای عرض اندام ایران به عنوان یک بازیگر معتدل اسلامی باشد. حس فرصت سوزی را حالا می توان از لابلای ادبیات مقامات و رسانه های ایرانی مشاهده کرد.

محافل سیاسی-رسانه ای ایران از اول هفته لحن و تحلیل های خود را درباره اعتراض های مسلمانان عوض کردند که یکی از اولین موارد آن در وبسایت تابناک به صاحب امتیازی محسن رضایی خود را نشان داد. در اولین مطلبی که این وبسایت روز شنبه منتشر کرد واضح بود که نویسنده از افتادن ابتکار عمل و رهبری اعتراض ها به دست وابستگان القاعده و دیگر گروه های سلفی احساس نگرانی می کند و دریافته که این اعتراض ها لزوما به منافع ایران در منطقه و جهان اسلامی کمک نکرده و معتقد است کشتار کارمندان سفارت آمریکا در لیبی و حمایت از آن شاید حرکت خوبی نبود.

فضای خشم و هیجانی که نسبت به فیلم 'بی گناهی مسلمانان' نسبت به دولت آمریکا به خاطر اتهام دخالتش در تولید فیلم بوجود آمد،‌ که رسانه ها و مقامات ایران مدام تکرار می کردند، مجالی برای ارزیابی تبعات خشونت ها باقی نگذاشت. آیت الله خامنه ای در اولین عکس العملش دولت آمریکا را ولو با اندکی تردید متهم به دخالت در ساختن فیلم کرد. روزنامه کیهان نیز که نماینده آیت الله خامنه ای اداره اش می کند با لحنی پیروزمندانه از 'هلاکت' سفیر آمریکا نوشت. حجت السلام پناهیان هم که مشاور دفتر رهبری است استدلال کرد حریم کفار در بلاد اسلامی محترم است ولی نه وقتی به پیامبر توهین شود.

مراجع تقلید ایران از جمله آیت الله جوادی آملی نیز همین رویه را در پیش گرفتند وقتی در پی کشته شدن سفیر آمریکا در لیبی با خشنودی از 'تنبیه' آمریکایی ها سخن راندند. این هیجانات حتی دامن محمد خاتمی،‌ سیاستمدار معتدل ولی از قدرت رانده شده ایران را نیز گرفت که یک روز پس از اعتراض های مرگبار در لیبی پیامی برای دبیر کل سازمان ملل فرستاد و بدون اشاره به آن واقعه،‌ آمریکا و اسرائیل را مقصر خشونت ها نامید.

اکبر هاشمی رفسنجانی دیگر سیاستمدار معروف به میانه روی در ایران نیز مسلمانان را به دادن جوابی 'دندان شکن' به 'توطئه آمریکایی - صهیونیستی' فراخواند.

رهبران سیاسی و مذهبی ایران ناخواسته از اعتراض هایی حمایت کردند که دلیل مهم بودن و خبرساز شدن آن، خشونت هایی بود که وابستگان القاعده و سلفی ها سازماندهی کردند: سازمان هایی که متحدان ایران محسوب نمی شوند و در حوزه های دیگر جنگ قدرت مانند عراق رقیب، اگر نه دشمن ایران محسوب می شوند.

ذهنیت حاکم بر برخی رهبران سیاسی و مذهبی ایران شبیه ذهنیت حاکم بر محی الدین حائری شیرازی، نماینده مجلس خبرگان بود که در وبسایت الف، وابسته به احمد توکلی،‌ نماینده تهران در مجلس، نوشت وقتی القاعده و وهابی ها ببینند که اهل بیت از همه بیشتر نسبت به انتشار فیلم شاکی هستند این باعث 'بیداری این فریب خوردگان' شود. تحلیل ذهنیت های استراتژیک تر حکومت ایران هم این بود که 'بهار عربی' می تواند با دادن میدان به معترضان حقیقتا به یک 'بهار اسلامی' و ضدآمریکایی مورد نظر حکومت ایران بدل شود.

از همین رو همسویی ناخواسته ایران با تحرکات جریانات تندروی اسلامی و سلفی وقتی به اوج خود رسید که بنیاد ۱۵ خرداد هم برای اینکه از قافله خشونت ها عقب نماند نه تنها جایزه کشتن سلمان رشدی را به مبلغ ۵۰۰ هزار دلار بالا برد بلکه تلویحا گفت این بنیاد از مسلمانانی که دست به اقدامات مشابهی بزنند حمایت می کند به شرط آنکه خلاف مصالح نظام عمل نکنند: حرکتی که به چندین سال تلاش دولت های قبلی ایران برای فاصله گرفتن از حکم اعدام سلمان رشدی ضربه زد.

این در حالی است که رهبران و سیاستمداران لیبی که شاهد مرگبارترین خشونت ها در کشورشان بودند با فاصله گرفتن از آن اجازه ندادند جز اتهام ناتوانی در مهار این خشونت ها گردی بر دامنشان بنشیند. در مورد یمن نیز دولتمداران آن کشور از معترضان فاصله گرفتند.

با این حال محمد مرسی،‌ رئیس جمهور مصر، که می کوشد در کنار ترکیه به یکی قطب های جهان اسلام بدل شود، به خاطر نشان ندادن قاطعیت در محکوم کردن خشونت های معترضان باعث ناخشنودی امریکا شد و در سفرش به اروپا کوشید این کاستی را جبران کند.

حالا لحن صحبت های مقامات ایران حکایت از آن دارد که شاید به فکر افتاده اند فرصت خوبی را برای فاصله گرفتن از خشونت ها و بدست گرفتن ابتکار عمل از رقبای منطقه ای خود و گروه های تندرو سلفی از دست داده اند.

آیت االله خامنه ای در دومین عکس العمل خود تردید بیشتری را در قیاس با پیام اولش نسبت به دخالت دولت آمریکا در ساختن فیلم ابراز کرد و گفت اصراری ندارد ثابت کند این اتهام واقعیت دارد و اضافه کرد چون دل ملت ها از آمریکا پر است هر اتفاقی به یک منفذ برای ابراز نفرت بدل خواهد شد. روز قبل از آن نیز سردار جعفری فرمانده سپاه تا آنجا پیش رفت که در کنفرانس خبری روز یکشنبه خود گفت، 'قطعا این مساله (اعتراض ها) مجوزی برای کشتن نیست و درست هم نیست' هر چند در ادامه استدلال کرد که معترضان چاره ای جز حمله به سفارتخانه ها نداشتند.

وبسایت تابناک هم دو روز بعد از مطلب تجدیدنظرطلبانه اولش یک نظرخواهی ترتیب داد، به این کیفیت که اول القا کرد شاید معترضان خود را درگیر 'عقده گشایی' سازنده فیلم 'بی گناهی مسلمان' کردند و سپس تقریبا تمام نظراتی را که به نقل از خوانندگانش منتشر کرد با این مضمون بود که اعتراض ها نمی بایست به خشونت کشیده شوند.

شاید اگر ایران در عین محکوم کردن فیلم 'بی گناهی مسلمانان' از خشونت های ناشی از آن فاصله می گرفت و بر حفظ حریم سفارتخانه ها تاکید می کرد نه تنها از جایگاه خود در جهان اسلام نمی کاست بلکه می توانست هم اثرات منفی حمایت از سوریه یا حمله به سفارت بریتانیا در تهران را اندکی جبران کند؛ هم باعث شود بازیگران مهم جهانی به برآوردی متفاوت تر و مثبت تر از نقش ایران در منطقه برسند.

شاید اگر این اتفاق می افتاد ایران می توانست به اهداف دیگری مانند کاستن از فشار بر سر برنامه های هسته ایش یا شدت دادن به فضای مخالفت با احتمال حمله اسرائیل نزدیک تر شود. کمااینکه رای اعضای آژانس بین المللی انرژی اتمی علیه ایران در گرماگرم همین تحولات صادر شد و نخست وزیر اسرائیل هم روز یکشنبه حمله به سفارتخانه های آمریکا را به لزوم حمله به ایران ربط داد.

اگر فاصله گرفتن ایران از اعتراض های خشونت‌بار منطقه ای می تواند زمینه های نزدیک تر شدن به این اهداف را فراهم کند، این نوشدارو دیگر اثر اولیه اش را ندارد ولی اگر خشونت ها ادامه پیدا کند شاید هنوز دیر نشده باشد.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.