محرم مردمی، محرم حکومتی

به روز شده:  17:54 گرينويچ - شنبه 24 نوامبر 2012 - 04 آذر 1391

مراسم محرم در ایران بسیار متنوع برگزار می شود اما در عین حال هم به لحاظ شکل هم به لحاظ محتوا در حال دگرگونی هم هست. این تصور که مراسم محرم در ایران محدود به گریه و عزاداری است، تصور دقیقی نیست اما تصوری است که رویه ها و دخالت های حکومت ایران به آن دامن زده.

در آمیخته شدن پیام های سیاسی با ادبیات عاشورایی از اول انقلاب تاکنون وجود داشته. این گفته‌های آیت الله خمینی که "محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است" و "ما هر چی داریم از این محرم و عزای سیدالشهدا است"، اهمیت سیاسی این مراسم را برای جمهوری اسلامی نشان می دهد. تاثیر مستقیم و غیر مستقیم، پیدا و پنهان حکومت و تبلیغاتش بر مراسم محرم در ایران و بر تصور غیر دقیق عموم از این مراسم، امروز خود را به شکل های مختلف نشان می دهد.

یک دسته از مراسم محرم هستند که مسئولان ایرانی بیشتر از همه می کوشد آنها را تثبیت کنند و گسترش دهند.. دسته دوم مراسمی هستند که بعلت ماهیت چند فرهنگی جامعه ایران شکل های بومی مختص به خود گرفته که همگی لزوما مسجد محور یا حسینیه محور نیستند. دسته سوم مراسمی هستند که در ابتدا مورد تائید حکومت بوده ولی اکنون به شکل های تازه ای در آمده اند که نارضایتی روحانیون حکومتی را برانگیخته است

در دسته اول، برخی مراسم مانند گردهمایی های شیرخوارگان حسینی، کاملا ابداعی مسئولان ایران هستند. به گفته دبیر مجمع جهانی حضرت علی اصغر، این مراسم 10 سال پیش از دو هزار کودک شروع شد و امسال به همت مسئولان به دو میلیون کودک رسیده. این رسم تا جایی مورد توجه و حمایت حکومت بوده که حتی کوشیده اند آن را در یونسکو ثبت کنند.

مراسم نوظهور شیرخوارگان حسینی در کنار آئین های دیربازی مثل زنجیر زنی، نوحه خوانی، مداحی و گرد آمدن در تکایا و حسینیه ها برای عزاداری پایه و اساس رسومی را تشکیل می دهند که روحانیون و به تبع آن روحانیون حکومتی بیشتر با آن ارتباط برقرار می کنند زیرا خود بطور سنتی نقش محوری را در شکل گیری و اشاعه آنها داشته اند.

از این رو این دسته از مراسم محرم همه ساله پررنگ تر و گسترده تر از آنچه هستند به جامعه نمایانده می شوند. این باعث شده اقشار غیر مذهبی یا ضد مذهبی ایرانی هم اساسا محرم در ایران را با همین گونه مراسم بشناسند و درباره آن قضاوت کنند.

چنین قضاوت هایی که بیشتر منفی هستند حتی شامل حال مراسمی در محرم شده که بار فرهنگی آنها به اندازه بار مذهبی آنها یا بیشتر از آن است. نمونه های بارز این آئین ها تعزیه، علمبندی، طشت گردانی، نخل گردانی، شمع گردانی، گل گیری و قمه زنی است. این آئین ها بیشتر مختص مناطقی خاص و جمعیت خاصی از مردم ایران است.

مسئولان ایران تکلیف خود را با برخی از این مراسم روشن کرده اند و با برخی دیگر هنوز رویه واحد یا مستمری در پیش نگرفته اند. مثلا آیت الله خامنه ای، رهبر ایران، خیلی روشن علیه قمه زنی موضع گرفت تا جایی که در سالهای گذشته ماموران انتظامی ایران در چندین مورد با قمه زنها درگیر شدند. این برخورد ها تا حدی در جلوگیری از قمه زنی موثر بودند.

برخی دیگر از آئین های محرم، یا به دلیل آنکه در برخورد حکومت با آنها وحدت رویه و قاطعیت نبوده یا به دلیل اینکه خیلی فراگیر هستند، به قوت خود باقی مانده اند. مثل علم گردانی و حمل تصاویر منسوب به امامان شیعه که رسما در ابلاغیه های نیروی انتطامی قدغن اعلام شده ولی به هر حال انجام می شود.

مراسم تعزیه از جمله آئین هائی است که حکومت ایران با آن مشکل خاصی ندارد ولی از آن حمایت خاصی هم نکرده. این باعث شده خیلی از تعزیه گردانهای حرفه ای جای خود را به بازیگران آماتور بدهند و جنبه هنری این مراسم رشد نکند هر چند به علت قدمت آن به عنوان یک اثر فرهنگی در یونسکو ثبت شده. تنها در سالهای اخیر بوده که مسئولان فرهنگی دولت محمود احمدی نژاد کوشیده‌اند به مراسم تعزیه سر و سامانی بدهند.

با این حال طی سال های گذشته مراسم تعزیه در کنار کاروان نمادین کربلا در شهر های مختلف ایران برگزار می‌شود که ساماندهی آنها به صورت خودجوش توسط ساکنان هر منطقه صورت می‌گیرد. در شهرها و روستاهایی مانند نوش آباد (کاشان) و خمینی شهر (اصفهان) شرکت کنندگان در این کاروان ها با لباس های مبدل و گریم های رنگارنگ که بی شباهت به یک کارناوال نیست، در سطح شهر به راه می افتند و نمایش اجرا می کنند. از این گونه مراسم در صدا و سیما کمتر یاد می شود و صحنه های پخش شده بیشتر روی جمعیت های سیاه‌پوش و عزادار هر منطقه تمرکز دارد.

در مورد مراسمی مانند طشت گردانی، نخل گردانی و گل گیری اظهار نظرهای روحانیون حکومتی یکسان نبوده. برخی مانند نماینده آیت الله خامنه ای در استان آذربایجان شرقی طشت گردانی را سنتی خرافاتی لقب داده اند ولی در عین حال همین مراسم از صدا و سیمای استان بطور پخش شده است. طشت گردانی مراسمی است که طی آن به یاد تشنگان جنگ کربلا آب در طشت ریخته می شود و مردم برای تبرک گرفتن مقداری از آن آب را به خود می زنند.

گل گیری هم در همین زمره مراسم بومی است که در مناطقی از لرستان و بیجار رواج داد. ساکنان این مناطق سر و صورت و لباس های خود را در گلی که با عطر گلاب مخلوط شده آغشته می کنند. این شکل از مراسم در تهران و شهرهای بزرگ تر نیز به صورتی محدود برگزار می شود که طی آن عزاداران مقدار اندکی گل را به سر و روی خود می مالند.

حکومت ایران وظیفه خود می داند با آن دسته از مراسم محرم که آنها را نمی پسندد برخورد کند و به شکل مطلوب خود در آورد. دلیل این مخالفت ها یا این توجیه است که این مراسم خرافی هستند یا اینکه باعث آبروریزی (وهن) از شیعیان می شوند.

این مخالفت ها شامل دسته سوم مراسمی شده که در ابتدا مهر تائید حکومت را داشته اند ولی از شکل سنتی آن، که برای روحانیون سنتی آشناست، فاصله گرفته اند. در سالهای اخیر انتقادهای مکرر روحانیون سنتی، از آیت الله خامنه ای گرفته تا دیگران، از این شیوه های جدید عزاداری خبرساز بوده اند. مداحی های مدرن با ادبیاتی که از ویژگی های فیزیکی امامان تجلیل می کند یا عزاداران را به حیوان تشبیه می کند یا استفاده از آهنگ هایی که ملودی آنها برگرفته از ترانه های ایرانی لس آنجلسی است همگی به اسم آسیب شناسی محرم با مخالفت مسئولان روبرو شده است.

با این حال همین دخالت هایی که می کوشد فعل و انفعالات فرهنگی جامعه را از طریق دستور و ابلاغیه به شکل مطلوب خود دربیاورد، منجر به آسیب هایی از نوع دیگر شده است. این آسیب‌ها مورد توجه ناظران دینی غیر حکومتی قرار گرفته که معتقدند ماهیت عزاداری‌ها تغییر کرده و برای مثال مشارکت قشر جوان اگرچه بیش از سابق است اما این مشارکت ریشه در انگیزه‌هایی دارد که همه آنها لزوما مذهبی نیستند.

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.