عذرخواهی؛ حلقه گمشده در فضای سیاسی ایران

به روز شده:  13:44 گرينويچ - دوشنبه 10 دسامبر 2012 - 20 آذر 1391

حمیدرضا حاجی بابایی وزیر آموزش و پرورش ایران: از الان تا قیامت بابت هر اتفاقی که در آموزش و پرورش می‌افتد عذرخواهی می‌کنم

حمیدرضا حاجی بابایی، وزیر آموزش و پرورش دولت محمود احمدی نژاد به دلیل حادثه آتش سوزی مدرسه دخترانه پیرانشهر به نمایندگان مجلس ایران گفته است "از الان تا قیامت بابت هر اتفاقی که در آموزش و پرورش می‌افتد عذرخواهی می‌کنم."

گروهی از کارشناسان و ناظران این نحوه عذرخواهی را "طعنه آمیز" دانسته و آن را "به سخره گرفتن نمایندگان مجلس و مردم" بیشتر شبیه دانستند تا عذرخواهی واقعی وزیری که ظرف چند ماه گذشته بارها به دلیل کشته و زخمی شدن ده ها دانش آموز، در صدر اخبار و توجه افکار عمومی بوده است.

ما ایرانیان چقدر با عذرخواهی کردن راحتیم؟ وقتی اشتباهی از ما سر می زند آیا گفتن ببخشید و عذر می‌خواهم برایمان سخت است یا آسان؟ در سیستم سیاسی و حکومتی وضع چگونه است؟ سیاستمداران ایرانی وقتی اشتباه، خطا و حتی جرم و جنایتی در سلسله مراتب زیر دستی شان اتفاق می افتد، چقدر اهل عذرخواهی هستند و چقدر حاضرند با کنار رفتن از پست و مقامشان، قبول مسئولیت کنند؟

موارد نادر عذرخواهی

عذرخواهی مقامات سیاسی و حکومتی در ایران امری معمولی نیست. حتی اذعان به اشتباه که گام قبل از عذرخواهی است هم در ایران چندان معمول نیست.

مثلا موسی الرضا ثروتی، نماینده مجلس گفته که محمود احمدی نژاد، رئیس جمهوری، در هفت سال ریاست جمهوری اش یکبار هم عذرخواهی نکرد. اذعان به اشتباه هم از سوی آقای احمدی نژاد دیده نشده است.

آیت الله خامنه ای در بحث کنترل جمعیت ایران خود را مقصر دانسته از "خدا و تاریخ" خواسته او را ببخشند

اما باید گفت که آیت الله علی خامنه ای رهبر جمهوری اسلامی ایران حداقل یکبار در دوران رهبری اش به اشتباه خود اعتراف و از خدا و تاریخ طلب بخشش کرد.

آیت الله خامنه ای در قضیه نادرست دانستن استمرار سیاست کنترل جمعیت که از دهه هفتاد شمسی اجرا شد گفت که آن سیاست خوب بود ولی از اواسط دهه هفتاد خورشیدی دیگر نباید ادامه پیدا می کرد. رهبر ایران گفت"خود بنده حقیر هم در این اشتباه سهیم هستم و این را خدای متعال و تاریخ باید بر ما ببخشند".

حیدر مصلحی وزیر اطلاعات ایران هم در یک مصاحبه تلویزیونی گفت که وقتی ماموران وزارت اطلاعات فردی را به اشتباه دستگیر کنند به سرعت او را آزاد و از او عذرخواهی می کنند. هرچند وی گفت که موارد چنین اشتباهاتی "تقریبا هیچ" است.

عذرخواهی یا تمسخر مجلس؟

حمیدرضا حاجی بابایی، وزیر آموزش و پرورش دولت آقای احمدی نژاد یکشنبه ١٩ آذر (٩ دسامبر)، در مجلس گفت: "از الان تا قیامت بابت هر اتفاقی که در آموزش و پرورش می‌افتد عذرخواهی می‌کنم."

گفته های وزیر آموزش و پرورش ایران واکنش به ابراز نگرانی شماری از نمایندگان مجلس درباره سانحه آتش سوزی در دبستانی در آذربایجان غربی بود که طی آن ۳۷ دانش آموز دچار سوختگی شدند و تاکنون یک نفر از آنها به دلیل شدت سوختگی، درگذشته است.

عباس عبدی تحلیلگر سیاسی

"این که عذرخواهی نبود بیشتر شبیه استهزا و مسخره کردن طرف مقابل بود تا اینکه عذرخواهی باشد"

عباس عبدی تحلیلگر سیاسی در واکنش به عذرخواهی وزیر آموزش و پرورش ایران به بی بی سی فارسی گفت: "این که عذرخواهی نبود، بیشتر شبیه استهزا و مسخره کردن طرف مقابل بود تا اینکه عذرخواهی باشد".

بعضی از رسانه‌های ایران عذرخواهی آقای حاجی‌بابایی را "طعنه‌آمیز" دانسته‌اند. نمایندگان مجلس هم قانع نشده اند و صحبت از استیضاح وزیر مطرح شده است.

وزیر آموزش و پرورش در ماجرای کشته شدن ٢٦ دانش‌آموز دختر در اردوی بازدید از مناطق جنگی ایران موسوم به راهیان نور، که در مهر ماه اتفاق افتاد، هم تحت فشار قرار گرفته بود.

برخی محافل خبری در داخل و خارج از ایران با نمونه قرار دادن عذرخواهی ها و استعفا دادن مقامات در کشورهای دیگر در حوادثی به مراتب کوچکتر از کشته شدن یا سوختن ده ها دانش آموز در ایران ظرف هفته های اخیر، خواهان عذرخواهی و استعفای وزیر آموزش و پرورش شده بودند.

اما استعفا یا برکناری اتفاق نیفتاد و عذرخواهی هم که صورت گرفت، از نظر برخی ناظران "تمسخر آمیز" بود.

سعید معیدفر، جامعه شناس در ایران ضمن اینکه واکنش وزیر آموزش و پرورش را طفره رفتن از یک عذرخواهی واقعی می داند، می گوید عذرخواهی از سوی مقامات در ایران اتفاق نمی افتد یا اگر می‌افتد در چارچوب رقابت های سیاسی است.

سطوح مسئولیت

مگر یک وزیر، نماینده مجلس یا مقام و منصبی بالاتر و پایین تر به دلیل اینکه وظیفه ای در قبل ملک و ملت دارد، موظف نیست پاسخگو باشد؟

عباس عبدی عذرخواهی را به دو دسته واقعی و از ته قلب و ظاهری و از سر رفع تکلیف تقسیم می کند. وی معتقد است فضای سیاسی و اجتماعی ایران از نبود فرهنگ عذرخواهی در عذاب است و برای آن هزینه هم می پردازد.

از نظر آقای عبدی مسئولیت دو سطح دارد یکی سطح حقوقی و دیگری سطح سیاسی (مدیریتی). به گفته آقای عبدی در بحث حقوقی و کیفری کسی که مقصر اصلی یک حادثه است شناسایی و بازخواست می شود، اما در سطح سیاسی و مدیریتی شخص مدیر یا وزیر مجازات نمی شود چون به طور مستقیم در حادثه دخالت نداشته ولی به دلیل اینکه اتفاق و حادثه - مثلا سقوط هواپیما - در حوزه تحت امر او اتفاق افتاده با عذرخواهی کردن یا استعفا می پذیرد که مسئولیت متوجه او هم هست.

چندی پیش، ماجرای کشته شدن ستار بهشتی، وبلاگ نویسی که چند روز پس از بازداشت به دست پلیس فضای تبادل اطلاعات و اینترنت موسوم به فتا جان خود را از دست داد، موجی از انتقادها را به راه انداخت.

این واقعه در سایه رسوایی کشته شدن چند سال پیش چند زندانی در زندان کهریزک در جریان اعتراضات گسترده مردم به نحوه برگزاری انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸، باعث بروز نگرانی مجدد درباره نحوه برخورد با بازداشتی ها و زندانیان ایران شد.

اسماعیل احمدی مقدم فرمانده نیروی انتظامی ایران: ما مسلمان هستیم باید بررسی کنیم مقصر و قاصر و خاطی باید شناسایی و هرکس در حد خطای خود با آن برخورد شود"

اسماعیل احمدی مقدم فرمانده نیروی انتظامی، در واکنش به مرگ آقای بهشتی در بازداشت نیروی انتظامی، در اقدامی کمتر معمول در جمهوری اسلامی ایران، رئیس پلیس فتای تهران را برکنار کرد و علتش را هم "قصور محرز" مقام برکنار شده دانست. فرمانده کل نیروی انتظامی گفت: "پلیس فتا را تحت فشار رسانه ها برکنار نکردم بلکه اگر ظلمی رخ دهد باید با آن برخورد شود".

اما وی این کار را بدون حاشیه انجام نداد. او در مصاحبه ای گفت که "غربی ها نمایش بازی می کنند زمانیکه قطاری از ریل خارج می شود وزیر مربوطه استعفا می دهد و چنین کاری باب شده است. ما مسلمان هستیم باید بررسی کنیم مقصر و قاصر و خاطی باید شناسایی و هرکس در حد خطای خود با آن برخورد شود".

عباس عبدی تحلیلگر سیاسی در ایران می گوید نکته ای که در اینجا نادیده گرفته شده این است که در کشورهای غربی با عذرخواهی در صدد بازسازی اعتماد آسیب دیده برمی آیند در حالی که در ایران این نکته نادیده گرفته می شود.

مقامات ایرانی در قضایای بین المللی زمانی که حق را با خود می بینند به سرعت خواهان عذرخواهی طرف مقابل می شوند. مثلا ایران بارها از آمریکا خواسته است که به دلیل نقض حریم هوایی اش توسط هواپیماهای بدون سرنشین آمریکایی، عذرخواهی کند.

مساله کلیدی: ترمیم اعتبار

اما فواید عذرخواهی مقام ها از مردم، به هنگام بروز اشتباه، چیست؟

سعید معیدفر، جامعه شناس معتقد است که عذرخواهی کردن به هنگام اشتباه بیشتر بر محبوبیت می افزاید ولی در ایران این نگاه وجود دارد که فردی که به اشتباهش اعتراف کرده، ممکن است مقامش به خطر بیفتد.

عباس عبدی هم معتقد است که استعفا دادن یا عذرخواهی کردن مقام ها به هنگام بروز اشتباه و رسوایی، در اصل برای بازگرداندن اعتماد عمومی است چرا که مهم، بازسازی اعتبار نزد افکار عمومی است.

آقای عبدی این مساله را با مثال بدن و بیماری تشریح می کند. به گفته او همه آدم ها بیمار می شوند، برخی با همان بیماری اول می میرند ولی اغلب ده ها بار بیمار می شوند ولی دوباره سلامتشان را باز یافته و توان خود را بازسازی می کنند.

با گسترش رسانه ها و نظارت های مدنی، مقام ها و مسئولان در همه کشورها از جمله ایران بیشتر از هر زمانی زیر ذره بین هستند. آنچه در سال های گذشته به راحتی قابل کتمان بود در دنیای مدرن دیگر به سادگی گذشته، امکان پذیر نیست.

در چنین فضایی، دو دسته در ایران در مقابل یکدیگر صف آرایی می کنند: در یک سمت آنها که برای پرهیز از آنچه خوشحالی دشمن می دانند طرفدار پنهانکاری و عدم شفافیت و عذرخواهی نکردن و استعفا ندادن هستند. در سوی دیگر هم کسانی که معتقدند باید عذرخواهی کرد، استعفا داد و به بازگردانده شدن اعتماد مردم امید بست.

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.