حسن حبیبی،‌ مردی برای تمام فصول

به روز شده:  09:47 گرينويچ - جمعه 01 فوريه 2013 - 13 بهمن 1391
حسن حبیبی در کنار بنی صدر

حسن حبیبی و ابوالحسن بنی صدر،‌ بشدت مورد وثوق و توجه آیت الله خمینی بودند

حسن حبیبی در سی و چهارمین سالگرد همان روزی درگذشت که همراه با آیت الله خمینی از پاریس به تهران بازگشت و امروز در کنار آیت الله خمینی به خاک سپرده شد.

از "مذهبیهای فرنگ رفته ای" بود که در دوران اقامت آیت الله خمینی در فرانسه گرد او جمع شدند اما همه شان بعدها از چشم آیت الله خمینی افتادند بجز حسن حبیبی.

دلبسته علی شریعتی و محمد مصدق و در جرگه انقلابیونی بود که بعدها به ملی مذهبی مشهور شدند، اما بر خلاف همفکرانش که همه مغضوب و خانه نشین و زندانی شدند،‌ تا بالاترین رده های اجرائی کشور پیش رفت.

همزاد بنی صدر

"از "مذهبیهای فرنگ رفته ای" بود که در دوران اقامت آیت الله خمینی در فرانسه گرد او جمع شدند اما همه شان بعدها از چشم آیت الله خمینی افتادند بجز حسن حبیبی."

میان چهره های انقلابی آن روزگار، او بیش از هر کسی شبیه به ابوالحسن بنی صدر بود: هر دو روحانی زاده بودند، سابقه فعالیتهای هر دویشان تقریباً یکسان بود. هر دو همزمان در دانشکده حقوق دانشگاه تهران تحصیل کردند و همراه با هم به عنوان دانشجویان عضو جبهه ملی فعالیت سیاسی می کردند،‌ هر دو شاگرد احسان نراقی بودند که در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی به کارشان گمارد و سپس برایشان از دانشگاه سوربن، بورس تحصیلی گرفت و راهی فرانسه شان کرد. هر دو در فرانسه جامعه شناسی خواندند،‌ بنی صدر با گرایش اقتصاد و حبیبی با گرایش حقوق. هر دو در کنفدراسیون و سپس در انجمنهای اسلامی دانشجویان ایرانی در اروپا فعال بودند. هر دو تا زمانی که با آیت الله خمینی به ایران برگشتند در فرانسه ماندگار شدند و عمده فعالیتشان ترجمه و نوشتن کتابها و جزوه هایی بود که میان دانشجویانی که در داخل و خارج ایران گرایشهای مذهبی داشتند دست به دست می شد، همین نوشته ها بود که آن دو را میان انقلابیون برجسته کرد و مورد توجه آیت الله خمینی قرار داد. حسن حبیبی حقوق و جامعه شناسی را با اسلام پیوند می داد و ابوالحسن بنی صدر، اقتصاد را.

در کنار این شباهتها،‌ آنچه حسن حبیبی را نسبت به دیگر "فرنگ رفته ها" متمایز می کرد، شهرتش به تشرع بود تا آنجا که به او لقب شیخ داده بودند و در حالی که ابوالحسن بنی صدر مورد انتقاد برخی از انقلابیون بود که چرا همسر و دخترش در فرانسه بی حجاب بودند،‌ حسن حبیبی می گفت که بیش از هشت سال در فرانسه لب به گوشت نزده و در زمان حضور آیت الله خمینی در نوفل لوشاتو هم غذای آیت الله و همراهانش را کنترل می کرده تا از لحاظ شرعی اشکال و ایرادی نداشته باشد.

حسن حبیبی و ابوالحسن بنی صدر،‌ بشدت مورد وثوق و توجه آیت الله خمینی بودند اما‌ ابوالحسن بنی صدر محبوبیتی بسیار فراگیرتر میان مردم به هم زد، تا آنجا که وقتی این دو یار دیرینه انقلابی در نخستین انتخابات ریاست جمهوری ایران رقیب یکدیگر شدند، ابوالحسن بنی صدر بیش از ده میلیون و هفتصد هزار رأی آورد ولی آرای حسن حبیبی به هفتصد هزار هم نرسید.

اما سرنوشت بنی صدر فرار و تبعید شد و سرنوشت حبیبی، بقا و پیشرفت در نظام.

راز بقای حبیبی

حسن حبیبی بین علی شریعتمداری و عبدالکریم سروش ایستاده است که هر سه عضو ستاد انقلاب فرهنگی بودند

در آغاز عمر جمهوری اسلامی، دو سر طیف سران نظام، یکی جریان روحانیت و هواداران تندروشان بود که خود را مکتبی می خواند و دیگری، جناحی میانه رو که ملی گرایی و دموکراسی خواهی شان به مذهبی بودنشان می چربید و به طعنه، لیبرال خوانده می شدند. حسن حبیبی، در جناح دوم جای می گرفت که تبلورش، دولت مهدی بازرگان بود و غیرروحانیهای شورای انقلاب.

آیت الله خمینی در همان روزهایی که در پاریس بود، تدوین قانون اساسی نظام آینده ایران را به حسن حبیبی سپرد و او پیش نویسی مشابه قانون اساسی فرانسه نوشت که همان جا مورد پسند آیت الله خمینی قرار گرفت.

حسن حبیبی پس از بازگشت به ایران که به عضویت شورای انقلاب درآمد، با همراهی چند تن از برجسته ترین حقوقدانان کشور، پیش نویس را تکمیل کرد. در این پیش نویس به تأیید دولت موقت رسید و قرار شد مبنای کار شورای تدوین قانون اساسی قرار بگیرد، اثری از ولایت فقیه نبود. اما با تشکیل مجلس خبرگان، روحانیون این مجلس و هوادارانشان، این پیش نویس را کنار گذاشتند و متن دیگری تهیه کردند که در آن اصولی همچون ولایت فقیه گنجانده شد.

این اقدام مجلس خبرگان، اعتراض حسن حبیبی را در پی داشت که همراه با شانزده تن دیگر از اعضای دولت مهدی بازرگان، اعلامیه ای امضا کرد و خواستار انحلال مجلس خبرگان و به همه پرسی گذاشتن همان پیش نویسی شد که خود تدوین کرده بود. اما به دلیل مخالفت آیت الله خمینی، این اعلامیه هرگز منتشر نشد و مجلس خبرگان به کار خود ادامه داد.

سه هفته پس از امضای این اعلامیه و با استعفای مهدی بازرگان از نخست وزیری، اکثر امضاکنندگان اعلامیه برای همیشه از صحنه اجرائی و تصمیم گیری حذف شدند اما حسن حبیبی که سرپرستی وزارت فرهنگ و آموزش عالی را به عهده داشت در مقام خود ابقا شد و سخنگویی شورای انقلاب را هم به عهده گرفت.

میانه رویی مورد توجه تندروها

"حسن حبیبی هفده سال،‌ عضو ثابت دولت ایران شد، هرچند هیچگاه فراتر از جایگاه اداری و اجرائی اش نقشی در سیاست ایفا نکرد و در کشمکشهای سیاسی، عنصری تقریباً خنثی بود."

حسن حبیبی با اینکه همچنان در صف مقابل نیروهای تندرو انقلابی طبقه بندی می شد اما مورد توجه آنان نیز قرار داشت تا آنجا که در انتخابات ریاست جمهوری، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم او را به عنوان نامزد رسمی خود معرفی کرد و حزب جمهوری اسلامی هم، هر چند به صورت غیررسمی، در مقابل ابوالحسن بنی صدر به حمایت از او برخاست.

در انتخابات نخستین دوره مجلس شورای اسلامی نام حسن حبیبی در فهرستهای انتخاباتی گروههای مختلف و متضادی جای گرفت، در پوسترها و بروشورهای تبلیغاتی عکس حسن حبیبی هم کنار نامزدهای حزب توده دیده می شد، هم کنار مجاهدین خلق و نهضت آزادی و هم کنار نامزدهای جامعه روحانیت مبارز و هیئتهای مؤتلفه اسلامی. در نتیجه، با اختلاف کمی نسبت به فخرالدین حجازی که بیشترین آرا را کسب کرد، در میان نامزدهای نمایندگی تهران در رتبه دوم جای گرفت، در حالی که مهدی بازرگان نفر سوم، آیت الله خامنه ای نفر پنجم و اکبر هاشمی رفسنجانی نفر چهاردهم شدند.

شاید به همین پشتوانه چشم به کرسی ریاست مجلس هم دوخت اما بیشتر از بیست رأی نیاورد. همزمان، آیت الله خمینی او و شش تن دیگر را مآمور تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی کرد که قرار بود خط مشی آینده دانشگاهها را بر اساس فرهنگ اسلامی تعیین کند، هرچند در عمل، بخش مهمی از عملکردش، اخراج استادانی شد که همسو با سیاستهای نظام جمهوری اسلامی قلمداد نمی شدند. حسن حبیبی فعالترین عضو ستاد بود و به همین دلیل، در مجلس فعالیت چندانی نداشت.

اشتباهات بخشودنی

در نخستین سال مجلس، حسن حبیبی ‌نماینده ای همسو با اعضای نهضت آزادی و همفکرانشان بود. همراه با آنان منشور دفاع از قانون اساسی را امضا کرد که در آن به علی قدوسی، دادستان کل انقلاب اعتراض شده بود که برپایی راهپیمایی و تجمع را به اخذ مجوز مشروط کرده بود. در کنار آنان، به حمله به دفتر روزنامه میزان، ارگان نهضت آزادی اعتراض کرد، به نخست وزیری محمد علی رجائی رأی مخالف داد و در جلسه ای که برای رأی به عدم کفایت سیاسی ابوالحسن بنی صدر تشکیل شد، غایب بود.

حسن حبیبی

آیت الله خمینی در همان روزهایی که در پاریس بود، تدوین قانون اساسی نظام آینده ایران را به حسن حبیبی سپرد و او پیش نویسی مشابه قانون اساسی فرانسه نوشت

همه اینها برایش سابقه ای در دستان نمایندگانی در دور بعدی مجلس شد تا هنگامی که میرحسین موسوی او را برای کسب رأی اعتماد به عنوان وزیر دادگستری به مجلس معرفی کرد، علیه او سند و مدرک رو کنند و هشدار بدهند که "هرگز در خط اسلام فقاهتی و خط حزب الله نبوده است".

در جلسه رای اعتماد، علاوه بر سوابق آن چنان، به سفری اشاره شد که حسن حبیبی در دوران دانشجویی همراه با ابوالحسن بنی صدر به اسرائیل کرده بود. آقای حبیبی در دفاع از خود گفت سفری در کار نبوده و سریع از این موضوع گذشت، حال آنکه به گفته ابوالحسن بنی صدر، او نه تنها به این سفر رفته بلکه پس از بازگشت، در مورد سفرش گزارشی هم نوشته و سخنرانی هم کرده بود.

حسن حبیبی در نطق دفاعیه اش گفت که جریانهای سیاسی پیش از انقلاب مانند بعد از انقلاب همچون خیابان آسفالته ای که هر روز تمیزش کنند نبوده و "لجنهایی" در آن بوده که "ممکن است کف پایش آلودگیهایی به آنها پیدا کرده باشد".

اعلامیه منشور قانون اساسی را "دکان»" نامید و گفت که امضای او را بیخودی پای اعلامیه ها می گذاشته اند، بنی صدر را حقه باز نامید و گفت که فقط به حکم وظیفه و تشویق آقای هاشمی رفسنجانی بوده که در فرانسه با او همکاری می کرده است. در مورد همراهی اش با "لیبرالها" در شورای انقلاب و دولت موقت گفت که از آنها فراری بوده و کناره می گرفته اما بزور و به حکم وظیفه او را به دولت و شورای انقلاب می کشاندند. گفت که همکاری اش با آنها یا به حکم مصلحت بوده یا برای این بوده که آنها را به راه بیاورد و اعتقاد داشته که "بعضی از این آقایان را باید آورد تا با سر بیایند زمین".

در این جلسه، اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس مجلس، در دفاع از حسن حبیبی صحبت کرد و گفت او اشتباهاتی کرده اما اشتباهاتش قابل گذشت است و باید او را عفو کرد.

بدین ترتیب، حسن حبیبی با ۱۷۶ رای موافق در مقابل چهارده رای مخالف و ده رای ممتنع، از مجلس رای اعتماد گرفت و از آن پس تا هفده سال بعد،‌ عضو ثابت دولت ایران شد، هرچند دیگر هیچگاه فراتر از جایگاه اداری و اجرائی اش نقشی در سیاست ایفا نکرد و در کشمکشهای سیاسی، عنصری تقریباً خنثی بود.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.