اکیتو، نوروز آشوریان

به روز شده:  22:04 گرينويچ - چهارشنبه 20 مارس 2013 - 30 اسفند 1391
جشن آشوریان

جشن نوروز آشوریان در کردستان عراق

همزمان با شهرها و روستاهای ایران که به استقبال بهار می روند تا سال خورشیدی جدیدی آغاز کنند، در دهوک کردستان عراق بزرگترین عید سال در خیابانها جشن گرفته می شود. بر خلاف مراسم نوروز که بین اکراد شمال عراق هزاره هاست در خانه ها با سفره نوروزی پاس داشته می شود، این جشن حضوری برونگرایانه دارد: جشن، پایکوبی و رژه در خیابان.

"اکیتو" یا جشن "خا ب نیسان" همچنان پس از گذشت هفت هزار سال اعتدال بهاری را به عنوان مبدأ سال آشوریان و کلدانیان بهانه ای برای اتحاد این مردم ورای گرایشهای مذهبی، قومی و پاتریارکی می کند. این جشن با قدمت گذر حکومتهای متعدد تاریخی بر این جغرافیا، از سومری، آکدی، عیلامی و بابلی گرفته تا آشوریان و کلدانیان و مادها و هخامنشیان، روم شرقی و خلفای اسلامی، حیات خود را تنها در اتحاد بر سر یک اصل حفظ کرده است: سنت کهن.

اکیتو، سنتی کهن

اقوام آشوری - کلدانی - سریانی که امروزه تحت عنوان واحد آتوری (آسوری/ آثوری) شناخته می شوند، در جایجای خاورمیانه که پس از کشتار آوریل ۱۹۱۴ (سیفو) مسکن آنها شد از اقلیتهای مسیحی به شمار می آیند. گرچه جمعیت کثیر آثوریان مسیحی اند، گرایشهای قومی و مذهبی آنها متعدد است. شاخه های ارتدکس (پیروان کلیسای شرق آشور)، کاتولیک (کلدانیان) و پروتستانها و حتی انجیلی ها در کنار جمعیت نه چندان کمی از آثوریانی که مسلمان شده اند، یکپارچگی مذهبی این قوم را تضعیف می کند.

طرح بریتانیایی - فرانسوی پاتریاتیسم که مبلغان مسیحی در منطقه غرب و شرق زاگرس و خاورمیانه رواج دادند، مسیحیان آثوری را بر اساس قومیت آنها، خواه آشوری باشند، نصرانی، سریانی یا کلدانی تحت رهبری کشیش اعظم کلیسای پاتریارک آن قوم قرار داد و منجر به شکل گیری "امت ها" بین آثوریان شد. آنچه پس از گسترش پاتریارکها بین آثوریان تنها عنصر اتحاد آنها شد، سنتهای کهن پیش از گرویدن آنها به مسیحیت بود. اکیتو، عید آغاز سال نوی خورشیدی آثوریان، مهمترین و باشکوهترین نمود این اتحاد سنتی است.

در واقع اکیتو با تمام مراسم قومی اش هیچ ارتباطی به مذهب مسیحی آثوریان ندارد. برخی از محققان قوم شناس مانند مهرداد بهار و کتایون مزداپور ریشه اکیتو را در داستان گیلگمش و الهه ایشتار می جویند. ایشتار، الهه عشق و تموز (تابستان) آنگاه که به دنیای مردگان زیر زمین می رود، زمین از سبزه تهی می شود و از باروری می افتد. بازگشت ایشتار بر روی زمین در گرو جانشینی او در دنیای مردگان است و این جانشین همسر او، «دوموزی» است که با لباسی قرمز و دایره و ساز نی لبک (یا ساز قرنا/ سرنا که در فرهنگ آشوری برای مراسم تحویل سال اکیتو نواخته می شود) نیمی از سال به دنیای مردگان تبعید می شود. این اتفاق همزمان با اعتدال بهاری و اعتدال پاییزی صورت می گیرد. سومریان اعتدال بهاری را «اکیتو» به معنی برداشت جو می نامند که در عهد بابلیان به «ریش شاتم» یا رأس السنة، سال تحویل، تغییر نام داد و البته اعتدال پاییزی زَگموگ نام داشت.

اینکه واژه آکدی «اکیتو» با مفهوم رویش آمیخته است و زمان این جشن هم بین بیست و یکم آذار تا اول نیسان (ششم تا سیزدهم فروردین در تقویم جورجیان و بیست و پنجم اسفند تا اول فروردین در تقویم بابلیان) همزمان با تغییر فصل صورت می گیرد، باوری اسطوره ای را بین اقوام آثوری رواج می دهد که به اعتقاد بنجامین سامر، باستانشناس و استاد دانشگاه نیو وسترن، باوری طبیعتگرایانه است.

اما مورخینی چون جی اسمیت و جولی بیدمید، تاریخ اکیتو را به عنوان مراسمی کاملاً مذهبی به مردوخ، خدای بابلیان نسبت می دهند. از آنجایی که مراسمِ دوازده روزه اکیتو تماماً حول پرستش مردوخ شکل گرفته، این ادعا بیشتر مورد توجه است.

مردوخ خدای باروری و آفرینش، پس از حمورابی بین بابلیان و حتی آشوریان جایگاه بلندی داشت. در اکیتو، ششگالو، کاهن بزرگ، از معبد بزرگ مردوخ، «اسگالیا» در شمال شهر بابِل با اعلان سال نو، مراسم دعا را به مدت یک هفته آغاز می کرد. همزمان پادشاه باید به معبد نَبو می رفت و پس از به جا آوردن آیینهای مذهبی به معبد نَبو در شهر بورسیپا، در هفده کیلومتری جنوب بابِل می رفت و پس از گذران یک شب به دعا، به بابِل باز می گشت تا در مراسمی در برابر بُت مردوخ به گناهان خود اعتراف کند.

ششگالو سیلی محکمی بر صورت پادشاه می زد تا اشک در چشمان پادشاه حلقه زند، به نشانه کفارۀ دروغ و گناهان صغیره. در آن هنگام، در حالی که پادشاه در برابر مردوخ زانو زده بود، بر او نوید سالی خوش داده می شد و وی به همراه ششگالو تا غروب آفتاب به نیایش نرگاو سفید می پرداخت. در روز ششم از اکیتو بُت نَبو به معبد «نینورتا»، جایی که نَبو بر دو اهریمن پیروز شده بود آورده می شد و به همراه بقیه بتها به بابِل و نزد مردوخ برده می شد. در روز هفتم خدایان رُفته و پاکیزه می شدند و به میان جمعیت آورده می شدند تا در حضور آنها سیاست سال جدید به مردم عرضه شود. پس از این مراسم، خدایان را در شهر می گرداندند و مردم به پایکوبی و خواندن آواز می پرداختند. و این مراسم تا روز یازدهم نیسان ادامه داشت.

هنری فرانکفورت، باستانشناس دانشگاه شیکاگو، گستره اکیتو را ورای سرزمین بابل می داند. وی در کتاب "پادشاهی و خدایان" تاثیر اکیتو را به عنوان قدیمی ترین آیین زنده بر فرهنگ بشری بلامنازع می داند و همچون فرد آپریم که در مقایسه نوروز پارسی با کردی، ریشه های اکیتو و داستان ضحاک، پادشاه آشوری را منعکس می کند، صراحتاً ریشه ی نوروز را که به هزاره چهارم یا پنجم پیش از میلاد مسیح می رسد، بسی پیشتر از حتی اولین مهاجرت اقوام آریایی از ماوراء النهر به فلات ایران بر می شمرد. کارل وان در تون نیز با استناد به کتاب تاریخ هرودوت گستره مراسم اکیتو را طی دوره های تاریخی سلوکیان، رومیان و تا اواخر سده سوم میلادی تا سوریه و روم شرقی متذکر می شود.

آنچه امروزه به عنوان سال نو خورشیدی در اعتدال بهاری همچنان مبدأ تاریخ تقویمی است، به ریشه مشترک نوروز ایرانی و اکیتوی آثوری باز می گردد. پس از سلطه آشوریان به سرزمین بابل، اکیتو به نام «خا ب نیسان» مشهور شد و مبدأ آن از اول فرودین بر اساس تقویم گریگوری به اول آوریل تغییر یافت.

مراسم خا ب نیسان از اواسط دهه پنجاه میلادی به طور منظم و با مراسمی نو هر ساله بین آثوریان برگزار می شود. بزرگترین این جشنها در دهوک عراق توسط حزب چپ میانه «زوعا» یا جنبش دموکراتیک آشور برگزار می شود که تنها حزب از میان هجده حزب آشوری است که سه نماینده در مجلس عراق و دو نماینده در مجلس کردستان عراق دارد.

در ایران نیز در شهرهای اورمیه و سلماس، تهران و کرمانشاه، آشوریان ایران نیز مانند آشوریان عراق با افروختن آتش در چهار سو و نواختن سرنا (قرنا) و خواندن سرودها و رقص شیخانی، خا ب نیسان یا همان اکیتو را جشن می گیرند. آنها از یک هفته پیش از اکیتو به خانه تکانی، سبز کردن گندم، و زیارت مقابر درگذشتگان می پردازند و در طول دوازده روز اکیتو، درست مانند ایرانیان، به دیدار اقوام و آشنایان می روند. امسال، آشوریان سال ۶۷۶۳ آشوری، و کلدانیان که به تقویم بابلی پایبند اند سال ۷۳۱۳ را آغاز می کنند. سال در پیش رو برای آشوریان ایران رنگ و بوی منحصر بفردی خواهد داشت، زیرا علاوه بر برگزاری جشن نوروز و اکیتو، عید پاک مسیحیان نیز با این ایام مصادف شده است و از هم اکنون شور و شوق خاصی بین آنان برای جشن امسال برپاست.

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.