پایتخت ایران و مدیریت آن در دوران سه رئیس جمهور

انتخابات ریاست جمهوری یازدهم جمهوری اسلامی نزدیک است و از این رهگذر و با توجه به اهمیت "شهر" به ویژه تهران به عنوان پایتخت ایران، بررسی و تحلیل کارنامه توسعه شهری سه رئیس دولت پس از جنگ ۸ ساله، دارای اهمیت خواهد بود و می تواند رویکرد دولت های بعد از جنگ عراق و ایران را از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۹۲ خورشیدی نسبت به توسعه تهران روشن کند.

تا پیش از پایان جنگ ایران و عراق، سیاست گذاری در اغلب حوزه ها به دلیل درگیری ایران با جنگی فرسایشی و ویرانگر با مفهومی به نام "توسعه" بیگانه بود. با آغاز ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، برنامه توسعه اقتصادی ایران هم بار دیگر مطرح شد. اما از آن زمان تاکنون شهر تهران به عنوان الگوی اصلی دیگر شهرها چه جایگاهی در این توسعه داشته و رویکرد کلی سه دولت اکبر هاشمی رفسنجانی، محمد خاتمی و محمود احمدی نژاد در مقوله مدیریت شهری فارغ از جهت گیری های سیاسی آنان چه بوده است؟

شهر در جستجوی در آمد پایدار

با پایان جنگ ۸ ساله ایران و عراق و روی کار آمدن دولتی که به دولت سازندگی موسوم شد، موضوع سازندگی و بازسازی شهرهای ویران و خسته ایران به ویژه شهرهای بزرگ و پر جمعیت چون تهران به ضرورتی مشهود تبدیل شد.

Image caption دولت پنجم جمهوری اسلامی ایران می‌خواست تا تغییر چهره شهرهای خسته از ۸ سال جنگ ویرانگر را با شتاب تغییر دهد

دولت پنجم جمهوری اسلامی ایران می‌خواست تا تغییر چهره شهرهای خسته از ۸ سال جنگ ویرانگر را با شتاب تغییر دهد به گونه ای که در تهران که آن روزها چهره ای غم بار ، سرد و خسته را به خود گرفته بود، به ناگهان اتفاق تازه ای رخ داد و چهره شهر با تغییر مدیریت شهر و شهردار رفته رفته تغییر کرد، هرچند که این تغییر به شکلی شتابناک و عجولانه رخ داد و با انتقاداتی نیز همراه شد.

توسعه کمی و نه کیفی فضای شهر با فروش بی ضابطه تراکم و ساخت و سازهای بی هویت تهران را به غولی زشت شبیه کرد که البته در مواردی ناگزیر نیز بود.

اما مهمترین اتفاق‌های مهم دولت آقای هاشمی رفسنجانی در حوزه شهری را باید در تصمیم به اجرای قانون تجمیع عوارض شهرداری ها و واگذاری وظایف بیست و سه گانه به مدیریت شهری در سطح کلان و توجه به اجرای طرح نیمه کاره شبکه ریلی شهری در تهران و توسعه خطوط ارتباطی شهری و گسترش فضای سبز در سطح خرد دنبال کرد.

با آغاز دهه ۷۰ خورشیدی و اجبار شهرداری ها به درآمدزایی و جداسازی بودجه آنها از بودجه دولتی، شهرداری ها موظف به تولید درآمد برای اداره خود شدند چیزی که جز با فروش فضای شهر امکان پذیر نبود و در نهایت نیز نتوانست به عنوان الگویی پایدار برای در آمدزایی مطمئن و بی هزینه مطرح شود؛ به طوریکه یکی از مهمترین چالش هایی که هنوز هم شهرداری ها با آن دست به گریبان اند، تامین منابع مالی مورد نیاز برای انجام وظیفه و پاسخگویی به مطالبات شهروندان است.

از طرفی تراکم فروشی هرچند که به بازسازی بخشی از فضای فرسوده شهر تهران تبدیل شد و با خود جلوه ای از نوسازی را به همراه داشت اما پایگاه های طبقاتی جامعه روبه گذار ایرانی را دستخوش تغییر اساسی کرد و طبقه نوکیسه‌ای را به وجود آورد که فاصله فقیر و غنی را هر روز بیش از پیش می کرد.

هرچند که در کنار این تهدید، مهمترین برنامه ای که در این برهه در حوزه شهری از سوی مدیران شهری دنبال شد، تغییر چهره مناطق محروم و جنوبی شهر تهران بود.

بافت نابسامان نقاط محروم پایتخت در این دوره رفته رفته سیمایی متفاوت از قبل گرفت و عمده این هدف در قالب گسترش فضای سبز دنبال شد.

شهر و جامعه مدنی

با پایان دولت اکبر هاشمی رفسنجانی در میانه های دهه ۷۰ دولت اصلاحات به ریاست محمد خاتمی به مدت ۸ سال روی کار آمد.

به تبع سیاست‌های توسعه محوری که او در حوزه فرهنگ و سیاست دنبال می‌کرد و توجه به موضوع توسعه همه جانبه، مدیریت شهری نیز هر چند که در آغاز با ناملایمت ها و فشارهایی روبرو بود، اما سرانجام توانست در عرصه اجتماعی کشور منشا تحولات مهمی باشد.

در میانه بهار سال ۱۳۷۸ شوراهای شهر و روستا در سراسر کشور تشکیل شد و بدین سان اصلی که دو دهه قبل در قانون اساسی جمهوری اسلامی گنجانده و معطل مانده بود، اجرا شد.

Image caption محمد خاتمی با برگزاری انتخابات، اصل شوراهای را محقق کرد

نهاد «شورا» با تاکید بر تحقق مشارکت شهروندان در تعیین سرنوشت به عنوان یک هدف ایجابى، ابزار تجلى اراده مردم در یک نهاد اجتماعی تصمیم ساز بود.

نخستین انتخابات رسمى شوراها در چارچوب اجراى قانون اساسى روز هفتم اسفند ۱۳۷۷ یعنى ۲۰ سال بعد از انقلاب در چارچوب برنامه توسعه سیاسى و گسترش نهادهاى مدنى و مشارکت عمومى برگزار شد.

نخستین دوره شوراهای شهر و روستا چندان فرجام خوشی نداشت و در برخی از شهرها و بخش ها به عرصه خودنمایی، جنجال‌های سیاسی و تسویه حساب‌های گروهی تبدیل شد.

اتفاق دیگری نیز که در حوزه شهری و در ۸ سال ریاست جمهوری محمد خاتمی رخ داد توسعه شبکه حمل و نقل عمومی و خطوط چند گانه مترو تهران بود.

در این دوره اختلاف نظرها بین دولت و مدیریت شهری به اوج خود رسید به گونه‌ای که بعدها محمود احمدی نژاد شهردار وقت تهران لب به گلایه گشود و گفت که مجموعه دولت به ویژه سازمان مدیریت و برنامه ریزی تعامل خوبی با شهرداری ندارند و او را در تصمیم سازی ها چندان به بازی نمی گیرند.

شهر و دولت دوربرگردان

پس از دولت اصلاحات محمود احمدی نژاد به قدرت رسید که پیش از این دوسال شهردار تهران بود. او به دلیل اصلاح هندسی بزرگراه های پایتخت و حذف چهارراه ها و تغییر آن به دوربرگردان، در برخی از رسانه ها شهردار دور برگردان لقب گرفت بود.

او در انتخابات ریاست جمهوری با شعار عدالت محوری به صحنه آمده بود، نگاه به توسعه شهری دستخوش دگرگونی هایی شد که مهمترین اتفاق این دوره را باید سیاست دولت در قبال تعهد خود درباره تبصره ۱۳ و تبدیل آن به قانون قانون توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت مصرف سوخت دانست.

Image caption محمود احمدی نژاد اولین شهردار تهران بود که به ریاست جمهوری رسید

مجلس در ماه های آغازین روی کار آمدن دولت محمود احمدی نژاد، وجود نداشتن امکانات زیربنایی در بخش حمل و نقل عمومی در کشور را سبب ساز شکست سیاست‌های اتخاذ شده دولت به منظور کاهش مصرف سوخت فسیلی دانست.

به هر رو در تاریخ آذر ماه ۱۳۸۶ قانون توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت مصرف سوخت به تصویب مجلس رسید که مهمترین بخش این قانون، خارج کردن بنزین و نفت گاز، از سبد حمایتی دولت بود.

دولت نیز تلاش کرد با اعمال سیاست های جدید به کاهش مصرف بنزین بپردازد که در عمل چندان موفق نبود.

تبصره ۱۳ قانون بودجه سال ۸۵ خورشیدی ۱۰ وزارتخانه مهم را به عنوان دستگاه های اجرایی مخاطب قرار می داد که از سوی هیات دولت در تبصره بودجه سال ‌۸۵ به آنها وظایفی محول شده بود.

تبصره ۱۳ جمع بندی سیاستی بود که در صورت اجرای کامل آن، سیستم حمل و نقل عمومی ساماندهی می‌شد.

با این وجود، مقدار صرفه جویی سوخت و طرح سهمیه بندی بنزین با آنچه انتظار می رفت، تاکنون انطباق پیدا نکرده.

حتی سختگیری های قانونی و افزایش قیمت بنزین هم گره ای از مشکل بزرگ مصرف بی رویه سوخت و آلودگی هوای کلان شهرهای ایران به ویژه پایتخت پر هیاهوی آن، یعنی تهران باز کند.

عمر دولت محمود احمدی نژاد و دوره سوم شوراهای شهر و روستا رو به پایان است و انتخابات به طور همزمان برای انتخاب رییس جمهور جدید و شوراهای تازه به زودی برگزار خواهد شد. حال باید دید که تمرکز و رویکرد دولت تازه وارد و شورای شهر تهران چگونه خواهد بود؟ پرسشی که پاسخ آن در گذر زمان روشن خواهد شد.

مطالب مرتبط