روابط اقتصادی و سیاسی ایران و چین از نگاه نزدیک

Image caption روابط اقتصادی چین در ده سال گذشته به سرعت گسترش پیدا کرده است و ایران اکنون به یکی از بازارهای کالاهای چینی تبدیل شده است

روابط ایران و چین در ده سال گذشته (۲۰۰۳-۲۰۱۳) گسترش و حتی در بخش های جهش داشته است . چنین گسترشی در روابط سیاسی و جهش در روابط اقتصادی و تجاری ، محصول نگاه مشترک پکن و تهران به یکدیگر و نیز نیازمندی ها و ضرورت های اقتصادی دو کشور است . اما این جهش ده ساله در روابط تهران - پکن به چه نحو و چگونه رخ داده است ؟

چین دومین مصرف کننده بزرگ انرژى در دنیا و دومین اقتصاد بزرگ جهان بعد از آمریکا است. ایران نیز یکی از بزرگترین تولید کنندگان و صادر کنندگان نفت جهان و یکی از تامین کنندگان اصلی نفت خام وارداتی چین محسوب می شود. چین اولین وارد کننده نفت در آسیا است و ایران بعد از عربستان و آنگولا، سومین صادر کننده نفت به چین است.

مصرف نفت روزانه چین سال ٢٠١٢ حدود ده میلیون بشکه بوده است که بخش عمده ای از آن وارد می شود. طبق آمارهای منتشر شده، در ماه هاى آخر سال ٢٠١٢ میلادى، ایران روزانه حدود ٤٢٠ هزار بشکه نفت به چین صادر می کرده است.

چین صادر کننده بزرگ کالا به ایران

در مقابل واردات مستمر نفت ایران از سوی چین ،چین طی ده سال گذشته نقش مهم تری در صادرات کالا به ایران یافته است. گسترش صادرات کالاهای چینی به ایران را می توان تا حدودی نتیجه جهش های صادرات محور اقتصاد چین در سال های گذشته دانست. اقتصاد چین به عنوان دومین اقتصاد بزرگ جهان در ده سال گذشته بین ٧ تا ١١ درصد رشد مداوم داشته است . نتیجه این رشد مداوم جهش هاى صادراتى چین به سوی بازارهای سراسر دنیا است.

چین در سال ٢٠١٢ حدود ١١ درصد صادرات جهانى را در اختیار داشته است و حجم مبادلات تجارى چین در ١١ ماه نخست ٢٠١٢ نزدیک به دو تریلیون دلار بوده است و حجم قابل توجهى از این تجارت با خاورمیانه و از جمله ایران بوده است.

واردات ایران از چین که در سال ١٣٧٦ و آغاز دولت محمد خاتمى ٣٩٤ میلیون دلار بود، در پایان دولت خاتمی در سال ۱۳۸۴ و بر اساس گزارش مرکز پژوهش هاى مجلس شوراى اسلامى به ٢/٢ میلیارد دلار افزایش یافت. اما جهش اصلى در مبادلات تجارى ایران و چین بویژه واردات ایران از چین در دولتهاى نهم و دهم به ریاست محمود احمدى نژاد رخ داد . طبق اظهارات اسدالله عسگر اولادى رییس اتاق بازرگانى ایران و چین، حجم مبادلات دو کشور در سال ١٣٩٠ به ٤٥ میلیارد دلار رسید که ٦.٥ میلیارد دلار آن واردات ایران از چین بود .

فشارهای آمریکا:مزایا و معایب تحریم ها برای چین

ادامه روند صادرات نفت ایران به چین و نیز واردات ایران از چین، در این سال ها بدون مشکل نبوده است .پس از اعمال دور جدید تحریم های آمریکا علیه ایران در بهمن ماه گذشته، روند واردات نفت برخی از کشورها از جمله در مواردی چین از ایران با کاهش روبرو بوده است اسد الله عسکر اولادی رییس اتاق ایران و چین می گوید به همین دلیل در سال ۱۳۹۱ حجم مبادلات ایران و چین به ٣٧ میلیارد دلار کاهش یافته است که مشکلات بانکى از دلایل اصلی آن بوده است.

البته تشدید تحریمهاى غرب علیه ایران در سالهاى اخیر، برای چین مزایای نیز داشته است و این موضوع حتی تبدیل به تجارت بزرگى براى این کشور شده است. با کاهش دسترسی ایران به بازارهای آمریکایی و اروپایی، چین به یکی از شرکای مهم اقتصادی ایران و صادر کنندگان عمده کالا به ایران تبدیل شده است. به عنوان مثال چین سال گذشته با ۷ میلیارد دلار، دومین صادرکننده کالا پس از امارات متحده عربی به ایران بوده است.

Image caption چین تنها صادر کننده کالا به ایران نبوده بلکه در مواردی در هیات یک سرمایه گذار نیز ظاهر شده است

از اوایل سال ۲۰۱۳ نیز در پی اجرای دور جدیدی از تحریم های آمریکا علیه ایران، کشورهای خریدار نفت ایران از انتقال پول نفت به ایران منع شده اند. چنین تحریمی به چین به عنوان وارد کننده نفت از ایران فرصت می دهد تا درآمدهای نفتی ایران را در بانک های خود مسدود کند و به ایران فقط برای خرید کالا از چین فرصت استفاده از این درآمدهای نفتی را بدهد. در واقع در شرایط کنونی کشورهای خریدار نفت ایران، به جای پول نفت، کالا به ایران مى دهند و در واقع اقدام به مبادله پایاپاى یا تهاترى با ایران مى کنند.

چین نیز به همین نحو عمل مى کند و با توجه به صادرات بالاى نفت ایران به چین، خیل عظیمى از کالاهاى عمدتا بى کیفیت چینى روانه بازار ایران مى شود. به گونه ای که رشد واردات ایران از چین در دولتهاى نهم و دهم، به تولیدکنندگان داخلى لطمات بزرگى زده است.

محمود احمدی نژاد در دومین سفر خود به چین توافقنامه ای را با این کشور امضا کرد که بر مبنای آن قرار شد حجم مبادلات دو کشور طی ده سال به ۲۰۰ میلیارد دلار برسد.

کاهش سرمایه گذارى چین

چین در گذشته تنها صادر کننده کالا به ایران نبوده است و در برخى موارد یک سرمایه گذارنیز به شمار مى رفته است، مانند سرمایه گذارى چین در برخی حوزه های نفت و گاز ، سد سازی و یا احداث آزاد راه تهران شمال . با این وجود در ایران احساس مثبتی نسبت به سرمایه گذارى های چین وجود ندارد.از سوی دیگر چین تحت فشار آمریکا از برخى سرمایه گذارى ها در صنعت نفت و گاز و سد سازی ایران بیرون رفته یا از سرمایه گذاری جدید اجتناب کرده است.

مهمترین نمونه این موضوع را می توان کناره گیرى چینى ها از طرح توسعه فاز ١١ حوزه گازى پارس جنوبى است .قرار بود چینی ها در این بخش ٢٠ میلیارد دلار سرمایه گذارى کند ، اما در نهایت با خلف وعده ها ى فراوان و بعد از ۳.۵ سال بد قولی پاى خود را از این پروژه میلیاردى کنار کشیدند.کنار کشیدن چینى ها از سرمایه گذارى در احداث سد بختیارى به عنوان بلندترین سد جهان مورد دیگری در این زمینه است . سدى که هفته اول فروردین امسال کلنگ آن بدون حضور چینى ها توسط محمود احمدی نژاد به زمین زده شد. در همین چارجوب اسد الله عسکر اولادی می گوید تا دو سال قبل سرمایه گذاری چین در ایران به ٢ تا ٣ میلیارد دلار رسیده بود اما سال ٢٠١٢ با کاهش این روند به ٤٠٠ میلیون دلار رسید..

Image caption قرار بود چین در پارس جنوبی ٢٠ میلیارد دلار سرمایه گذارى کند، اما در نهایت با خلف وعده ها ى فراوان و بعد از سه و نیم سال سال بد قولی پاى خود را از این پروژه میلیاردى کنار کشید

یکی از دلایل کناره گیری چینی ها از این سرمایه گذاری ها در ایران ، فشارها و تحریم هایی است که از طرف غرب اعمال شده است . اما با وجود اینکه چین در اثر فشارهای آمریکا حجم سرمایه گذاری خود در ایران را کاهش داده ولی همچنان به تامین نفت و انرژی ارزان از طریق ایران و نیزحفظ بازار صادراتی کالا به ایران حساسیت نشان می دهد . شاید یکی از دلایل این امر نگرش های راهبردی و غیر اقتصادی چین به رقابت های جهانی با آمریکا است .رقابتی که ایران نیز می اندیشد می تواند از آن به عنوان یک فرصت و فضای تنفسی بهره گیرد.

نگاه ایران به چین به عنوان متحد بین المللى در مقابل آمریکا

تشدید فشار غرب به جمهورى اسلامى در پرونده هسته اى ، موجب شده که ایران به چین به عنوان یک متحد سیاسی نیز نگاه کند. چین یکی از اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل و دارای حق وتو است. همچنین پکن همراه با مسکو دو قدرت بزرگ نزدیک به ایران هستند که به عنوان عضو گروه پنج بعلاوه یک، از بازیگران اصلى در پرونده هسته اى ایران به شمار مى رود.

چین به عنوان یکی از تأثیرگذارترین قدرت‌ها در پرونده هسته ای ایران، با گسترش سلاح هسته اى مخالف است، اما راهکار پیشنهادى اش براى حل این موضوع، مذاکره و راه حل هاى دیپلماتیک است البته حمایت سیاسی چین از ایران یک حمایت مشروط و طبیعتا بر اساس منافع ملی این کشور است.

از طرف دیگرفشار همزمان غرب روى ایران و چین بر سر مسئله حقوق بشر یکى دیگر از موضوعات مورد همکارى دو کشور در محافل بین المللى به ویژه سازمان ملل، نهادهاى زیر مجموعه آن و نهادهاى حقوق بشرى است. نمونه آن ادعاى غربى ها در مورد نقض حقوق اقلیتهاى مذهبى و مخالفان سیاسى در ایران و چین است.

دیپلماتهاى ارشد، سفیران همیشگی ایران در پکن

در چنین فضایی که بر مبادلات و مراودات سیاسی- اقتصادی ایران و چین حاکم بوده و هست، ایران طى ده سال گذشته همواره یکی از دیپلمات های برجسته و ارشد خود را به عنوان سفیر راهی پکن کرده است ."مهدى صفرى" سفیر کنونى ایران در چین که از سال ١٣٨٩ تاکنون در این مقام است، از این جمله است. آقای صفرى که از دیپلماتهاى ارشد وزارتخارجه بوده، پیش از این سفیر ایران در روسیه، معاون وزیر امور خارجه در امور آسیا و اروپا و نماینده ایران در مذاکرات خزر بوده است و از دولت نشان خدمت دریافت کرده است.

پیش از آقای صفرى نیز "جواد منصورى " در فاصله سالهاى ١٣٨٥ تا ١٣٨٨ و براى سه سال سفیر ایران در چین بود که او نیز از فرماندهان اولیه سپاه پاسداران و از سال ١٣٦٠ تا ١٣٦٧ معاون آسیا، اقیانوسیه وزیر خارجه بوده است.

پیش از جواد منصورى نیز" فریدون وردى نژاد" از سال ١٣٨٠ و به مدت چهار سال سفیر ایران در چین بود. وى پیش از اینکه در مقام سفیر عازم چین شود براى مدت ٨ سال مدیر عامل خبرگزارى جمهورى اسلامى بود و سال ها نیز از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران بوده است.

یکى دیگر از سفراى ایران در چین در دهه شصت "علاء الدین بروجردى" بود که هم اکنون رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی است. وى نیز سال ها معاون وزیر خارجه و از دیپلماتهاى ارشد وزارتخارجه بود.

در ده سال گذشته به رغم گسترش مناسبات سیاسی و جهش مبادلات تجاری ایران و چین، وابستگى اقتصادى و سیاسى تهران به پکن، موجب کاهش قدرت مانور و سطح بازى ایران در مقابل این کشور شده است. وابستگی ایران به چین و آسیب پذیری ایران در این رابطه دوجانبه، بعد از دور جدید تحریم های آمریکا علیه ایران بیشتر شده است. ضمن اینکه حجم کلان مناسبات چین و آمریکا و نیز معادلات راهبردی آنها به عنوان دو قدرت بزرگ به گونه ای است که روز به روز از سطح بازی و قدرت مانور ایران در تعامل با چین کاسته می شود.

مطالب مرتبط