نظرخواهی بی‌بی‌سی: تاثیر انتخابات و اعتراضات ۸۸ بر انتخابات ۹۲ چیست؟

بی‌بی‌سی فارسی در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری ایران از جمعی از صاحب‌نظران با گرایش‌های گوناگون پرسیده که تاثیر وقایع پس از انتخابات ۸۸ بر انتخابات پیش رو را چگونه ارزیابی می‌کنند.

آنچه در پی می‌آید پاسخ‌های آنان به این پرسش است.

*این سوال‌ها پیش از ثبت‌نام داوطلبان نامزدی و تایید صلاحیت آنها توسط شورای نگهبان پرسیده شده و پاسخ‌ها نیز در همان مقطع داده شده است.

تاثیر وقایع ٨٨ بر انتخابات پیش رو و تفاوت این انتخابات با انتخابات قبلی از نظر سلامت، شفافیت و نحوه برگزاری آن چیست؟ آیا این انتخابات خواهد توانست شکافی را که در سال ٨٨ میان بخش بزرگی از شهروندان و حکومت ایجاد شد برطرف کند؟

پیام‌ اخوان - استاد حقوق دانشگاه مک‌گیل تنها جای امیدواری این است که با اقدامی از سر خودخواهی روشن‌اندیشانه یک کاندیدای اصلاح‌طلب مجاز به شرکت و پیروزی در انتخابات شود تا بخشی از مشروعیت از دست‌رفته در وقایع پس از انتخابات ۸۸ را باز آورد و دست کم فضایی محدود برای تقسیم قدرت بیشتر و جامعه‌ای بازتر بگشاید. شاید نخبگان حاکم تصور کنند که حتی یک گشایش نسبی هم کلید پایان حکومت اقتدارگرایانه‌شان را بزند و به همین دلیل نمی‌خواهند به این کار تن بدهند. با این حال به نظر می‌‎رسد که تصمیم‌گیری میان این دو گزینه است: اصلاحات تدریجی مسالمت‌آمیز و یا یک فروپاشی ناگهانی و پیش‌بینی‌ناپذیر با تبعات فاجعه‌بار برای کشور.
نادر انتصار -استاد و رییس دانشکده علوم سیاسی جنوب آلاباما شکافی که در جامعه ایران بعد از انتخابات قبلی ایجاد شد به سادگی تعمیرشدنی نیست و انتخابات آینده حتی اگر شفاف باشند نیز به خودی خود نمی‌توانند این شکاف را کم کنند. دسته‌بندی‌ها و تضادهای سیاسی و اجتماعی ایران کنونی با یک یا دو انتخاب از بین نمی‌روند.
حسین باقرزاده - فعال سیاسی وقایع سال ٨٨ تأثیر روانی زیادی بر بسیاری از رأی‌دهندگان گذاشت و اعتماد آنان را نسبت به صندوق رأی مخدوش کرد. می‌توان گفت که اکنون اعتماد مردم به سلامت و شفافیت انتخابات در مقایسه با تمامی ادوار گذشته در جمهوری اسلامی کمتر شده است. شواهدی هم در دست نیست که نشان دهد این انتخابات قرار است از انتخابات ۸۸ از نظر سلامت و شفافیت بهتر برگزار شود. شکاف میان شهروندان و حکومت که در طول حیات این نظام رو به افزایش بوده و در سال ۸۸ به اوج خود رسید در ساختار جمهوری اسلامی به سختی قابل رفع است.
محمد برقعی -فعال سیاسی انتخابات سال ۸۸ دو ضربه اساسی بر نظام وارد کرد یکی سلب اعتماد از حکومت به نحوی که حال آشکارا خود حکومتیان از رئیس جمهور تا همه کاندیداها از بیم تقلب در انتخابات سخن می‌گویند ، و تنها کسی که از سلامت و مردمی بودن انتخابات یک تنه دفاع می‌کند شخص آقای خامنه ای است. دوم: سنت تاریخی ایران بر آن بوده که پادشاه یا رهبر در قلب لشکر می‌ایستاد و از آنجا میدان جنگ را حمایت می‌کرد . جایی که با ده‌ها خط دفاعی حفاظت می‌شد، لذا ضربه به آن به معنی شکست سنگین بود.اما از سال ۸۸ رهبریت به صف اول مبارزات آمد،همان خطایی که شاه سابق کرد، از این روی حتی آقای احمدی‌نژادی که همه قدرتش را مدیون حمایت‌های ایشان است برای کسب محبوبیت به ایشان حمله می‌کند. آقایان رفسنجانی و خاتمی نیز با هشیاری بسیار و سیاست دقیق عامل حذف احتمالی خود را شخص رهبر اعلام می‌کنند و به ایشان اجازه نمی‌دهند که در پس شورای نگهبان سنگر بگیرد، یا از طریق جوسازی و گروه‌های فشار این دو را از صحنه بیرون کند. در نتیجه حکومت می‌شود رهبر و اگر انتخابات به همین شکل پیش برود نتیجه هر چه باشد، بر بی اعتمادی مردم نسبت به حکومت و رهبریت افزوده خواهد شد- تکرار خطای شاه سابق.
ابوالحسن بنی‌صدر - رئیس‌جمهور پیشین ایران تا این زمان، فضای سیاسی بسته است. هرگاه آقای خامنه‌ای، در واقع حزب سیاسی مسلح، که نامزد قابل عرضه‌ای نیز ندارد، تن به تغییر ندهد، گرایش‌های موجود در رژیم نیز در نمایش شرکت نخواهند کرد. بنا بر اطلاع، از هم اکنون نمایش حضور جمعیت در پای صندوق‌های رأی، جزء "مهندسی انتخابات" است و سپاه و بسیج می باید به این کار نیز بپردازند.
مازیار بهروز -استاد تاریخ دانشگاه سان‌فرانسیسکو به گمان من سایه انتخابات سال ۸۸ تا سال‌ها بر سر پرونده‌های انتخاباتی در ایران خواهد ماند. انتخابات سال ۸۸ را باید نوعی آستانه و نقطه عطف به شمار آورد. اما از آنجا که به نظر می‌آید امکان شرکت جناح‌های مختلف درون نظام با محدودیت روبرو خواهد بود، این انتخابات را نمی‌توان حرکتی در جهت حل و فصل آن مشکلات و شکاف‌هایی دانست که در سال ۸۸ به وجود آمد. به نظر می‌آید این انتخابات مسایل دیگری را در دستور کار دارد که همان گونه که گفته شد عبارتند از کوشش برای یک دست کردن صحنه سیاسی و به کارگیری مدیران مدبر و این دو برای ایجاد اتحاد و ثبات در صحنه داخلی برای آماده‌سازی نظام برای برخورد به چالش‌های جهانی. از این منظر این انتخابات احتمالا قدمی در جهت حل مشکلات ریشه‌دار در سال ۸۸ نخواهد بود.
رامین جهانبگلو -پژوهشگر فلسفه شکی نیست که خشونت بعد از انتخابات ٨٨ در پس ذهن همه کاندیداها و دیگر افرد جامعه ایران باقی است. انتخابات امسال بی شک با خشونت از نوع ٨٨ همراه نخواهد بود، ولی شکی نیست که نهادهای غیر منتخب یک بار دیگر نقش موثری در تعیین سرنوشت کشور بازی خواهند کرد.
فرنگیس حبیبی -روزنامه‌نگار در انتخابات ۸۸ بخش‌های بزرگی از جامعه در پی مطالبۀ رای خود برآمدند و حکومت را با چالشی حدی روبرو ساختند. در انتخابات پیش رو، چنین به نظر می‌رسد، برای آنکه طلبکاریِ رای به یک سنت تبدیل نشود، قانون و آداب بازی تغییر کرده است. رقابت منتفی شده است . نامزدان، دست کم در ابتدای کار، کم و بیش متحدالشکل هستند پس برد یکی و باخت دیگری نزاعی بر نمی‌انگیزد و طبعاً سلامت و شفافیت انتخابات هم چندان مطرح نخواهد بود. ولی تلخی زخمی که معترضان به نتایح اعلام شدۀ انتخابات ۸۸ چشیدند همچنان باقی است و روند انتخابات پیش رو نیز دورنمایی برای تسکین آن نمی‌گشاید.
مهدی خلجی -پژوهشگر انستیتوی مطالعات خاور نزدیک واشنگتن این انتخابات می‌تواند وزن نیروهای مخالف نظام جمهوری اسلامی را نشان دهد؛ نه تنها کسانی که در دل از سیاست‌های جمهوری اسلامی ناخرسندند که در عمل نیز آماده‌ی بیان بیزاری خود به شکل‌های گوناگون هستند مانند: تحریم انتخابات، رأی به نامزدی که مطلوب رهبری به نظر نمی‌آید، اعتراض فعال به تخلف‌های انتخاباتی پس از پایان انتخابات.پیش‌بینی من آن است که جمهوری اسلامی هم‌چنان توانایی بسیج بخش عمده‌ای از هواداران و خاموش ساختن یا ناکام کردن طیف گسترده‌ای از فعالان مخالف خود را دارد. فاصله‌ میان مردم و حکومت پر نخواهد شد اما به سبب انتخابات بعید است چندان بیشتر شود. در آینده، عوامل دیگر مانند شرایط اقتصادی نقش مهم‌تری در ژرف‌تر کردن دره‌ی گشوده میان ملت و دولت دارند.
مهرداد خوانساری -فعال سیاسی شکاف میان مردم و حاکمیت ناشی از عملکرد حاکمیت در خرداد ۸۸‌، در صورتی قابل ترمیم است که در یک انتخابات مهندسی نشده، کاندیداهای جدی فقط إز میان إفرادی که نتیجه انتخابات قبلی را قبول داشتند نباشد و نمایندگان جناح مخالف نیز صرفا إز میان "اصلاح طلبان بدلی" انتخاب نشده باشند. عدم توجه به این موضوع شکاف‌های موجود را بیش از پیش خواهد نمود و نهایتا باعث بازگشت مردم به خیابان‌ها خواهد گردید.
حمید دباشی-استاد ایران‌شناسی دانشگاه کلمبیا خیر. کوچکترین نشانه‌ای که انتخابات بعدی بتواند شکافی را که در سال ٨٨ میان بخش بزرگی از شهروندان و حکومت ایجاد شد برطرف کند مشهود نیست --به دلیل محبوبیت آقای خاتمی برای بخش قابل ملاحظه‌ای از مردم حضور احتمالی ایشان در انتخابات بعدی ممکن است برای مدت کوتاهی شبه مشروعیتی به نظام بدهد که در کوتاه مدت به سود رژیم حاکم ولی در تحلیل نهایی به ضرر خود آقای خاتمی و جناح اصلاح طلب خواهد بود. به دلیل ورشکستگی کامل "اپوزیسیون" خارج از کشور و بعضا تشریک مساعی بی‌شرمانه آنها با تحریم‌های کمر شکن علیه مردم ما و با جنگ افروزی‌های آمریکا و اسرائیل به بهانه کاذب "مساله هسته‌ای" (که ایشان از آن به عنوان "دخالت بشر دوستانه" یاد می‌کنند) سعی جناح‌های اصلاح طلب برای یافتن راه حلی ملی برای معضل ایران قابل فهم و حتی قابل ستایش است. ولی مساله اصلی مردم ما مبارزه در دو جناح دیکتاتوری داخلی و سلطه گرایی آمریکا و اسرائیل در منطقه است --و ارتباط تنگاتنگ وارگانیک این معضل دوگانه سرنوشت تاریخ معاصر ایران را رقم خواهد زد.
تقی رحمانی -فعال سیاسی مهم‌ترین نکته در همین جاست که انتخابات در ایران و نحوه اجرای و انجام آن از نتیجه‌اش که دولت‌ها را تغییر می‌دهد حاشیه سازتر شده است. انتخابات در ایران تبدیل به دوئل حذف جمعی یا مرگ عده‌ای دیگر شده است. به نظر می‌رسد عدم توان حل اختلاف در جامعه‌ای که از مرحله کاریزماتیک رهبران گذشته است، اما نتوانسته به مرحله قانونمندی برسد که حرکت قانونمند درعمل نیاز به نظارت نهاد مستقل و اعتماد عمومی دارد.بعد از انتخابات ۸۸ بحران عدم اعتماد بروز علنی و عریان یافته است. به نظر می‌رسد در انتخابات ۹۲ این حالت افزون شود چرا که حکومت به معیاری که به اعتماد مردم منجر شود تن نمی‌دهد. ترس از گستاخ شدن مردم به عنوان اصلی، بازدارنده برای اعتماد سازی در جامعه تبدیل شده است. از طرفی با همین مکانیزم فعلی بسیاری از بازیگران سیاسی ناچار به شرکت کردن به انتخابات هستند، چرا که چاره‌ای نمی ببینند. اگر چه حق اعتراض و غر زدن را برای خود محفوظ می‌دانند. شاید این بار جناح پیروز انتخابات قبلی تبدیل به بزرگ‌ترین معترض این دوره شود.راه حل اصولی اعتماد سازی است که هم به صداقت وهم به مکانیزم کنترل انتخابات به شکل نطارت مردمی نیاز دارد. پس می‌توان پیش بینی کرد این انتخابات با هر نتیجه‌ای بر بی اعتمادی عمومی خواهد افزود. منتها اگر هم به اعتراض علنی کشیده نشود، دلیلی بر قبول نتیجه از سوی بازنده نیست.
محسن سازگارا -فعال سیاسی نخستین تاثیر حوادث سال ۸۸ این است که آقای خامنه‌ای بسیار هشیار شده و با تمام توان می‌کوشد که انتخاباتی سرد وبی سر و صدا برگزار کند. به هیچ وجه نمی‌خواهد مردم دوباره به میدان بیایند و به کسی که او نمی‌خواهد رای بدهند. درمورد پرکردن شکاف بین مردم و حکومت هم بستگی به حضور کاندیداها دارد. با کاندیداهای دست چین شده رهبری، این شکاف عمیق‌تر هم خواهد شد. اما اگر کاندیدایی در رقابت‌ها باشد که بتواند امید را درمردم برای تغییر زنده کرده و آنها را به میدان بیاورد، ممکن است بتواند با حل مشکل قدرت متمرکز و فاسد نهادینه شده، زخم‌های ایجاد شده در کشور را التیام ببخشد.
فرج سرکوهی -روزنامه‌نگار حکومت می‌کوشد تا با شفاف‌تر کردن روند انتخابات اعتماد، لایه‌های معترض سال ۸۸ را جلب کند. قانونی که از نقش نظارتی وزارت کشور کاست از این گونه اقدامات است.شورای نگهبان صافی خود را تنگ‌تر خواهد کرد تا از نامزدی کسانی که برخلاف قانون اساسی، به جای شکایت به مراجع قانونی، به تظاهرات متوسل می‌شوند، جلوگیری کند. نهادهای امنیتی و نظامی آماده‌تر خواهند بود.نخستین تظاهرات خیابانی معترضان سال ۸۸ ترکیبی پیچیده داشت اما هسته اصلی معترضان خیابانی تظاهرات اعتراضی بعدی را جوانانی شکل می دادند که به لایه های متمایل به تجدد شهر نشین "طبقه متوسط ایران" تعلق داشته و خواهان آزادی‌های اجتماعی هستند. انتخابات کنونی با هر نتیجه‌ای این شکاف را پر نمی‌کند.
احمد سلامتیان- نماینده پیشین مجلس ایران جنبش وسیع اعتراضی به نتائج انتخابات ۱۳۸۸ با شعار اساسی رای من کو؟ بار دیگر مساله حق رای شهروندان و ضرورت احترام به آن و ایجاد شرائط حداقلی برای سلامت قرائت و شمارش آن را بدل به مساله محوری رابطه حاکمیت و مردم و محک اصلی مشروعیت آن ساخت. حاکمیت تا کنون در برابر بحران اعتماد عمومی ناشی از آن راهی جز سرکوب و افزایش فشارهای قضایی و سیاسی نیافته است. از همین رو است که انتخابات به عنوان چالشی امنیتی تلقی شده است، حال آنکه هر انتخابات در هر جای جهان در منطق و ذات خود قبل از هر چیز امری است سیاسی.شرط اینکه انتخاباتی جدید بتواند آب مشروعیت از دست رفته را به مسیر و جوی اعتماد عمومی باز گرداند رفع موانع و عواقب ناشی از سیاست سرکوب جنبش اعتراضی از یکسو و تامین حداقل سلامت و شفافیت در روند انتخاباتی به ویژه در امر رقابت انتخاباتی بین شخصیت‌ها و برنامه های متمایز از یک دیگر در مسائل اساسی مبتلابه کشور می‌باشد و این امر جز باز گشت از بیراهه پیموده شده به راه انتخابات لااقل سالم و رقابتی ندارد. در ست است که معیار های انتخابات آزاد، سالم و رقابتی مندرج در منشور بین المجالس که خود جمهوری اسلامی از امضا کنندگان آن است با رویه و عمل این جمهوری در سی چند سال گذشت فاصله‌ای فراوان دارد اما حل بحران اعتماد ناشی از وقایع سال ۱۳۸۸ لااقل جز با باز سازی و تحمل همان رقابت محدود مانند چهار کاندیدای انتخابات آن سال و حداقل‌هائی که در فضای عمومی و رسانه‌ای برای آنها قائل شده بودند میسر نیست .
محمود صدری -استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تگزاس این شکاف عمیقی است که هنوز امید پل زدن بر آن هست. پل را هم باید از هر دو طرف شروع کرد تا در میان وصل شود. احساس سرخوردگی از یک سو و مستی قدرت گذرا از سوی دیگر مانع شروع کار در دو سوی این شکاف است. یک طرف باید شروع کند و بهانه را از سوی دیگر بگیرد. اگر از آن سو اقبال نشد، البته پل نیم ساخته پرتگاه است نه راه. خطر در اینجا است که اگر این میزان حداقل اعتماد در گذار صلح آمیز به اصلاح لازم حاصل نشود تنها راه باقی مانده برای وصول مطالبات بر حق مردم انقلاب خواهد بود.
فریبا عادلخواه -پژوهشگر علوم سیاسی به نظرم وقایع ۸۸ هر دو طرف معادله را، یعنی مردم و حکومت را نسبت به هم محتاط و نیز مظنون کرده، و به نوعی هر دو از هم حساب می‌برند و هر دو می‌دانند که اگر بخواهند "می‌توانند"؛ یکی صندلی قدرت را گرفت و دیگری خیابان را که با توجه به تحقیقات اقای آصف بیات نبض حرکت‌های سیاسی در دستش است. اما نباید فراموش کرد که میان انتخابات ۱۳۸۸ و امروز بهار عربی را داریم که پی‌آمدهای آن در سوریه و در لیبی نه تنها زنگ خطری بود برای حکومت بلکه همچنین برای مردم، چرا که حصر دو رهبر جنبش را حدود دو سالی است که تاب آورده‌اند و اکنون عده بسیاری از آنان هنوز معتقد به حضور فعال در صحنه انتخاباتی هستند.
کاظم علمداری -استاد جامعه‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا انتظار برگزاری انتخابات سالم و شفاف در ایران واقع گرایانه نیست. آنچه در وقایع سال ۸۸ رخ داد زنگ خطری شده است برای حکومتی که پایه مردمی خود را از دست داده و هیچ علاقه‌ای برای مشارکت قدرت با اصلاح طلبان و یا تبعیت از اراده مردم ندارد. از نظر شیوه برگزاری، این بار به دلیل شکاف جدید میان برگزار کنندگان انتخابات، کار مهندسی و تقلب در آن نمی‌تواند به سادگی دوره‌های قبل انجام بگیرد. تلاش اصول‌گراهای مدافع آیت الله خامنه‌ای این است که این انتخابات را با محدودیت‌های بیشتر به سود خود انجام بدهند. ولی عبور از چالش محمود احمدی نژاد که خود در راس دولت برگزار کننده انتخابات است برای آنها آسان نخواهد بود. احمدی نژاد اصول‌گراها را با شرایط کاملا ناشناخته‌ای روبرو کرده است. این انتخابات به هر شکلی برگزار شود قادر نخواهد بود شکافی را که در سال ۸۸ میان بخشی از مردم و حکومت ایجاد شده پر کند. برعکس، شکاف جدیدی، این بار در درون حکومت به وجود خواهد آمد که مشکلات کنونی را شدت خواهد بخشید.
رضا علیجانی -فعال سیاسی در اقشار متوسط و فرهنگی مدرن انتخابات ۸۸ به شدت تاثیر گذار بوده است و سلامت و آزادی و امنیت لازم برای یک انتخابات به طور نسبی سالم و آزاد را به شدت زیر سئوال برده و آنها عمیقا به نتیجه هر نوع انتخاباتی در شرایط کنونی و با مواضع "دشمن – فتنه"ستیزانه رهبر جمهوری اسلامی، بی اعتماد و بدبین هستند.به لحاظ نظری و روی کاغذ امکان کاهش این شکاف وجود دارد. مثلا با بهبود وضع زندانیان و آزادی آنان و یا بهبود وضع مطبوعات و احزاب و گردهمایی‌ها. اما آنچه در عمل مشاهده می‌شود جای خوش بینی چندانی باقی نمی‌گذارد. ولو رهبر ج.ا به صورت کاملا دیپلماتیک و نمایشی در آغاز سال جدید گفته باشد همه سلایق درون نظام می‌توانند در انتخابات شرکت کنند. اما آنچه زان پس اتفاق افتاد آشکارتر کرد که حاکمان بشتر به دنبال تزویر هستند تا تدبیر.
حمزه غالبی -فعال سیاسی مهم‌ترین تاثیری که اعتراض مردم در سال ۸۸ به دزدیدن رایشان داشت جلب توجه حاکمان به این نکته است که مردم به کسی اجازه نخواهند داد به راحتی بزرگی آنها را نفی و حق آنها برای تعیین سرنوشت‌شان را کتمان کند. سال ۸۸ نشان داد که با دقیق ترین برنامه ریزی‌ها و جدی ترین ارعاب‌ها نمی‌شود رای مردم را بدون هزینه دزدید. مردم با کسی دوستی یا دشمنی دائمی ندارند. حتما اگر آیت الله خامنه‌ای در مقابل اراده تعدی از اختیارات قانونی خودش خویشتن‌داری کند و دست از کتمان حقوق مردم بردارد شکاف کم خواهد شد در غیر این صورت شکاف عمیق‌تر خواهد شد.
منصور فرهنگ -استاد علوم سیاسی دانشگاه بنینگتون در انتخابات ۱۳۸۸ هنوز امید یا خیال رقابت بین "خودی‌ها" انگیزه حرکت عمومی و شور و هیجان انتخاباتی بود. در آن ایّام حتی "غیر خودی‌ها" هم تصّور می‌کردند که رأی دادن به اصلاح طلبان می‌تواند زمینه ساز بهبود نسبی اوضاع سیاسی و اقتصادی کشور باشد. از قراین و شواهد چنین استنباط می‌شود که نظام تحّمل زنده کردن خیال یا امید رقابتی بودن انتخابات را ندارد زیرا که بعد از تقّلب انتخاباتی ۱۳۸۸ غالب رأی دهندگان به کاندیداهای اطلاح طلب "خودی" از اصلاح طلبی نا امید شدند و به هموطنان "غیر خودی" پیوستند. لذا، به احتمال قریب به یقین اصلاح طلبان در انتخابات نقشی نخواهند داشت، یعنی یا کاندید نمی‌شوند و یا در صلاحیّت می‌گردند. اکبر هاشمی رفسنجانی هم که خود یکی از معماران استبداد در پانزده سال اوّل حیات رژیم و کارگردان حذف "فتنه گران" و "منحرفین" آن دوره بوده خوب می‌داند که رقابت قدرت را به خامنه‌ای باخته و بازنشستگی کم خطر ترین گزینه پیش روی اوست.از سوی دیگر، کاهش صدور نفت رقابت بین سپاه پاسداران و قوّه اجرائی کشور در تقسیم در آمد نفت را تشدید خواهد کرد و در این رقابت خامنه‌ای پیرو سپاه خواهد بود. جالب اینجا است که ساختار قدرت در ایران به رئیس جمهور اجازه نمی‌دهد که در برخورد با نابسامانی و فساد اقتصادی و اداری، حّتی اگر بخواهد و جدی باشد، دست به اقدام عاجلی بزند ولی غالب مردم او را مسئول اصلی فقر و بیکاری و گرانی و ضعف مدیریت می‌دانند. تنها راهی که رئیس جمهور می‌تواند نارضایتی عمومی را نسبت به خود تقلیل دهد، تقابل آشکار یا نیمه آشکار با رهبری و مجلس و متهّم کردن آنان به دخالت نامشروع در امور اجرائی کشور است.
رضا قاسمی -دیپلمات سابق وقایع سال ٨٨ بر روحیه ملت ایران تاثیر شگرفی گذاشته است زیرا اراده بخش‌های بزرگی از قشرهای جامعه را در برابر نظام سنت‌گرا تقویت نموده و "ندای رای من کو" هنوز در گوش‌ها طنین انداز است و نشان از روحیه مقاومت شهروندان در برابر ظلم هیات حاکمه دارد.به نظر من انتخابات آینده هم چندان باج و خراجی به انتخابات سال ٨٨ نخواهد بخشید بلکه روند حوادث و نوع مبارزات انتخاباتی نشان می دهد که انتخابات آینده شکاف حاصل بین بخش عمده‌ای از شهروندان و حاکمیت را عمیق‌تر خواهد ساخت.
امیرحسین گنج‌بخش -فعال سیاسی انتخابات ۸۸ تاثیرات بسیاری داشته و دارد که عمده‌ترین آن برملا شدن شکاف ساختاری میان اراده جامعه با نهاد ولایت و زیر مجموعه‌های آن‌ و صف آریایی این دو در مقابل یکدیگر است که یک اثر جانبی آن بالفعل شدن شکاف میان نهادهای انتخابی و انتصابی است. واقعیت این است که اگرمردم امکان ابراز انتظارات خود از دستگاه‌ تصمیم گیری را بیابند، اکثریت قاطع با سیاست‌های آقای خامنه‌ای و عواقب آن مخالفت نموده و خواهان تغییر آن خواهند بود. این همان فشاری است که کاندیداهای ریاست جمهوری از هر جناحی که باشند با آن مواجهند. از طرف دیگر با مهندسی‌ شدن انتخابات ۸۸، بحران بی‌ اعتمادی وسیعی پدید آمده است که سلامت انتخابات و نتایج آن را بدون خلع ید از دستگاه ولایت در برگزاری این انتخابات به زیر پرسش می‌برد.
عبدالکریم لاهیجی - نایب‌رئیس فدراسیون بین‌المللی جوامع حقوق بشر در ٣٤ سالی که از برقراری جمهوری اسلامی می‌گذرد، هیچ یک از انتخاباتی که در ایران برگزار شده اعم از انتخابات ریاست جمهوری یا مجلس قانونگذاری، منطبق با موازین حقوق بشر نبوده است. اما پیروزی اصلاح طلبان به رهبری محمد خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری و سپس در انتخابات مجلس ششم، این امید را در دل بخش بزرگی از مردم به ویژه جوانان، زنان، تحصیل کردگان و به طور کلی طبقه متوسط به وجود آورد که گونه‌ای تفاهم و یک اراده سیاسی بر انجام رفرم و اصلاحات درسطح رهبری به وجود آمده است. انتخابات سال ٨٨ و به میدان آمدن میر حسین موسوی آخرین فرصتی بود که آقای خامنه‌ای به این امید مردم مجال تحقق بدهد. سرکوب خونین تظاهرات مسالمت آمیز مردم و اختناق ٤ سال گذشته به همراه فسادی که سراپای رژیم را گرفته، چنان دره عمیقی بین مردم و حکومت دینی به وجود آورده که همگان ولی فقیه را به عنوان مسول اصلی نشانه گرفته‌اند.
کامران متین -استاد علوم سیاسی دانشگاه ساسکس بخش‌های قابل توجهی از هواداران اصلاح طلبان که در نتیجه سرکوب خونین "جنبش سبز" رادیکالیزه شده‌اند رغبتی به شرکت در انتخابات نخواهند داشت. تقلب یا مهندسی انتخابات به نفع کاندیدای دلخواه جناح خامنه‌ای با توجه به انشقاق بین این جناح و جناح احمدی‌نژاد به آسانی انتخابات قبل، که طیّ آن این دو جناح علیه اصلاح طلبان متّحد شده بودند، نخواهد بود. با توجه به تداوم و حتّی تشدید فضای سرکوب و اختناق سیاسی در کشور و عدم نرمش حاکمیت در مقابل حتّی نرمترین جناح‌های اصلاح طلبان بعید است که این انتخابات، با یا بی هاشمی، بتواند شکاف استراتژیک بین مردم و رژیم را پر کند هرچند بخش‌های قابل توجهی از شهروندان به دلایل مختلف ممکن است در انتخابات شرکت کنند.
هایده مغیثی -استاد مطالعات زنان بدون تردید رژیم اسلامی وقایع سال ۸۸ یعنی هم جو سیاسی پیش از انتخابات و هم اعتراضات پس از آن را پیش چشم دارد. اگر درسی از انتخابات قبلی گرفته شده باشد تلاش بیشتر برای کنترل پروسه‌ای است که به اعلام کاندیدا ها می‌انجامد. خط و نشان هایی که ذوب‌شده‌گان در ولایت برای احمدی‌نژاد می‌کشند و تهدیدهای مستقیم و غیر مستقیم او به سود کاندیدای خود حکایت از در گیری‌های شدید درون رژیمی دارد. در این میان سخن گفتن از میزان شفافیت و سلامت انتخابات تا حدود زیادی ساده انگاری است- بنابراین نه این انتخابات و نه هیچ ترفند دیگری شکافی را که خودکامگی، فساد و سرکوب میان بخش بزرگی از مردم و حکومت ایجاد کرده پر نخواهد کرد.
علی‌اکبر موسوی خویینی -نماینده پیشین مجلس ایران و پژوهشگر دانشگاه متاسفانه طی سالیان گذشته حکومت هیچ گونه پاسخ روشنی جز حصر و زندان به معترضین سلامت انتخابات قبلی نداده است. از طرف دیگر برآیند ترکیب اعضای هیئت اجرایی وزارت کشور که تفاوت چندانی با گرایش سیاسی شورای نگهبان ندارد یعنی امید برخی افراد خوشبین به اختلاف رییس دولت و سایر بخش‌های حکومت نیز محل چندانی از اعراب برای افزایش اطمینان از سلامت انتخابات نخواهد داشت.نتیجتا با افزایش شکاف میان شهروندان و حکومت مواجه خواهیم بود که چاره درازمدت آن آگاهی بخشی و افزایش انسجام کلیه ایرانیان دموکراسی خواه مسالمت جو درداخل و خارج کشورخواهد بود.
فرخ نگهدار-فعال‌ سیاسی وقایع ۸۸ ضربه‌ای بسیار سنگین بر نهاد انتخابات در کشور ما وارد آورد. بزرگترین ضربه به اعتماد مردم خورد. ما در شرایطی دو باره به آستانه انتخابات ریاست جمهوری رسیده‌ایم که بخش بزرگی از جامعه ما باور خود به صداقت حکومت در برگزاری انتخاباتی سالم را از دست داده است. شما از ۱۰۰ نفر در ایران بپرسید فکر می‌کنید چه کسی رئیس جمهور بعدی باشد، یقین کنید که اکثریت بزرگ آنان جواب می‌دهند باید دید "آقا" نظر به چه کسی دارد. کمتر کسی جواب می‌دهد کسی که بیشترین محبوبیت را در میان رای دهندگان داشته باشد. از پی حرف‌های آقای خامنه‌ای در نوروز امسال امید اندکی پدید آمد که شاید بازگشت از راه کجی که کشور رفته امکان پذیر شود. اما آن سخنان پی گرفته نشد و امروز که چند روز به روز تصمیم گیری مانده هنوز هیچ یک از کسانی که محبوبیت ملی دارند در صحنه نیستند و این تاسف آور است.مردم به سادگی خیال می‌کنند همه چیز تحت امر آقا است و او هرکس را خواست رئیس جمهور می کند. این فکر از اساس نادرست است.برخی فکر می‌کنند عیب از احمدی نژاد بود. عیب از او نیست. هرکس دیگری را هم بیاورند یقین کنید که رقبای درونی با او همان می‌کنند که با احمدی نژاد کردند. افتادن مسوولیت تعیین رئیس جمهور به دوش رهبر نتیجه‌اش باز هم ریزش بیشتر، باز هم تقابل درونی بیشتر خواهد بود. ایران بدون انتخابات قابل مدیریت کردن نیست. آن زمان گذشت که سلطان دولت تعیین می‌کرد و آب هم از آب تکان نمی‌خورد.اگر وضع به همین منوالی که هست پیش برود، انتخابات آتی نه تنها شکاف دولت-ملت را ترمیم نخواهد کرد، که شکاف‌های درون حکومتی را هم فعال تر، و ضایع تر از همه، شکاف میان ایران و جهان خارج را هم وخیمتر خواهد ساخت.
محمدرضا نیکفر -پژوهشگر فلسفه سیاسی همه انتخاباتی که رژیم ولایت فقیه برگزار کرده ناسالم، تیره و آمیخته به تقلب بوده‌اند. در انتخابات کنونی "نظارت استصوابی" تشدید می‌شود و آن را ناسالم‌تر از پیش می‌کند. با این انتخابات، شکاف حتی تشدید خواهد شد. ایران یک جامعه تکه‌پاره است و هر روز از هم‌گسیخته‌تر می‌شود. شکاف میان دولت و ملت تنها بعدی از این ازهم‌گسیختگی است، که البته تعیین‌کننده است.
شیدان وثیق -پژوهشگر علوم اجتماعی همه‌ی شواهد تا به امروز نشان می‌دهند که جناح‌های رقیب حاکم و سپاه پاسداران و در راس آن‌ها ولی فقیه و شورای نگهبان نقشه‌ی انتخاباتی را طراحی کرده و می‌کنند که به هر ترتیب و بهایی تجربه‌ی شوم انتخابات ریاست جمهوری خرداد ٨٨ را برای آن‌ها تکرار نکند. از این رو این بار با انتخاباتی به مراتب محدود‌تر به برگزیدگان شورای نگهبان و غیر دموکراتیک‌تر از انتخاباتِ دوره‌های پیشین رو‌به‌رو خواهیم بود. این انتخابات باز هم بیشتر شکاف میان شهروندان و حکومت را ژرف‌تر خواهد کرد.