روابط ایران و ترکیه در دوره هشت ساله ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد

روابط ایران و ترکیه در دور اول ریاست جمهوری‌ محمود احمدی نژاد، دورانی طلایی را پشت سر گذاشت، اما امروز در آخرین روزهای ریاست جمهوری او، رابطه دو کشور با تنش‌های جدی روبرو است.

هنگامی که آقای احمدی نژاد در سال ۱۳۸۴ بر کرسی ریاست جمهوری ایران نشست، حزب اسلامگرای عدالت و توسعه سه سال بود که دولت ترکیه را در دست داشت.

تفکرات اسلامی هر دو دولت، زمینه‌ای شد تا ایران و ترکیه برای توسعه روابط خود تلاش کنند.

هیو پوپ از گروه مطالعات بحران بین المللی در ترکیه می‌گوید دولت در آن هنگام دنبال فرصت‌های اقتصادی در جهان اسلام می‌گشت.

او می‌گوید: "رهبران ترکیه ریشه‌ای اسلامی دارند، در آن زمان آنان توجهی به تفاوتهای بین شیعه و سنی نداشتند. آنان معتقد بودند که ایران کشور همسایه مسلمان و یک میوه قابل دسترس است. تا رابطه ای تازه با آنان درست شود. من فکر می کنم ترک‌ها هم احساس کردند ایرانیان آنان را به خاطر تفکرات اسلامیشان بهتر قبول می کنند و شاید این دلیل آغاز نزدیکی دو کشور بود."

دولتهای ترکیه در گذشته همیشه با شک و تردید به ایران نگاه می ‌کردند.

بسیاری از دولتمردان ترکیه در دهه های ۸۰ و ۹۰ میلادی نگران صدور انقلاب ایران به ترکیه بودند.

به همین جهت ترکیه و ایران تعامل محدودی با هم داشتند، اما با روی کار آمدن رجب طیب اردوغان، نخست وزیر اسلامگرا، سیاست خارجی ترکیه از غرب به سوی شرق چرخش کرد.

معادلات تجاری، مخالفت ترکیه با اسرائیل به نفع فلسطینیان و مبارزه با چریک‌های حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) از جمله عوامل گسترش رابطه دو کشور در دوره اول ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد بودند.

ایران و ترکیه توافقنامه هایی در زمینه همکاری‌های امنیتی امضا کردند. در گذشته ایران به چریک‌های (پ‌ک‌ک) کمک می کرد و یا حداقل آنان را تحمل می کرد.

از سال ۲۰۰۵ تا سال ۲۰۰۹ دولت ترکیه با همکاری نیروهای امنیتی ایران بارها با پ‌ک‌ک درگیر شد.

در سال ۲۰۱۰، ترکیه و برزیل با ایران بر سر برنامه اتمی و معاوضه اورانیوم غنی شده در تهران به توافق رسیدند. بسیاری این واقعه را اوج رابطه ایران و ترکیه می نامند اما آمریکا و طرف‌های غربی توافق تهران را نپذیرفتند، و این ترکیه را مایوس کرد.

در همان سال ترکیه که عضو موقت شورای امنیت سازمان ملل متحد بود با تمامی قطعنامه های شورا علیه ایران مخالفت کرد و این چنین حمایت خود را از ایران نشان داد.

مدتی پس از توافقنامه تهران، عبدالله گل رئیس جمهوری ترکیه به همراه هیاتی از تاجران ترکیه به ایران رفت.

او انتظار داشت ایران بازارهای خود را به روی کالاهای ترک بگشاید، اما چنین نشد.

هیو پوپ از گروه مطالعات بحران بین المللی می ‌گوید:"پس از آن سفر آقای گل به تهران، سردی رابطه دو کشور شروع شد، مقامات ترکیه امیدوار بودند به دلیل حمایتشان از ایران بتوانند امتیازات اقتصادی از ایران بگیرند. برخی از اعضای هیات همراه آقای گول، به من گفتند، ایرانی‌ها به ترکها گفتند شما دارید از میانجیگری بین ما و غرب در سطح بین المللی استفاده می کنید. به همه می گویید شما استثنایی هستید چون رابطه ویژه ای با ما دارید. ترکیه به ما ایرانیان بدهکار است نه ما به ترکیه."

در آن سفر هیچ قرارداد مهم تجاری امضا نشد. هیو پوپ می گوید "من فکر می کنم پس از آن جریان سردی رابطه دو کشور شروع شد. البته این هم درست است که آمریکا خواهان فاصله ترکیه از ایران بود."

از هنگامی که نا آرامی‌های سوریه در سال ۲۰۱۱ شروع شد دولت ترکیه از مخالفان حمایت و علنا خواهان سقوط بشار اسد شده است. دولت سوریه هم می گوید ترکیه با کمک های مالی عربستان سعودی و قطر به مخالفان کمک تسلیحاتی و مالی می کند.

دولت سوریه در سه دهه گذشته یکی از متحدان اصلی ایران بوده است.

ترکیه حدود دو سال پیش به نیروهای ناتو اجازه داد تا سیستم رادارهای دفاع موشکی این سازمان در جنوب شرق این کشور نصب شوند.

ایران خود را هدف این سیستم می داند و به ترکیه اعتراض کرد. حتی برخی از فرماندهان نظامی ایران تهدید کردند که اگر حمله‌ای به این کشور صورت گیرد این سیستم را در داخل خاک ترکیه هدف قرار خواهند داد. پس از این تهدیدات بود که محمود احمدی نژاد سفر از پیش برنامه ریزی شده خود را به ترکیه لغو کرد.

ترکیه و ایران دو قدرت جهان اسلام هستند که همواره در طول تاریخ برای گسترش نفوذ خود با هم رقابت کرده اند.

عثمان لغ اغلو سفیر سابق ترکیه در آمریکا بود و معاون رهبر حزب جمهوری خلق، حزب مخالف اصلی ترکیه، تنش در رابطه کشورش با ایران را نتیجه سیاستهای غلط رجب طیب اردوغان می داند و معتقد است ترکیه به وسیله ای برای پیشبرد سیاستهای کشورهای غربی در منطقه مبدل شده است.

آقای اغلو گفت که "بر اساس دیدگاه آمریکا و اروپائیها، ایران کشوری است که امنیت منطقه را با برنامه های هسته‌ای و نفوذش بر شیعیان کشورهای منطقه تهدید می کند."

معاون رخبر حزب جمهوری خلق ترکیه می گوید که نگرانی کشورهای غربی از ایران همزمان است با بلند پروازی حزب عدالت و توسعه و نخست وزیر ترکیه که می خواهد رهبر دنیای اسلام باشد.

آقای اغلو می گوید"غربیها می خواهند در مقابل هلال شیعی که گفته می شود ایران آن را رهبری و مدیریت می کند جبهه دیگری از کشورهای سنی به رهبری ترکیه درست کند. این یک سناریوی بسیار خطرناک برای امنیت منطقه است."

پیش از نا آرامی‌های سوریه، آقای اردوغان رابطه بسیار نزدیکی با بشار اسد داشت. اما هنگامی که ناآرامی ها شروع شد ترکیه سیاست خود را تغییر داد.

ماهر کایناک یکی از مدیران ارشد سابق سازمان اطلاعات ترکیه میت می گوید این ایرانی ها را آزار داد.

Image caption عثمان لغ اغلو سفیر سابق ترکیه در آمریکا، تنش در رابطه کشورش با ایران را نتیجه سیاستهای غلط رجب طیب اردوغان می داند

آقای کایناک می گوید "ترکیه با سوریه رابطه ای بدون مشکل داشت، اما حالا ما می خواهیم علیه بشار اسد بجنگیم. اگر سناریوی مشابه در مورد ایران رخ دهد، این کار را با ایرانیان نیز خواهیم کرد. غربیها دیگر نمی خواهند همانند عراق خود را در خاورمیانه درگیرجنگ کنند، می خواهند از طریق ترکیه از گسترش نفوذ ایران در منطقه جلوگیری کنند."

به عقیده آقای کایناک ترکیه در سال های دورتر با تمام کشورهای منطقه، از جمله اسرائیل، سوریه و ایران رابطه نزدیکی داشت، اما امروزه سیاستهای ترکیه این کشور را به ممالک مسلمان سنی نزدیک کرده و حتی برخی ترکیه را رهبر کشورهای سنی می خوانند.

آقای اغلو می گوید "این به زیان اعتبار و موقعیت ترکیه است، ما در گذشته می توانستیم از رابطه مان با اسرائیل استفاده کنیم و به حل مشکلات منطقه کمک کنیم، ما بخشی از راه حل بودیم، اما امروز خودمان بخشی از مشکلات منطقه هستیم، این تنزل در دستگاه دیپلماسی ترکیه است."

در حالی که محمود احمدی نژاد آخرین روزهای ریاست جمهوری خود را سپری می کند، رابطه ترکیه و ایران در پایین ترین سطح خود در هشت سال گذشته است.

هیو پوپ می گوید"اگر کسی دیگر به غیر از احمدی نژاد هم در قدرت بود، احتمالا رابطه دو همسایه به اینجا کشیده می‌شد، چون سیاستهای کلان خارجی ایران توسط آیت الله خامنه ای تدوین می شود. در یک دوره، در اواخر سالهای ۲۰۰۰ ترکیه امیدوار بود که ایران بخشی از خاورمیانه بزرگ بشود، منطقه ای در آرامش، با ثبات و ثروتمند، اما این عملی نشد. من فکر می کنم اشکال از ترکیه نبود."

ایران و ترکیه در عراق نیز با هم در رقابتند. نخست وزیر شیعه عراق، نوری مالکی به ایران نزدیک است و بسیاری از کردها و سنیهای عراق به ترکیه.

آقای مالکی بارها ترکیه را به دخالت در امور داخلی عراق متهم کرده است. ترکیه برخلاف خواسته دولت بغداد با کردها قراردادهای نفتی امضا کرده و با ساخت خط لوله دوم برای انتقال نفت کردستان به ترکیه موافقت کرده است.

مقا‌م‌های عراقی می گویند ترکیه با این عمل برای تجزیه عراق تلاش می کند.

گزارشها حاکی از حضور گروه هایی از حزب الله لبنان در سوریه است. آنها به همراه نیروهای طرفدار بشار اسد علیه مخالفان سنی می جنگند.

حزب الله لبنان یکی از متحدین اصلی ایران در منطقه است. ترکیه نیز همچنان از نیروهای مخالف بشار اسد حمایت می کند. با توجه به تحولات سریع در منطقه به نظر نمی رسد رئیس جمهور آینده ایران بتواند تاثیر زیادی برای کاهش تنش در رابطه ترکیه و ایران داشته باشد.

مطالب مرتبط