جلوه‌گری جعفری در زمانه بنفش

محمدعلی جعفری حق نشر عکس AP
Image caption سرلشکر محمدعلی جعفری، فرمانده کل سپاه پاسداران ایران

«عزیز جعفری» تا «عبدالفتاح السیسی» شدن راه درازی دارد. نه وضع سیاسی ـ اجتماعی ایران شباهتی به مصر دارد، و نه فرمانده کل سپاه پاسداران در زمانه زعامت ولایت مطلقه فقیه، سودایی مشابه فرمانده کل نیروهای مسلح مصر و حامیانش را در سر می‌پروراند.

این‌که فردای فقدان رهبر جمهوری اسلامی، نیروهای امنیتی مسلط بر رأس سپاه یکه‌تاز میدان سیاست شوند، احتمالی است که سخن گفتن از آن شاید بسیار زود باشد. اما به جرأت می‌توان گفت که اظهارنظرهای این روزهای فرمانده کل سپاه، نشان از تلاشی محسوس برای جلوه‌گری در متن تحولات سیاسی مرتبط با جمهوری اسلامی ـ و به‌ویژه پس از استقرار دولت میانه‌رو و اعتدال‌گرای روحانی ـ دارد.

یک ماه پیش بود که آیت‌الله خامنه‌ای در اظهارنظری مهم در جمع فرماندهان سپاه پاسداران تصریح کرد: «لزومى ندارد حتماً سپاه در عرصه سیاسى برود به پاسدارى بپردازد، امّا باید عرصه سیاسى را بشناسد... اینکه ما بیاییم چالش انقلاب را فروبکاهیم به چالش‌هاى سیاسى و خطى و جناحى و مقابله زید و عمرو با یکدیگر، این مسامحه است، سهل‌انگارى است.»

هفته‌ای از انتشار این دیدگاه سپری نشده بود و هنوز تاکید حسن روحانی به گوش می‌رسید که تمنای شنیدن «صدای واحد» از ایالات متحده می‌کرد که سرلشکر جعفری در تلویزیون جمهوری اسلامی گفت: «امروز هم دیدگاه‌ مقام معظم رهبری با برخی از مسئولان در برخی از مسائل متفاوت است، مثلا در موضوع رابطه با دشمن یا مذاکره با آمریکا بحث استقامت و پایداری ‌در برابر دشمن متفاوت است.»

فرمانده کل سپاه حتی پس از مکالمه تلفنی مهم روحانی و اوباما، منتظر واکنش رهبر جمهوری اسلامی نماند و در مصاحبه‌ای اظهار داشت: «رئیس جمهور محترم که مواضع مقتدرانه و مناسبی در این سفر و به‌خصوص در نطق‌شان در مجمع عمومی سازمان ملل اتخاذ کردند، بهتر بود همان‌گونه که برای ملاقات حضوری به اوباما وقت داده نشد، از پذیرش مکالمه تلفنی با اوباما نیز خودداری کرده و چنین اقداماتی به بعد از نشان دادن اقدامات عملی دولت آمریکا و راستی آزمایی و صداقت سنجی در رفتار عملی شان موکول می‌شد.»

جعفری مکالمه تلفنی روحانی با اوباما را «اشتباه تاکتیکی» توصیف کرد که «قابل تصحیح و جبران است.»

و این اظهارنظرها جملگی در هنگامه‌ای ابراز می‌شد که آیت‌الله خامنه‌ای به تاکید و تکرار از اعتماد و خوش‌بینی خود به دستگاه دیپلماسی دولت بنفش می‌گفت ـ دولتی که بر صدر آن، نماینده دیرین رهبر جمهوری اسلامی در شورای عالی امنیت ملی تکیه زده است. او ازجمله گفت: «ما از تحرک دیپلماسی دولت حمایت می‌کنیم، پشتیبانی می‌کنیم... از آن چه دولت ما انجام می‌دهد و تلاش های دیپلماتیک و تحرکی که در این زمینه می‌کنند، حمایت می‌کنیم... ما به هیئت دیپلماسی ملت عزیزمان و دولت خدمتگزارمان خوشبین هستیم... به مسئولان خودمان اعتماد داریم، خوشبین هستیم، از آنها می‌خواهیم که با دقت، با ملاحظه همه جوانب گام‌ها را درست بردارند، محکم بردارند.»

با وجود این، خط و نشان کشیدن‌ها و اعلام موضع‌های سرداران امنیتی صدر سپاه، و به‌طور مشخص فرمانده کل این نیرو، به شکلی معنادار و پیوسته، در این روزها ادامه یافته است؛ گویی عزمی جدی وجود دارد که جایگاه جریان امنیتی ـ نظامی ـ رانتی مستقر در ساختار سیاسی قدرت، به مخاطبان و ناظران داخلی و خارجی، و به ویژه به «طرف آمریکایی»، یادآوری شود. چنان‌که در جدیدترین اظهارنظر، سرلشکر محمدعلی جعفری در سخنانی که واجد نقد و تعریض غیرمستقیم به رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام است، گفته: «مردم دست آن‌ها را خوانده‌اند و فریب فضاسازی های آنان به نفع دشمن و برای تعطیلی شعار "مرگ بر آمریکا" را نخواهند خورد. بعد از فتنه ۸۸ دیگر حنای آن‌ها برای مردم رنگی ندارد.»

بعید است که فرمانده کل سپاه پاسداران، متوسط گرایش و نگاه و رویکرد سیاسی اعضای سپاه پاسداران را نمایندگی کند؛ چنان‌که در گزارش‌های مستند و متعددی (ازجمله در دو انتخابات مهم ۱۳۷۶ و ۱۳۸۸)، غلبه رویکردهای اصلاح‌طلبانه در بدنه نیروهای سپاه پاسداران، مورد تاکید قرار گرفته است. اما با اطمینان می‌توان گفت که سرلشکر جعفری یکی از مهم‌ترین سخنگویان جریان امنیتی ـ نظامی ـ رانتی مسلط در ساختار سیاسی قدرت در جمهوری اسلامی است. جریانی که گرداگرد آیت‌الله خامنه‌ای را گرفته و رویکردهای اقتدارگرایانه در نظام را تقویت و تشویق می‌کند.

سرلشکر جعفری ازجمله سرداران ولایت‌مدار سپاه محسوب می‌شود؛ اما این موجب نمی‌شود که او پیش از رهبر جمهوری اسلامی، و به تلخی از گفت‌وگوی روحانی با اوباما انتقاد نکند، یا در اعتراض به برجسته شدن خاطره هاشمی رفسنجانی از رهبر فقید جمهوری اسلامی (در موافقت با حذف شعار "مرگ بر آمریکا")، به صراحت و تندی سخن نگوید.

اقتدارگرایان حاضر در بلوک قدرت جمهوری اسلامی با حاکم شدن «دولت بنفش»، از راهبردها و مطلوب‌های خود دست نکشیده‌اند. شاید اگر نبود رابطه دیرینه‌ و توأم با اعتماد رهبر جمهوری اسلامی با حسن روحانی، و اگر نبود نقش محوری و ویژه آیت‌الله خامنه‌ای در ترسیم خط مشی‌های اساسی در روابط تهران و غرب، آنگاه تمامیت‌خواهان و منازعه‌جویان و راست افراطی در ایران، با شدت و سرعت بیشتری به تخطئه و تخریب سیاست‌های دولت جدید، همت می‌گماشتند.

ایران امروز نشانه‌ای از روزهای خونین و پرچالش و اسف‌بار مصر به همراه ندارد. این‌چنین، فاصله سرلشکر جعفری با ژنرال السیسی، زیاد است. به‌ویژه که نفر نخست نظام سیاسی ابتناء یافته بر ولایت مطلقه فقیه، حیّ و زنده، مستقر است و از اختیارات اصل ۱۱۰ برخوردار.

با این همه، اگر جعفری، السیسی نیست ـ که نیست ـ اما برای برهم زدن مذاکره و مصالحه محتمل، ابزارهای در اختیار فرمانده کل سپاه، به اندازه لازم، مهیا و موثر است. این‌گونه باید همچنان چشم انتظار جلوه‌گری‌های سرلشکر جعفری در زمانه استقرار دولت بهبودخواه و تغییرجوی بنفش بود.