توافق ژنو برای ایران؛ آنچه داد و آنچه گرفت

توافق هسته ای در ژنو نه ایده آل غربی ها بود و نه ایده آل ایران. در بهترین حالت رسیدن به نقطه واقع بینی بود. در یک جمله می توان محصول این توافق روی برنامه هسته ای ایران را خلاصه کرد: برنامه هسته ای ایران به عقب بازنگشت، ولی جلوی گسترش و پیشرفت آن به سبک گذشته تا حدود زیادی گرفته شد.

اما طبیعی است که این توافق از سوی طرفهای امضا کننده اش یک دستاورد تاریخی معرفی شود و از سوی مخالفانش مثل بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل یک "اشتباه تاریخی". ولی از سوی منتقدان هم نکات بسیاری برای بیان در رابطه با این توافق وجود دارد.

نگاهی به لیست تعهدات ایران

بر اساس اعلام دولت آمریکا، عمده تعهداتی که جمهوری اسلامی ایران خود به رعایت آنها را متعهد کرده است عبارتند از:

توقف غنی سازی ۲۰ درصدی؛ تبدیل کلیه اورانیوم ۲۰ درصد غنی شده موجود به شکلی که قابل غنی سازی بیشتر نباشد (این امر باید ظرف شش ماه طول عمر توافق موقت بدست آمده عملی شود)؛ توقف غنی سازی بیش از ۵ درصد؛ عدم افزایش مجموع میزان اورانیوم غنی شده ۵ درصدی فعلی (این نوع اورانیوم در ایران استفاده صنعتی قابل توجه ندارد، بنابراین می توان این بند را نوعی توقف غنی سازی ۵ درصدی هم دانست)؛ عدم نصب سانتریفیوژهای بیشتر از هر نوع؛ عدم ساخت سانتریفیوژهای بیشتر (بجز در مواردی که نیاز تعمیراتی باشد)؛ عدم بکار گیری سانتریفیوژهایی که ساخته ولی هنوز نصب نشده بودند؛ عدم نصب یا استفاده از سانتریفیوژهای نسل جدید؛ عدم بکارگیری حدود نیمی از سانتریفیوژهای نصب شده در نطنز و ۷۵ درصد سانتریفیوژهای نصب شده در سایت فردو برای غنی سازی؛ فراهم کردن امکان بازرسی "روزانه" از سایت های فردو و نطنز؛ عدم ساخت سایت های غنی سازی جدید؛ و دادن اجازه بازرسی از مراکز تولید سانتریفیوژ و انبارها و حتی نظارت بر تولید روتورها (پره ها)ی سانتریفیوژ که در سرعت غنی سازی توسط سانتریفیوژ اثر دارند.

تعهدات بازدارنده ایران در مورد راکتور آب سنگین اراک هم قابل توجه اند که در عمل باعث می شوند کل پروژه راکتور اراک بطور کامل متوقف شود: عدم (راه اندازی راکتور اراک، آزمایش، تزریق سوخت، نصب قطعات دیگر به سایت ارک، تولید سوخت برای راکتور و ساخت مجموعه قابل جدا سازی پلوتونیوم از سوخت مصرف شده).

تعهدات ۵+۱

مواردی که گروه کشورهای مقابل ایران به آنها متعهد شده اند به طور خلاصه عبارتند از:

Image caption آقای روحانی در تبلیغات انتخاباتی گفته بود که اختلافات اتمی ایران و غرب با "تدبیر" قابل حل است

عدم وضع تحریم های جدید؛ تعلیق تحریم های آمریکا و اتحادیه اروپا در مورد فلزات گرانبها، صنعت پتروشیمی و خودروسازی؛ تعلیق شش ماهه الزام خریداران نفت ایران به کاهش مداوم خرید نفت؛ دادن تسهیلاتی برای تعمیر برخی هواپیماها؛ تسهیلاتی برای ارسال پول برای دانشجویان ایرانی و تسهیلات برای مخارج پزشکی (که تاکید شده این کارها برای رعایت رفاه ملت ایران از سوی ۵+۱ پذیرفته شده)؛ و تسهیلات دیگری که در مجموع باعث نمی شود درآمد های ایران به دوره ما قبل تحریم ها برگردد. به گفته دولت آمریکا این تسهیلات در مجموع ۷ میلیارد دلار برای ایران ارزش خواهد داشت.

توافق ژنو برای ایران "دستاورد" است؟

حسن روحانی رئیس جمهوری ایران که در آستانه ارائه گزارش صد روز نخست خود در کاخ ریاست جمهوری بود در نامه ای به آیت الله خامنه ای گفته حق ایران برای غنی سازی اورانیوم به رسمیت شناخته شد و تحریم ها هم کاسته خواهد شد. این دو موضوع، محور اصلی گزارش او به رهبری نظام بود.

آیت الله خامنه ای هم در پاسخ این نامه نوشته "دستیابی به آنچه مرقوم داشته اید در خور تقدیر و تشکر از هیات مذاکرات هسته ای و دیگر دست اندرکاران است و می تواند پایه اقدامات هوشمندانه بعدی قرار گیرد".

حسن روحانی خطاب به ملت ایران هم از لغو همه تحریم ها در آینده سخن گفته است.

توافق ژنو از نظر دولتمردان حکومت ایران یک دستاورد تفسیر می شود چون احتمالا از نظر آنان:

-جلوی غنی سازی ۵ درصدی در ایران را نمی گیرد.

-این توافق خطر فروپاشی سیستم از طریق استمرار تحریم های فزاینده را تا حدی مرتفع می کند و به قول حسن روحانی در ساختار و روند اعمال تحریم ها علیه ایران ترک ایجاد می کند.

-این توافق مجال تنفسی به اقتصاد ایران می دهد.

-این توافق باعث کمتر شدن احتمال حمله نظامی اسرائیل و در نتیجه درگیری مستقیم ایران و آمریکا می شود.

-این توافق بین ایران و کشورهای طرف مذاکره به ویژه آمریکا بستری ایجاد می کند برای اعتماد سازی.

-این توافق باعث فاصله گرفتن اسرائیل و اعراب از آمریکا می شود و تل آویو را در جبهه صلح خاورمیانه تحت فشار بیشتری می گذارد و دولت نتانیاهو را بخاطر مخالفت هایش با اجماع کشورهای طرف مذاکره در موضع بازیگر افراطی قرار می دهد که حرفهایش را نباید جدی گرفت.

اما غیر از آنچه مقامات حکومتی جمهوری اسلامی از توافق ژنو می خواهند به مردم ایران و کشورهای جهان نشان دهند، زوایای دیگری برای تحلیل این توافق وجود دارد.

اذعان به واقعیت ها

Image caption مقامات ایران می گویند که حق غنی سازی ایران در توافق ژنو به رسمیت شناخته شده است

نخست آنکه می توان گفت توافق ژنو اذعانی بود از سوی حاکمان کنونی ایران بر اینکه برنامه هسته ای با فشارها و تحریم های بی سابقه در تاریخ جهان که علیه حکومت و تا حد زیادی علیه ملت ایران ایجاد شده، موجودیت سیستم را با خطر استراتژیک مواجه کرده است.

دوم اینکه فشارهای اسرائیل و فشارهای متحدان منطقه ای عرب آمریکا که با اسرائیل در موضع ضد ایرانی اش همصدا شده اند، در کنار تحریم هایی که درآمدهای نفتی کشور را به گفته جان کری وزیر خارجه آمریکا از حدود ۱۰۰-۱۲۰ میلیارد دلار در سال به ۴۵ میلیارد دلار رسانده حکومت ایران را به معادله هزینه و فایده در سطحی استراتژیک وادار کرده است.

آیت الله خامنه ای پس از روی کار آمدن دولت حسن روحانی از "نرمش قهرمانانه" سخن گفت. و گزارشها اکنون از انجام مذاکرات محرمانه میان ایران و آمریکا در سرزمین ثالث طی ماههای گذشته خبر می دهند که نقطه شروعش حتی قبل از روی کار آمدن حسن روحانی بوده است.

سوال اینجاست که اگر جمهوری اسلامی ایران حالا حاضر شده چنین تعهدات مفصل و دقیقی را بپذیرد، چرا در زمان آقای احمدی نژاد، بویژه در دولت دوم، حاضر به پذیرش این موارد نشد که موج تحریم ها به این سطح و شدت نرسیده بود؟ احتمالا یک جواب این خواهد بود که حجم و میزان پیشرفت برنامه هسته ای ایران در مسیری بود که بتواند آنقدر سانتریفیوژ و غنی سازی بیست درصدی انجام دهد تا کشورهای ۵+۱ را به نقطه امضای توافق کنونی ژنو برساند. این جواب بسیار قابل تامل است ولی در بحث هزینه فایده قانع کننده بنظر نمی رسد.

زمانی علی لاریجانی در واکنش به توافقاتی بسیار کمتر از لیست تعهدات ژنو، از عبارت "گرفتن آب نبات در مقابل دادن در غلطان" استفاده کرده بود. فراموش نشده که آیت الله خامنه ای بارها به صراحت و به کنایه از مذاکره کنندگان قبلی (در اصل حسن روحانی در زمان هدایت مذاکرات دهسال پیش) انتقاد کرده بود.

حالا دست بر قضا، مسئول سابق مذاکرات، یعنی حسن روحانی، رئیس قوه مجریه در جمهوری اسلامی ایران است و در یک نگاه حجم تعهدات پذیرفته شده توسط دولت وی در مقایسه با آنچه در مقابل بدست آورده این سوال را ایجاد می کند که آیا این پذیرش، نشانه اذعان به سوء محاسبه رهبری در بازی میدان هسته ای نبوده است؟

نکات واقع بینانه پیش رو در بحث حق غنی سازی

عدم گنجایش صریح عبارت "شناسایی کننده حق غنی سازی اورانیوم" در ایران و توسط ایران این امکان را به جان کری وزیر خارجه آمریکا و سنگین وزن ترین بازیگر گروه ۵+۱ داده که بگوید در سند ژنو چیزی به عنوان "حق غنی سازی" برای ایران گنجانده نشد.

از سوی دیگر، پذیرش توقف غنی سازی بیست درصدی و عدم ذکر توقف غنی سازی ۵ درصدی عملا به دولتمردان ایران این امکان را داده که بگویند پس حق غنی سازی اورانیوم به رسمیت شناخته شد.

آقای روحانی که در دوران تبلیغات ریاست جمهوری خودش را یک "حقوقدان و نه سرهنگ" معرفی کرد نیک می داند که عدم تصریح در یک سند، پای تفسیر و تحلیل های متفاوت را به آن باز می کند.

وجود تحریم هایی که همچنان درآمدهای جمهوری اسلامی را زیر پنجاه میلیارد دلار در سال نگاه می دارند (کمتر از نصف سابق) و انواع و اقسام دسترسی ها و تعهداتی که نقض آنها می تواند بر توافق شش ماهه کنونی اثر منفی بگذارد، جای خوشحالی چندانی برای حکومت ایران باقی نمی گذارد.

آنچه اتفاق می افتد این است که ایران همچنان تحت فشار تحریم ها مجبور به دادن امتیاز است چون می داند که دیگر مانند هشت ساله احمدی نژاد توان استمرار در مسیر قبلی را ندارد.

کشورهای طرف ایران هرکدام با تفسیر و تاویل متناسب با منافع جهانی و داخلی خودشان، توافق ژنو را به مخاطبان خود عرضه می کنند و جمهوری اسلامی ایران هم از این قاعده مستثنی نیست، کما اینکه برخی در ایران به مقایسه توافق موقت ژنو با ملی شدن صنعت نفت متوسل شده اند.

اما آیا آنچه ایران در نهایت به دست می آورد پاسخگوی هزینه هایی که برای آن پرداخته خواهد بود؟

مطالب مرتبط