انقلاب و فضاهای عمومی؛ از شهر نو تا شهستان پهلوی

حق نشر عکس i

داستان هر انقلابی را می‌توان از زاویه‌های مختلفی روایت کرد. از آ‌ن‌جا که چرا و چگونه انقلاب آغاز شد و چه طور به سرانجام رسید، یا این که نقش رهبران، حزب‌ها و گروه‌‌های سیاسی، طبقات مختلف اجتماع و دولت‌های خارجی چه بود.

انقلاب‌ها را می‌توان در نسبت با شعارهایشان سنجید و حکم به موفقیت یا انحراف آن‌ها از اهداف اولیه داد. اما شهر، این بستر بزرگ انقلاب‌ها، خود همواره بیشترین تغییر را در جریان هر انقلابی می‌پذیرد.

شکل شهر که تابعی از نظام اجتماعی است با دگرگونی آن نظام دستخوش تغییراتی می‌شود که می‌تواند سطحی و زودگذر و یا نشانه‌ای از تحولی عمیق‌تر باشد.

گرچه تغییر شکل شهرها و طرح توسعه آن‌ها نیازمند زمانی نسبتا طولانی است، اما هر انقلابی نشانه‌های خود را بی واسطه و فوری بر چهره شهرها و فضاهای عمومی برجای می‌‌گذارد.

می‌‌توان برای خواندن تاریخ انقلاب‌ها، تاریخ تغییر نشانه‌ها و فضاهای عمومی شهر را نیز ورق زد، تاریخی که در آن پل‌ها و آدم‌ها بافت درهم‌تنیده‌ای هستند که به سمت سرنوشت در حرکت و روانند.

کاخ‌ها و مجسمه‌ها

حق نشر عکس i

شاید آشکارترین و فوری‌ترین تغییر در چهره شهر و فضاهای عمومی و نمادهای آن از پایین کشیدن مجسمه‌ پادشاهان پهلوی از میدان‌ها آغاز شد.

امری که نه در ایران بی‌سابقه بود و نه در سایر انقلاب‌ها و تغییرات اجتماعی در کشورهای دیگر. پیش‌تر و در جریان ماجراهای سال ۱۳۳۲ نیز تعدادی از مجسمه‌ها پایین کشیده شده بودند. اتفاقی که در آن زمان نیز خشم شاه را به همراه داشت.

مجسمه‌های میدان‌ها که گونه‌ای از هنر رسمی و حکومتی بودند، رضا شاه و به ویژه محمدرضا شاه را در حالت‌های مختلفی نشان می‌دادند؛ در برخی از‌ آن‌‌ها شاه سوار بر اسب و با شنل و لباس نظامی و در برخی دیگر ایستاده و با کت وشلوار مجسم شده بود.

بسیاری از پایه‌هایی که این مجسمه‌‌ها بر آن ایستاده بودند تزییناتی با الهام از هنر ایران باستان داشت و می‌شد بر آن نقوش یا مجسمه‌‌ها و سربازانی شبیه آثار هخامنشی را دید.

هر چه که بود امروز نشانی از هیچ‌کدام از این آثار برجای نماند‌ه و آن‌ها به کلی ویران شده‌اند، به جز چکمه‌های مجسمه رضا شاه که پس از تخریب از دزفول به تهران آورده شد و مقابل کاخ سفید (کاخ ملت) در مجموعه سعدآباد قرار گرفت.

گفته می‌شود این مجسمه برنزی در زمان خود رضاشاه ساخته شده بود.

وقتی درهای کاخ‌ها گشوده شد، نمادی از فضای عمومی پس از تخریب مقابل اقامتگاه خصوصی شاه نصب شد تا شاید یادآور دگرگون شدن همه مناسبات باشد.

تانک میدان امام حسین

حق نشر عکس hashem saburi

میدان‌ها تنها به دلیل تغییر چهره آن‌‌ها در زمان انقلاب مهم نبودند، آن‌ها نقشی اساسی در بسیاری از اجتماعات و حوادث دوران انقلاب داشتند.

میدان‌ها گره‌گاه‌‌های اصلی تجمع جمعیت معترض و صحنه برخورد آن‌ها با نیروهای حکومت بود. یادگار این برخوردها گاهی تا مدت‌ها پس از انقلاب نیز باقی ماند.

میدان فوزیه که شکل‌گیری آن حاصل توسعه شهری پس از سلطنت رضا‌شاه بود، به یاد پیوند ازدواج محمدرضا شاه با ملکه فوزیه، خواهر ملک فاروق پادشاه مصر، به نام او نام‌گذاری شد و پس از جدایی آن‌ها به میدان شهناز تغییر نام داد.

میدان فوزیه پس از انقلاب میدان امام حسین نام گرفت. زیرگذری در میدان فوزیه در زمان نصرالله ناظمی، از مدیران مشهور و باسابقه شهرداری تهران در دهه پنجاه ساخته شده بود.

در سرنوشت‌سازترین روز انقلاب، یعنی در نیمه شب ۲۲ بهمن، یک ستون زرهی متشکل از تانک‌های سنگین و سبک از منطقه نظامی لویزان خارج و از مسیر خیابان تهران نو به سمت میدان فوزیه حرکت کردند.

در خیابان تهران نو بر اثر درگیری‌هایی تعدادی از تانک‌ها متوقف شدند. اما در زیرگذر میدان فوزیه، تظاهرات کنند‌گان با کوکتل مولوتف به تعداد دیگری از تانک‌ها، از جمله تانک سرلشکر ریاحی، فرمانده ستون زرهی، حمله کرده و آن‌ها را از کار انداختند.

قطعات این تانک سوخته و از کار افتاده تا مدت‌ها در کنار میدانی که دیگر امام حسین نام داشت باقی ماند.

طرح‌های شهری

حق نشر عکس Kaveh Golestan

طرح تخریب «قلعه» یا محله روسپیان تهران شاید نخستین «طرح شهری» بود که با انقلاب زاده شد و پس از آن به تمام و کمال اجرا شد.

در روزهای پیش از انقلاب، بخش‌هایی از خانه‌های «قلعه» یا همان «شهر نو» در محدوده خیابان‌های گمرک و قزوین مورد حمله قرار گرفته و آتش زده شده بود.

اما بیشتر قسمت‌های آن تا پس از انقلاب باقی بود و ظاهرا به کار خود ادامه می‌داد تا این‌که در اواسط سال ۱۳۵۸ آن منطقه تعطیل، ساکنانش بازداشت و چند نفر از آن‌ها اعدام و کل آن نیز تخریب شد.

جای آن منطقه را بعدها پارکی به نام پارک رازی گرفت که دریاچه‌ای مصنوعی برای قایقرانی و فضای سبز بزرگی دارد. محله جمشید نیز که قلعه بدنام تهران در قلب آن بود، در اواخر دهه شصت تخریب شد.

اما این تخریب‌ها نه تن‌فروشی و اعتیاد را ریشه کن ساخت و نه مشکل فرسودگی بافت‌های قدیمی تهران را حل کرد.

محله‌های قدیمی در تهران، مانند محله عودلاجان، و همچنین در شهرهای دیگر همچنان در فقدان طرح‌‌های بازسازی و بهسازی مدام فرسوده‌تر می‌شوند و از بین می‌روند.

فروشگاه کوروش

از آتش‌های دوران انقلاب بسیار گفته‌اند، به خصوص از سینماها و بانک‌هایی که در آتش سوختند.

ساختمان فروشگاه کوروش یکی دیگر از ساختمان‌های عمومی بود که در جریان انقلاب سوخت.

اگر فروشگاه فردوسی که در دهه ۳۰ خورشیدی ساخته شد را بتوان نخستین فروشگاه به سبک جدید در ایران به شمار آورد که عرضه کالاها در آن دیگر به صورت دکان‌داری قدیمی انجام نمی‌شد، «فروشگاه‌ ایران» و سپس «فروشگاه کوروش» جزو نخستین فروشگاه‌های زنجیره‌ای بودند که شعبه‌های مختلف خود را در نقاط مختلف پایتخت برپا کردند.

معمار فروشگاه کوروش که با سرمایه‌گذاری مشترک کاشانی اخوان و خیامی گسترش یافت، بهروز احمدی بود.

احمدی که بعدها در کارنامه خود طراحی موزه قرآن و همچنین برج آرمیتاژ در میدان آرژانتین تهران را ثبت کرد، از طراحی فروشگاه کوروش به عنوان یکی از نخستین کارهای معماری‌اش نام برده است.

به هنگام انقلاب تعدادی از شعبه‌های فروشگاه کوروش مورد حمله قرار گرفت و فروشگاه شعبه چهار‌راه کوکاکولا نیز آتش زده شد و سوخت و ساختمان ویرانه آن تا مدت‌‌ها باقی ماند.

در سال ۱۳۵۹ هیئت مدیره فروشگاه‌های کوروش با انتشار بیانیه‌ای و با هدف «طاغوتی‌زدایی» نام آن را به قدس تغییر داد.

این فروشگاه شاید نمادی از آن نوع زندگی مدرن و مصرفی بود که جامعه ایرانی حداقل تا پایان سال‌های جنگ باید با آن خداحافظی می‌کرد.

شهستان پهلوی

حق نشر عکس u

انقلاب اما یک طرح بلند ‌پروازانه شهری دیگر را در تهران ناکام گذاشت. طرح «شهستان پهلوی» یک مرکز بزرگ شهری بود که می‌بایست در محل اراضی عباس آباد ساخته می‌شد.

مقدمات آن در طرح جامع ۱۳۴۸ پیش‌بینی شده بود و باید پس از احداث، مرکز جدید و اصلی پایتخت می‌شد.

میدان‌ها و فضای سبز، بناهای عمومی، تالارهای موسیقی و فضاهای فرهنگی، فروشگاه‌ها، ایستگاه‌های مترو و در نهایت میدان بزرگ «شاه و ملت» که قرار بود از سایر میدان‌های تاریخی ایران بزرگ‌تر باشد، می‌خواست پایتخت ایران را شهری متمایز از شهرهای دیگر خاورمیانه یا حتی آسیا نشان دهد و یادگار ویژه‌ای از تحولات شهرسازی و معماری دوران پهلوی باشد.

اما هزینه‌های بالای طرح و فرارسیدن انقلاب رویای شهرسازان و طراحان آن را برباد داد. اراضی طرح هرکدام سرنوشت دیگری یافتند و بخش بزرگی از آن به مصلی تهران اختصاص یافت.

مصلی تهران

حق نشر عکس fars

نمازهای جمعه در تهران فصل دیگری از حیات اجتماعی پایتخت است که تاثیر خود را بر فضاهای عمومی و چهره شهر نیز باقی گذاشته است.

نخستین نماز جمعه پس از انقلاب در دانشگاه تهران، مرکز مبارزات دانشجویی، برگزار شد و از آن زمان تاکنون زمین فوتبال دانشگاه در اختیار نمازگزاران بوده است.

اما انقلابی که می‌خواست به دنیا صادر شود به دنبال خلق فضایی عمومی مطابق با آرمان‌ها و اهداف خود نیز بود.

بنابراین از همان ابتدای دهه شصت تلاش‌هایی برای طراحی، آماده سازی و ساخت مصلایی بسیار بزرگ در تهران آغاز شد.

از دید گروه پیگیری ساخت مصلی، منطقه عباس آباد تهران بهترین نقطه برای این کار تشخیص داده شد.

با این‌حال تهیه طرح‌های نهایی تا پایان دهه شصت طول کشید و سرانجام طرح پرویز موید عهد، معمار ایرانی، برای ساخت مصلی انتخاب شد.

در تمام این مدت منطقه محصور شده مصلی، جز در روزهایی خاص به روی مردم باز نبود. تشییع جنازه رهبر انقلاب ایران نیز از منطقه مصلی انجام شد.

قرار بود مصلی تهران سندی از خلاقیت‌های معماری پس از انقلاب باشد و ضمن توجه به معماری سنتی ایرانی از درافتادن به ورطه تقلید و تکرار نیز بپرهیزد.

اما هنوز تا این لحظه نمازهای جمعه تهران همچنان در محل قدیمی دانشگاه تهران برگزار می‌شود و مصلی جز نمازهای عید فطر بیشتر برای برپایی نمایشگاه‌ها و همایش‌های گوناگون مورد استفاده قرار گرفته است.

مسجد

حق نشر عکس o

برای انقلابیان مسلمان، مسجد پایگاهی بود که هم در زمان انقلاب و هم به هنگام جنگ از آن برای تبلیغ، بسیج نیرو و جمع‌آوری کمک‌های مختلف استفاده می‌کردند.

این فضای نیایشگاهی، به هنگام انقلاب و پس از آن به ناگاه نقش اجتماعی پررنگ‌تر و البته سیاسی یافت.

در بسیاری از شهرها، مساجد جامع که بناهایی تاریخی بودند، محل برگزاری نماز جمعه شد و در آن فضای انقلابی یا شور و حال جنگ جمعیتی فراتر از گنجایش بسیاری از این مکان‌ها در آن حضور می‌یافتند.

آماده ساختن این مکان‌های تاریخی برای پذیرفتن جمعیت مستلزم ساختن سایه‌بان و فراهم کردن سایر امکانات بهداشتی بود که در جریان آن به بعضی از این بناها، مانند مسجد وکیل شیراز، آسیب‌هایی نیز وارد شد.

هتل‌ اینترنشنال تهران

حق نشر عکس g

اما چهره شهر و فضاها و ساختمان‌های عمومی آن را تنها انقلاب تغییر نداد، سایه جنگ که بسیار زود پس از انقلاب برسر ایران گسترده شد نیز نقش مهمی در این میان داشت.

توسعه و حتی مدیریت شهری تحت تاثیر جنگ و تبعات آن قرار گرفت. این اتفاق نه فقط در شهرهای جنوبی و غربی که به طور مستقیم درگیر جنگ بودند بلکه در تهران نیز به اشکال گوناگون خود را نشان می‌داد.

اسکان خانواده‌هایی که شهر خود را به دلیل جنگ ترک کرده بودند در هتلی پنج ستاره در تهران، یکی از عجیب‌ترین اردوگاه‌های جنگ‌زدگان را در ساختمانی مدرن با ۸۵۰ اتاق و ۳۶ هزار متر مربع برپا کرد.

«هتل اینترنشنال تهران» مجموعه‌ای بود که توسط تیمسار باتمانقلیچ در ضلع جنوبی سید خندان ساخته و پس از انقلاب مصادره شد.

این اردوگاه عمودی جنگ‌زدگان که از فراز پل بتنی سید‌خندان هم برای تمام خودروها قابل دیدن بود به مرور رو به ویرانی رفت اما حضور سنگینش شبح جنگ و ویرانی کشور را برای ساکنان پایتخت ملموس‌تر می‌کرد.

در سال‌های اخیر این ساختمان تخریب شد و قرار است مجموعه‌ای جدید توسط شرکت مخابرات در آن‌جا ساخته شود.

نمایشگاه بین‌المللی تهران

حق نشر عکس u

از نقش فضاهای عمومی بدون یاد کردن از نقشی که «نمایشگاه بین‌المللی تهران» به ویژه در دهه نخست پس از انقلاب داشت نمی‌‌توان سخن گفت.

اراضی نمایشگاه بین‌المللی در دهه چهل به این کار اختصاص یافت و کار ساخت و آماده‌ کردن سالن‌های آن در سال ۱۳۴۶ آغاز و تا سال ۱۳۵۷ چند نمایشگاه بین‌المللی در این مکان برگزار شد.

اما استقبالی که پس از انقلاب از این مکان عمومی به عمل آمد قابل مقایسه با سال‌های قبل از آن نیست.

برگزاری نمایشگاه فراتر از اهداف بازرگانی خود، به یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای اجتماعی در فضای جنگ‌زده آن‌ سال‌ها تبدیل شد که صدها هزار نفر را از سنین مختلف و با علاقه‌مندی‌های گوناگون به این فضای عمومی می‌کشاند.

با آن‌که در سال‌های نخست تعداد کشورهای شرکت کننده چندان زیاد نبود و محصولات ارائه شده نیز بیشتر محصولاتی صنعتی و کالاهای غیر مصرفی بودند، اما شاید رویداد نمایشگاه فرصتی کوتاه و استثنایی جهت ارتباط با جهان برای مردمی بود که جنگ و دشواری‌های دیگر ارتباط آن‌ها را روز به روز محدودتر می‌کرد.

مطالب مرتبط