گسترش شورش و تبعید در زندان‌های ایران

زندان اوین حق نشر عکس ISNA
Image caption گفته می‌شود که پیامدهای درگیری در بند زندان اوین باعث تغییر رئیس سازمان زندان‌ها شد

گزارش ها از ایران حاکی است که با وجود تغییر رئیس سازمان زندان ها در اردیبهشت امسال، موج شورش و اعتراض زندانیان و تبعید آنها در زندان های ایران همچنان ادامه دارد.

در پی درگیری زندانیان سیاسی بند ۳۵۰ زندان اوین در ۲۸ فروردین و انتشار گسترده اخبار آن در رسانه های ایران، صادق لاریجانی، رئیس قوه قضاییه ایران، اصغر جهانگرد را که پیش از آن رئیس حفاظت اطلاعات قوه قضاییه بود، به جای غلامحسین اسماعیلی به سمت رئیس سازمان زندان ها منصوب کرد.

انتصاب آقای جهانگرد که مهم ترین مقام اطلاعاتی و امنیتی قوه قضاییه ایران در سال های گذشته به شمار می رفته است، از سوی ناظران به عنوان نشانه ای از اهمیت ماموریت تازه سازمان زندان ها در غلبه بر بحران نگهداری زندانیان تلقی شد.

زندان های 'شورش خیز'

در تازه ترین خبر در این مورد، مقام های ایرانی تایید کرده اند که در آتش سوزی زندان شهر کرد که در ۱۳ مرداد ۱۳۹۳ رخ داد، ۱۳ زندانی دچار خفگی و گاز گرفتگی شده و جان خود را از دست داده اند. سایت های غیر دولتی و گزارش های ناظران حقوق بشر گزارش داده اند که این آتش سوزی پس از اعتصاب غذای گروهی رخ داده است، اما پیش از این یک مقام سازمان زندان ها علت آتش سوزی را طرح فرار زندانیان اعلام کرده بود. گفته شده است که رئیس زندان اجازه خراب کردن دیوار زندان توسط ماموران آتش نشانی را به منظور کمک به زندانیان نداده بود.

درست ۱۳ روز پس از این آتش سوزی شورش زندانیان در زندان قزل حصار در شهر کرج به درگیری شدید زندانبانان و زندانیان منجر شد. به تازگی تصاویر ویدیویی از این شورش به خارج از زندان راه پیدا کرده است. این تصاویر جدید تایید می کند که علت شورش اعتراض زندانیان به اعدام گروهی از آنها بوده است. منابع حقوق بشری از کشته شدن حداقل دو تن در این شورش خبر داده اند. مقام های قضایی ایران گفته اند که این شورش مانع اجرای حکم اعدام نشده است. زندان قزل حصار دارای محل ویژه اعدام است که به گفته مقام های سازمان زندان های ایران، می توان در آن ۱۰ حکم اعدام را همزمان اجرا کرد. خبرگزاری هرانا گفته است که در روز شورش، قرار بوده ۱۴ زندانی اعدام شوند.

حق نشر عکس non
Image caption زندان رجایی شهر در نزدیکی کرج

زندان قزل حصار محل اصلی نگهداری زندانیان در انتظار اعدام است. طی شورشی که در سال ۱۳۸۹ در این زندان درگرفت، به گفته منابع حقوق بشری ۱۴ نفر در جریان درگیری ماموران با زندانیان کشته شدند. مقام های ایران معمولا علت این درگیری ها را قصد زندانیان برای فرار اعلام می کنند و در مورد شورش زندان قزل حصار در ۲۶ مرداد ماه نیز آقای جهانگرد علت درگیری را قصد زندانیان برای سوراخ کردن دیوار اعلام کرده بود.

کرج، شهری در سایه دیوارهای زندان

زندان قزل حضار یکی از چهار زندان اصلی شهرستان کرج است. از این زندان در بعضی گزارش ها به عنوان بزرگترین زندان خاورمیانه یاد می شود. بنا بر آمار رسمی ۱۵ هزار زندانی در زندان قزل حضار محبوس هستند، اما آمارهای غیر رسمی این رقم را تا حدود ۳۰ هزار نفر ذکر کرده اند. این زندان علاوه بر بخش قرنطینه که زیر نظر حفاظت اطلاعات قوه قضاییه است، دارای ۹ زندان فرعی یا بند مستقل است.

بسیاری از زندانیان این زندان دارای حبس ابد یا طولانی مدت هستند. مددکاران اجتماعی می گویند که ده ها هزار نفر از خانواده های زندانیان در سال های اخیر برای گذراندن زندگی در نزدیکی بستگان خود که در زندان هستند به کرج مهاجرت کرده اند. برخی از فعالان اجتماعی از تعداد بالای زندان و زندانی در کرج به عنوان یکی از عوامل مهم آسیب های اجتماعی در این شهر یاد کرده اند. اما این فقط نمونه ای از شرایطی است که در برخی دیگر از شهرها و زندان های ایران در حال گسترش است.

زندانیان سیاسی در میان مجرمان جنایی و مواد مخدر

بنا بر گزارش های منابع حقوق بشر و خانواده زندانیان، بند های ۲ و ۳ زندان قزل حصار که عمدتا به نگهداری زندانیان مواد مخدر با حکم اعدام یا مجازات های سنگین اختصاص دارد، به محلی برای انتقال زندانیان سیاسی تبدیل شده است. همچنین زندانیان سیاسی که از حکم اعدام آنان سخن می رود به این زندان منتقل می شوند. سال گذشته ۴ زندانی اهل سنت که به اعدام محکوم شدند به نام های حامد احمدى، کمال ملایى، جمشید دهقانى و جهانگیر دهقانى به مدت ۷۵ روز در این زندان اعتصاب غذا کردند، تا اعتراض خود به آنچه شرایط خطرناک نگهداری اعلام کرده بودند اعلام کنند.

زندان سیاسی رجایی شهر

دیگر زندان مهم کرج زندان رجایی شهر یا گوهردشت سابق است که در رجایی شهر کرج واقع شده است. از این زندان به عنوان مجهزترین زندان کنونی ایران نام برده می شود که دارای سالن های متعدد بازپروری و کارگاه های کار صنعتی است که زندانیان درآن کار می کنند.

بنا بر اخبار سایت های منتقد دولت ایران و منابع حقوق بشری، در ماه های گذشته ده ها نفر از زندان اوین و به ویژه بند ۳۵۰ به این زندان منتقل شده اند. گفته می شود سالن ۱۲ این زندان به محل نگهداری زندانیان سیاسی تبدیل شده است. منابع نزدیک به زندانیان مسیحی می گویند که گروهی از زندانیانی که به جرم مسیحی شدن و راه اندازی کلیسای خانگی بازداشت شده اند نیز به این زندان منتقل شده اند. از جمله فرشید فتحی که از سال ۱۳۸۹ به اتهام راه اندازی کلیسای خانگی در زندان اوین به سر می برد به تازگی به رجایی شهر منتقل شده است. همچنین گفته می شود وحید اصغری وبلاگ نویس و از متهمان جرایم سایبری نیز از بند ۳۵۰ اوین به این زندان منتقل شده است.

در ماه های اخیر انتقال زندانیان سیاسی و امنیتی که قرار است حکم اعدام آنان اجرا شود نیز به این زندان افزایش یافته است. بنا بر گزارش ها، در ۲۳ مرداد ۱۳۹۳ ارژنگ داوودی که به حمایت از گروه های مخالف حکومت متهم است برای اجرای حکم اعدام از زندان بندرعباس به سالن ۱۲ زندان رجایی شهر منتقل شده است.

منابع حقوق بشری می گویند که موارد متعددی از ضرب و شتم زندانیان سیاسی توسط زندانبانان این زندان گزارش شده است که علت آن آموزش این زندانبانان برای رفتار با زندانیان با اتهامات سنگین جنایی و مواد مخدر است. منابع حقوق بشری از موارد متعددی بازرسی از سالن های محل نگهداری زندانیان امنیتی و سیاسی و عقیدتی و اهل سنت در این زندان خبر داده اند که به گفته نزدیکان زندانیان، در مواردی با ضرب و شتم همراه بوده است.

زندان کچویی

زندانی دیگری که در یک سال اخیر به محل تبعید زندانیان سیاسی تبدیل شده زندان مرکزی کرج است. این زندان بیشتر محل نگهداری زندانیان سیاسی و عقیدتی است که در استان البرز و شهرستان کرج بازداشت می شوند. در دو سال گذشته گروهی از زندانیانی که به عنوان نوکیشان مسیحی شناخته می شوند بنا بر اخبار نقل شده از خانواده آنان در بندهای مختلف این زندان و در میان زندانیان عادی پخش شده اند.

اخبار منتشره در سال های گذشته حاکی از آن است که تعدادی از زندانیان سیاسی زن در بند زنان یا به اصطلاح رایج در قوه قضاییه ایران "بند نسوان" نگهداری می شده اند که بعدا به زندانی دیگر در کرج به نام زندان کچویی منتقل شده اند. همچنین در سال های گذشته از این زندان به عنوان محلی برای نگهداری موقت برخی از زندانیان سیاسی زندان های دیگر استفاده می شود. در سال های اخیر عیسی سحرخیز، داوود سلیمانی و مهدی محمودیان از زندانیانی بوده اند که مدتی را در این زندان سپری کرده اند. این زندان در یک مجموعه نظامی به نام شهید کچویی قرار دارد. آقای سحرخیز می گوید که در هنگام زندانی بودن او، این گروه از زنان به این زندان منتقل نشده اند و به زندان قرچک ورامین فرستاده شده اند. آقای سحرخیز می گوید گروهی از این زندانیان زن هم بعدا به اوین منتقل شدند و "در حال حاضر تعداد اندکی زندانی سیاسی در قرچک نگداری می شوند، مانند دختر حایری زاده که خودش در رجایی شهر زندانی است".

زندان دیگری که در یک سال اخیر به محل تبعید زندانیان سیاسی تبدیل شده زندان مرکزی کرج است. این زندان بیشتر محل نگهداری زندانیان سیاسی و عقیدتی است که در استان البرز و شهرستان کرج بازداشت می شوند. در دو سال گذشته گروهی از زندانیانی که به عنوان نوکیشان مسیحی شناخته می شوند بنا بر اخبار نقل شده از خانواده آنان، در بندهای مختلف این زندان و در میان زندانیان عادی پخش شده اند.

فشافویه: زندان جدید تهران بزرگ

نگهداری زندانیان تا چند برابر طرفیت زندان ها در کرج و پیامدهای امنیتی و اجتماعی آن سبب شده است تا مسوولان سازمان زندان های ایران اجرای طرح انتقال هزاران زندانی از کرج به زندان در حال ساخت و توسعه فشافویه یا تهران بزرگ را سرعت بدهند.

مقام های سازمان زندان ها گفته اند به عملیات ساخت زندان تهران بزرگ سرعت بخشیده اند که قرار است بنا بر آمار رسمی ۲۰ هزار زندان را در خود جای دهد. در حال حاضر در بندهای اتمام یافته این زندان ۷ هزار نفر نگهداری می شوند که زندانیانی هستند که به عنوان سارق زندانی شده اند. این طرح در چارچوب آنچه در قوه قضاییه ایران زندانبانی تخصصی نامیده می شود اجرا می شود که زندانیان را بر اساس نوع اتهام نگهداری می کند. بنا بر گفته مقام های پلیس ایران، سرقت، دومین جرم رایج در ایران پس از جرایم مربوط به مواد مخدر است.

همزمان اخباری نیز در باره انتقال برخی از زندانیان سیاسی به این زندان منتشر شده است. همچنین گفته شده است برخی از ماموران زندان اوین پس از ماجرای درگیری فروردین ماه در بند ۳۵۰ به این زندان منتقل شده اند. سایت کلمه در خرداد ماه امسال در این باره نوشت: «دکتر مجید رضازاده رئیس بهداری زندان اوین که طی سالهای اخیر رفتار نامناسبی با زندانیان سیاسی داشته و از جمله در جریان تهاجم خونین ۲۸ فروردین به بند ۳۵۰ نقش منفی و مخربی داشت، از سمت خود برکنار و به زندان فشافوییه در جنوب تهران منتقل شده است."

اوین جدید: انحلال بند ۳۵۰

منتقدان دولت ایران می گویند که سازمان زندان ها برای تغییر چهره زندان اوین از یک زندان سیاسی به زندان عادی در حال انحلال بند ۳۵۰ از طریق انتقال زندانیان سیاسی به بندهای عادی در زندان اوین و دیگر زندان ها هستند. بنا بر همین گزارش ها، تاکنون نزدیک به ۷۰ نفر از زندانیان بند ۳۵۰ به زندان رجایی شهر و بندهای عادی زندان اوین و به ویژه بند ۷ که محل نگهداری مجرمان مالی است منتقل شده اند.

همچنین در روزهای گذشته سایت های نزدیک به دراویش و سایت کلمه از انتقال امید بهروزی، زندانی درویش به بند عادی خبر داده اند.

عبدالصمد خرمشاهی حقوق دان و عماد الدین باقی فعال حقوق بشر در اعتراض به این روند با استناد به آیین نامه نگهداری زندانیان گفته اند که پخش کردن زندانیان سیاسی در میان زندانیان، مغایر با الزام سازمان زندان ها به طبقه بندی زندانیان و تاکید قانون اساسی بر به رسمیت شناختن زندانیان سیاسی است.

مصطفی پور محمدی، وزیر دادگستری هم در بازدید از زندان فشافویه بر ضرورت اجرای طرح طبقه بندی زندانیان تاکید کرده است. اما هنوز گزارشی از بررسی دولت در باره وضعیت زندانیان که محمد باقر نوبخت، سخنگوی دولت پس از حادثه بند ۳۵۰ از آن سخن گفته بود منتشر نشده است. همزمان مقام های سازمان زندان ها بر ضرورت افزایش فضای زندان ها و استفاده از تجهیزات پیشرفته در نگهداری و و کنترل زندانیان تاکید کرده اند. این مقام ها همچنان بر نگاه تربیتی خود به زندانی ها اشاره می کنند و اقدام های خود را لازمه بازسازی تربیتی زندانیان و آماده کردن آنان برای گرفتن عفو معرفی می کنند.

چندی پیش احد احد زاده، مدیر وقت زندان کچویی در این باره گفته بود: "زندان همانند بخش عفونی بیمارستان است که پرسنل آن باید ضمن تلاش برای زدودن آلودگی‌ها و عفونت‌های بیماران (زندانیان)، خود را مصون نگه دارند."

به نظر می رسد اقدامات سازمان زندان ها مانند تبعید زندانیان و تفکیک آنان هنوز نتوانسته است به اقدام های اعتراضی و شورش و رفتار خشونت آمیز در زندان ها پایان دهد، اما این سیاست در متفرق کردن تجمع زندانیان سیاسی و جلوگیری از انتشار اخبار مربوط به این زندانیان تا اندازه ای موفق بوده است.