یک دیدگاه نه چندان خوشبینانه؛ نگاهی به کتاب 'در انتظار یک ایران اتمی'

حق نشر عکس f
Image caption کتاب «در انتظار یک ایران اتمی» را انتشارات دانشگاه کلمبیا منتشر کرده

کتاب «در انتظار یک ایران اتمی» به عنوان فرعی «چالشی برای امنیت آمریکا» نوشته ژاکلین دیویس و رابرت فلاتزگراف بررسی احتمالاتی درباره ایران خطاب به تصمیم گیران آمریکا است.

نویسندگان کتاب، دیدگاه جناحی از سیاستمداران آمریکایی را بازتاب می دهد که معتقدند هدف فعالیت های هسته ای ایران، در نهایت دستیابی به تسلیحات اتمی است. از این رو این جناح از مذاکره با ایران اظهار ناخرسندی می کند و به احتمال حل و فصل نهایی پرونده اتمی بی اعتنا است.

این جناحی از چنان قدرتی در آمریکا برخوردار است که علیرغم مخالفت دولت آمریکا نزدیک بود پس از توافق اتمی ژنو، کنگره را برای تحریم های تازه علیه ایران بسیج کند اما با واکنش کم سابقه باراک اوباما رئیس جمهور آمریکا مواجه شد که این تحریم را تهدید به وتو کرد.

هدف و پرسش‌های کتاب

نویسندگان کتاب می گویند «در انتظار یک ایران اتمی» محصول چند سال پژوهش و تحلیل آنها است.

فرضیه‌ای که نویسندگان در ابتدای کتاب مطرح می‌کنند این است که طبق شواهد موجود، ایران تمایل دارد که به یک دولت مجهز به سلاح هسته‌ای تبدیل شود. اگر برنامه هسته‌ای ایران متوقف نشود یا به تاخیر نیافتد در آن صورت آمریکا و کشورهای همجوار ایران باید به همزیستی با ایران هسته‌ای تن دهند.

از این رو به عقیده آنها، آمریکا و متحدانش باید به یک برنامه بازدارنده و دفاعی بیاندیشند.

دیویس و فلاتزگراف سوالاتی طرح می‌کنند و در صدد پاسخ به آنها هستند: اگر نتوانیم ایران را از برنامه خود بازداریم، آیا می‌توانیم با آن زندگی کنیم؟ اگر آری، چگونه؟ آیا ایران هسته‌ای قابلیت بازدارندگی دارد؟ و آیا رهبران ایران در زمان مدیریت بحران و لزوم کنترل اوضاع، بازیگران معقولی هستند؟ آیا داشتن سلاح هسته‌ای موجب می‌شود ایران در تصمیمات سیاست خارجی خود بی‌پروا شود؟ یا از آن به‌ عنوان یک سپر دفاعی برای حفظ منافع حیاتی ایران استفاده می‌شود؟

ناسیونالیسم ایرانی و ایران هسته‌ای

دیویس و فلاتزگراف با مرور بر برخی گزارش‌های مختلف و گاهی ناهمسو می‌نویسند که وضعیت هسته‌ای ایران هنوز نامشخص است و هنوز نمی‌توان گفت تا چند وقت دیگر ایران می‌تواند سلاح هسته‌ای داشته باشد یا توانایی آن را به دست آورد.

آنها اضافه می‌کنند که «در تحلیل نهایی، تصمیم درباره اینکه آیا ایران از آستانه هسته‌ای عبور می‌کنند، سوالی است که یک پاسخ سیاسی می طلبد تا جستجوی توانایی فنی ایران.»

به ادعای آنها، «زیرساختارهای لازم برای داشتن سلاح، آماده است اما فعال شدن آن به تصمیم رهبری سیاسی بستگی دارد.»

به نظر دیویس و فلاتزگراف دیدگاه فراگیر در ایران توسعه فن آوری هسته‌ای حمایت می‌کند. «این دیدگاه خواستار آن است که ایران در عرصه بین‌المللی به عنوان بازیگر مهم منطقه و جهانی شناخته شود.»

به اعتقاد نویسندگان، پشت این دیدگاه «تجدید حیات ناسیونالیسم ایرانی» خوابیده است.

سه دوره ریاست جمهوری و مسئله هسته‌ای

در کتاب در «انتظار یک ایران اتمی» نقل قولی از فریده فرهی استاد دانشگاه هاوایی، آورده شده که معتقد است برخی مهمترین تصمیمات مربوط به توسعه هسته‌ای در دوره محمد خاتمی گرفته شد و در دوره محمود احمدی‌نژاد این فعالیت‌ها گسترش پیدا کرد اگرچه به اعتقاد نویسندگان کتاب «همه تصمیمات امنیتی در دستان آیت‌لله خامنه ای است.» در انتخابات سال گذشته هم این معلوم شد که اجماعی ملی برای توسعه فن آوری هسته‌ای وجود دارد.

سپس نویسندگان با مروری به انتخابات ۲۰۰۹ و بررسی احتمال تقلب در انتخابات و ریاست جمهوری مجدد احمدی‌نژاد و افزایش تورم و میزان بیکاری و تشدید تحریم‌ها و وابستگی اقتصاد ایران به صادرات نفت، به این نکته اشاره می‌کنند که ایران «با استفاده از مسئله هسته‌ای قصد دارد، موقعیت داخلی خود را بهبود بخشد. این کار را با گفتن اینکه قدرت‌های امپریالیستی، ایران را از عزت و احترام محروم کرده‌اند، خشم عمومی را از کمبودهای داخلی به سمت کشورهای غربی هدایت می‌کند.»

از سویی دیگر به اعتقاد نویسندگان کتاب، تجربه جنگ ایران و عراق و برخی تحرکات در منطقه، برخی از ایرانیان را متقاعد کرده که از توسعه هسته‌ای استقبال کنند اما مانند الگوی ژاپنی توانایی تولید سلاح هسته‌ای را برای روز مبادا نگه دارند.

نویسندگان کتاب می گویند که مطابق این دیدگاه، داشتن فن آوری هسته‌ای به ایران امکان می‌دهد که در وقت لزوم مانند زمانی که جامعه بین‌الملل در جنگ ایران و عراق از عراق حمایت کرد، ایران امنیت خود را تضمین شده بداند. «در این دیدگاه در اختیار داشتن فن آوری هسته‌ای می‌تواند به معنای استقلال بیشتر هم باشد.»

بهمن بختیاری، مدیر اجرایی بنیاد بین‌المللی جامعه مدنی در خاورمیانه و آفریقای شمالی، به نویسندگان کتاب گفته «ایرانی‌ها علم و تکنولوژی را به عنوان مولفه مهمی در منزلت و اعتبار بین‌المللی می‌بینند.»

طبق این دیدگاه، تلاش غرب برای بازداشتن ایران از گسترش فن آوری هسته‌ای به معنای این است که غرب مانعی برای قدرت جهانی شدن ایران می شود.

پرسش آخر

نویسندگان کتاب در آخر این سوال را مطرح می‌کنند که آیا واقعا ایران می‌خواهد به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند یا چنان رفتار کند که نشان دهد می‌تواند در وقت لزوم دست به این کار بزند.

به نظر دیویس و فلاتزگراف، «ایران امیدوار است روابط اش با غرب را طوری پیش ببرد که مجبور نشود فرصت گذر از برنامه صلح آمیز به سوی مقاصد نظامی را در آینده از دست بدهد» و در ادامه می‌افزایند «هر چه ایران برنامه هسته‌ای خود را مبهم نگه دارد و میزان پیشرفت هسته‌ای اش را مشخص نکند، قدرت‌های جهانی با مجموعه‌ای از تحریم‌ها، مذاکرات و حتی اقداماتی که برنامه ایران را کند یا مختل کند، باید در برابر این ابهامات واکنش نشان دهند.»

کتاب «در انتظار یک ایران اتمی» را انتشارات دانشگاه کلمبیا در ژانویه سال جاری و در ۲۷۲ صفحه به چاپ رسانده است.