ایران و ۴ همسایه دیگر دریای خزر هرکدام چه می خواهند؟

حق نشر عکس isna
Image caption کشور ایران، روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان همسایگان ساحلی دریای خزر هستند

خزر دریای مشترک میان ایران اتحاد جماهیر شوروی سابق از زمان فروپاشی این اتحادیه و استقلال جمهوری های آن، با سه همسایه تازه مواجه شده است. این تحول باعث شده که هریک از کشورها دیدگاهی گاه متفاوت با دیگران را درباره نظام حقوقی این دریا دنبال کند.

سیاست ایران: رعایت اصل انصاف

  • موضع ایران تقسیم دریا بر اساس اصل انصاف است. روسیه می خواهد فرمول خط منصف اصلاح شده را در مورد بستر دریای خزر تحمیل کند و آب دریا را هم به استفاده مشترک بگذارد. موضع فنی ایران درباره تقسیم دریای خزر، بر خلاف روش خط منصف اصلاح شده، به بستر دریا محدود نمی شود. ایران خواهان تقسیم کامل دریاست.
  • محدودیت حرکت آزادانه نیروهای روسیه در سراسر دریای خزر.
  • جلوگیری از استفاده ناوگان ماهیگیری صنعتی روسیه از بخش های متعلق به دیگر کشورها.
  • تقسیم دریای خزر مطابق خواست ایران، یعنی تقسیم به بخش های مجزای ملی.

روسیه به دنبال حفظ تسلط حداکثری

  • تقسیم بستر دریای خزر بر اساس خط منصف همراه با برخی اصلاحات. این بدان معناست که هر چه طول خط ساحلی کشوری بیشتر باشد، سهم آن کشور از بستر دریا بیشتر می شود. بنا بر این نحوه محاسبه، روسیه و آذربایجان هر یک حدود ۲۰ درصد دریا را صاحب می شوند. قزاقستان ۳۰ درصد و ترکمنستان حدود ۱۷ درصد سهم می برند، و سهم ایران از بستر دریای خزر حدود ۱۳ درصد می شود. بر اساس این فرمول تعیین سهم، کشورهای حاشیه دریا می توانند بصورت مشاع از آب دریا و منابع موجود در آن استفاده کنند.
  • جلوگیری از حضور نظامی و غیرنظامی کشورهای غیر ساحلی در دریای خزر.
  • روس ها بخش بسیار مهمی از ناوگان دریای شان را در دریای خزر مستقر کرده اند. ناوگان غیر نظامی روسیه ۹۰ درصد حمل و نقل دریایی را در این دریا انجام می دهد. ناوگان ماهیگیری روسیه هیچ رقیبی در این منطقه ندارد. دیگر کشورهای ساحلی حضور قابل توجهی در این دریا ندارند و حضورشان به تعدادی قایق فرسوده و ماهیگیرانی که کار خود را به سبک قبیله های قدیمی انجام می دهند، محدود می شود.
  • مخالفت در استفاده از کانال های ولگا- دن و ولگا – بالتیک برای کشورهای دیگر، به منظورحفظ مزایای ناوگان، بندرها و تجهیزات و امکانات روسیه در دریا. روس ها اصرار دارند که کانال ولگا یک آبراه کاملا داخلی است (در حالی که شرایط جدید دریای خزر مستلزم در نظر گرفتن برخی ملاحظات و تبدیل این آبراه به آبراهی بین المللی و یا آبراهی با رژیم حقوقی ویژه، نظیر تنگه های بسفر و داردانل است.)
  • خودداری از عرضه کشتی های بزرگتر به دیگر کشورهای ساحلی و گسترش ناوگان دریایی آنها. برای مثال می توان به خودداری از فروش کشتی و کمک به ساخت تجهیزات دریایی به دیگر کشورهای ساحلی اشاره کرد. کشورهای حاشیه دریای خزر، به جز روسیه، در این دریا ناوگان نظامی یا تجاری ندارند (سهم ایران از کشتیرانی در این دریا کمتر از ۴ درصد است) و روسیه مایل به تداوم این وضعیت است.
  • وادار کردن کشورهای ساحلی به استفاده از خروجی های روسیه برای صدور نفت و گاز برای کشورهایی که به دریای آزاد راه ندارند.
  • تشکیل نوعی نیروی نظامی مشترک برای دریای خزر. چنین نیرویی تقریبا بطور کامل ابزاری در دست روسیه خواهد بود تا به وسیله آن در دریای خزر پاسبانی دهد. دیگر کشورهای ساحلی حتی قایق های کافی برای انجام کنترل های پلیسی در خط ساحلی شان را ندارند.

جمهوری آذربایجان، چشم به سوی غرب

حق نشر عکس Getty
Image caption وزرای خارجه پنج کشور ساحلی دریای خزر اخیرا برای تعیین دستور کار اجلاس سران در روسیه نشستی برگزار کردند
  • جلب توجه کشورهای غربی، بخصوص ایالات متحده، به دریای خزر. آذری ها همچنین می خواهند حضور روسیه به عنوان حامی ارمنستان را بی اثر کنند. (ارمنستان با ایران و روسیه روابط نزدیکی دارد.)
  • معرفی خط لوله باکو – جیهان به عنوان بهترین راه صدور نفت آن دسته از کشورهای حاشیه دریای خزر که به آب های آزاد دسترسی ندارند. استفاده خط لوله باکو – جیهان آغاز شده و با وجود این که این پروژه توجیه اقتصادی نداشت، حمایت غربی ها باعث ایجاد آن شد. خط لوله باکو – جیهان نشانه آشکاری از ناتوانی ایران و روسیه در پیشبرد دیپلماسی خط لوله منطقه ای است. اما نفت جمهوری آذربایجان برای استفاده از حد اکثر ظرفیت این خط لوله کافی نیست و جمهوری آذربایجان باید دیگر کشورهای منطقه، به خصوص قزاقستان را به همکاری با این خط لوله جلب کند.
  • تبلیغ برای خط لوله پیشنهادی نابوکو به عنوان راهی جایگزین برای انتقال گاز در منطقه خزر و در نتیجه شکستن انحصار روس ها در این زمینه و ایجاد یک خط لوله باکو – جیهان "گازی".
  • پیوستن به ناتو و دخالت آن در موضوع امنیت دریای خزر. جمهوری آذربایجان پیش از این به آمریکایی ها و ناتو پیشنهاد کرده از شبه جزیره آبشوران به عنوان پایگاه نظامی استفاده کنند.خبرهایی از استقرار پست های رادار ناتو در جمهوری آذربایجان هم پیش از این منتشر شده بود.
  • جمهوری آذربایجان در مورد تقسیم منابع بستر دریا با روسیه بر سر ملاک قرار دادن روش خط منصف اصلاح شده برای تعیین مرز دریایی به توافق رسیده است. اما آنها مایلند این نحوه تقسیم بندی را به منابع موجود در خود آب دریای خزر هم تعمیم دهند.

قزاقستان، بیشترین سهم را از دریا دارد

  • قزاقستان سعی می کند از این سهم بیشترین دسترسی به دریای خزر، نهایت استفاده را ببرد. بر اساس روش خط منصف اصلاح شده سهم این کشور از بستر دریا ۳۰ درصد می شود. شرکت های غربی و بخصوص آمریکایی میادین نفتی قزاقستان را به سرعت گسترش داده اند. آنها به یافتن نفت کشورهای غیر عربی (منهای ایران) که عضو اوپک هم نباشند علاقمندند. قزاقستان تا به اینجا با روسیه و جمهوری آذربایجان بر سر مبنا قرار دادن روش خط منصف اصلاح شده برای تقسیم بستر دریای خزر معاهده هایی امضا کرده که مورد مخالفت ایران است.

ترکمنستان و اختلاف عمیق با جمهوری آذربایجان

  • دولت ترکمنستان با استفاده از روش خط منصف اصلاح شده مخالف است. با این روش سهم این کشور از بستر دریا ۱۷ درصد می شود. اما علت مخالفت ترکمنستان این است که در صورت اعمال این روش، میادین نفتی مهم مورد ادعای ترکمنستان در اختیار جمهوری آذربایجان قرار می گیرند. ترکمنستان بر سر اختلاف در این میادین (میادین نفتی کاپاز و سردار) یک بار تا آستانه جنگ با جمهوری آذربایجان پیش رفت.