در جستجوی 'حل معمای اتمی ایران'

حق نشر عکس BBC Persian
Image caption به گفته علیرضا نادر (نشسته وسط) اگر ایران فکر می‌کند آمریکا برای مقابله با داعش محتاج تهران است و در مذاکرات اتمی امتیاز می‌دهد در اشتباه است

پنج هفته تا فرارسیدن ۲۴ نوامبر، سوم آذرماه، کمتر کارشناسی در واشنگتن انتظار دارد گشایشی در مذاکرات اتمی ایران حاصل شود.

روز دوشنبه، در کنفرانس سالیانه "انجمن کنترل تسلیحات اتمی"، بررسی مذاکرات جاری با ایران در کانون توجه بود. در اصلی ترین نشست که "حل معمای هسته ای ایران" نام داشت چالش‌های پیش‌رو و گزینه‌های موجود برای حل این معما بررسی شد اما کارشناسان حاضر امید چندانی نداشتند که در مدت باقیمانده تا سوم آذر تحول مهمی در مذاکرات روی دهد.

در نوامبر ۲۰۱۳، ایران و کشورهای موسوم به گروه ۵+۱ (آمریکا، روسیه، فرانسه، بریتانیا، چین، و آلمان) پذیرفتند که در یک مذاکره شش ماهه، زمینه حل پرونده اتمی ایران را فراهم سازند. دوره شش ماهه نخست بی نتیجه پایان یافت و طرفین پذیرفتند که برای شش ماه دیگر‍ به مذاکره ادامه دهند اما این دوره دوم هم در روز سوم آذرماه پایان می یابد.

رابرت آینهورن، کارشناس ارشد موسسه بروکینگز، که پیشتر در وزارت خارجه آمریکا مسئول اصلی هماهنگ کننده تحریم ها علیه ایران بوده، گفت "احتمال رسیدن به توافقی فراگیر با ایران تا روز ۲۴ نوامبر، صفر است."

به گفته این کارشناس که پیشتر در مذاکرات هسته ای با ایران حضور داشته، تیم کنونی ایران در مقایسه با تیمی که قبلا به ریاست سعید جلیلی در مذاکرات بود واقعا مایل است به توافق برسد، "اما تا وقتی که موضوع کلیدی ظرفیت غنی سازی اورانیوم حل نشده، مسایل ثانویه دیگر در این پرونده باقی مانده و توافقی سر نمی گیرد."

بنا به گزارش ها، ایران و گروه ۵+۱ هنوز بر سر ظرفیت غنی سازی اورانیوم ایران در مدت زمانی که هنوز بر سر آن بحث است به توافق نرسیده اند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption تازه ترین دور مذاکرات بر سر برنامه اتمی ایران هفته پیش بی‌نتیجه در وین پایان یافت

به گفته آقای آینهورن، اختلاف اصلی میان تیم‌های مذاکراتی ایران و آمریکا، بر سر تعداد سانتریفوژهای فعال است که ایران حاضر به پایین آمدن از ۹۴۰۰ سانتریفوژ فعلی نیست، و آمریکا خواهان فعال ماندن تنها ۱۵۰۰ دستگاه است.

این کارشناس می گوید البته موضع آمریکا بر سر تعداد سانتریفوژهای ایران قابل انعطاف است زیرا "هدف اصلی آمریکا در مذاکرات مربوط به غنی سازی اورانیوم این است که توانایی ایران برای رفتن به سوی برنامه تسلیحاتی را، در صورتی که این کشور تصمیم بگیرد از توافق احتمالی خارج شود، به تاخیر اندازد. برای رسیدن به این هدف، آمریکا می خواهد ایران هم توانایی غنی سازی فعلی یعنی تعداد و نوع سانتریفوژهایش را محدود کند، و هم ذخیره اورانیوم غنی شده اش را کاهش دهد."

همزمان با برگزاری این نشست در واشنگتن، روز دوشنبه، آژانس بین المللی انرژی اتمی اعلام کرد که ایران ۴۱۰۰ کیلوگرم از ذخیره اورانیوم غنی شده اش را رقیق کرده تا نظر جامعه جهانی را نسبت به صلح آمیز بودن برنامه اتمی خود جلب کند.

تاکنون پاسخ ایران در قبال درخواست ۵+۱ برای کاهش تعداد سانتریفوژهای فعال، منفی بوده و مقام‌های این کشور می گویند نه تنها حاضر به کاستن از ۹۴۰۰ سانتریفوژ نسل اول خود نیستند بلکه این میزان باید افزایش یابد.

به گفته رابرت آینهورن، "ایران می گوید که تا سال ۲۰۲۱ می خواهد توانایی تامین سوخت مورد نیاز نیروگاه بوشهر را به دست آورد. اما برای تامین چنین نیازی به شکل بومی، ایران باید تعداد سانتریفوژهایش را تقریبا ۱۰ برابر حال حاضر کند."

مطابق قراردادی که پیشتر به امضای ایران و روسیه رسیده است مسکو وظیفه تامین سوخت نیروگاه بوشهر را تا سال ۲۰۲۱ به عهده دارد.

حق نشر عکس Reuters
Image caption گفتگوهای وزیران خارجه ایران و آمریکا در یک سال گذشته نتوانسته اختلاف نظر دو طرف را حل کند

کارشناس ارشد موسسه بروکینگز می گوید: "موضع محوری ایران در مذاکرات، محدود نشدن توانایی فعلی غنی سازی اش و رسیدن به یک توافق کوتاه مدت با جهان است. اما آمریکا موضعی کاملا متفاوت با ایران دارد که از حمایت دیگر اعضای ۵+۱ برخوردار است."

آقای آینهورن می گوید: "هدف نهایی آمریکا در مذاکرات مربوط به غنی سازی اورانیوم این است که توانایی ایران برای رفتن به سوی برنامه تسلیحاتی را، در صورتی که این کشور تصمیم بگیرد از توافق احتمالی خارج شود، به تاخیر اندازد. برای رسیدن به این هدف، آمریکا می خواهد ایران هم توانایی غنی سازی فعلی یعنی تعداد و نوع سانتریفوژهایش را محدود کند، و هم اندوخته اورانیوم غنی شده را کاهش دهد. آمریکا همچنین می گوید اگر ایران می خواهد به راستی صلح آمیزبودن برنامه اتمی خود را نشان دهد باید در توافقی بلندمدت مثلا برای ۱۵ تا ۲۰ سال این محدودیت ها را بپذیرد تا اعتماد جامعه جهانی را بازیابد. خواست آمریکا، کاهش شدید توانایی فعلی غنی سازی ایران تا حد ۱۵۰۰ سانتریفوژ نسل اول است که با ۹۴۰۰ سانتریفوژ فعلی فاصله زیادی دارد. آمریکا همچنین می خواهد ذخیره اورانیوم غنی شده ایران به چندصد کیلوگرم اورانیوم رقیق کاهش یابد."

به گفته این کارشناس، آمریکا موضعی منعطف در قبال تعداد سانتریفوژهای ایران دارد و احتمالا با افزایش نسبی آنها کنار می آید اما موضوع اصلی، سرسختی ایران است که می گوید حاضر نیست از ۹۴۰۰ سانتریفوژ فعلی کوتاه بیاید: "تنها زمینه ای که ایران تا به حال از خود انعطاف نشان داده، کاهش ذخیره اورانیوم غنی شده بوده است."

به اعتقاد کارشناسان حاضر در این نشست، از جمله دلایل احتمالی ایران برای سرسختی نشان دادن در مذاکرات اتمی، شاید شیوه چانه زنی ایران است که تا دقیقه آخر بر موضوعی پا می فشارد و لحظه آخر کوتاه می آید، یا اینکه مقام‌های ایران تصور می کنند آمریکا برای حل مسایل منطقه ای نظیر مقابله با گروه "دولت اسلامی" محتاج همکاری با تهران است.

علیرضا نادر، کارشناس ارشد موسسه رند (RAND) که در این نشست به تاثیر مسایل داخلی ایران بر روند مذاکرات اتمی پرداخت گفت: "اگر مقام‌های ایران تصور می کنند اوضاع اقتصادی رو به بهبود است و جایگاه شان در منطقه ارتقا یافته، و بر این مبنا می خواهند در مذاکرات اتمی امتیاز بگیرند، دچار خوشبینی هستند."

به گفته آقای نادر، کسانی که معتقدند حکومت ایران یک شریک منطقه ای مناسب برای آمریکا در مبارزه با بنیادگرایی سنی و گروه "دولت اسلامی" است با ساده سازی شرایط دچار خطای استراتژیک شده اند: "زیرا اقدامات ایران در عراق، در ظهور و قدرت گیری گروه دولت اسلامی نقش داشته است."

در این نشست همچنین الیزابت روزنبرگ، مشاور ارشد پیشین وزیر خزانه داری آمریکا در زمینه مبارزه با تروریسم، نظام حقوقی تحریم‌های مختلف و تاثیر آن بر روند مذاکرات با ایران را بررسی کرد.

به اعتقاد تحلیلگران حاضر در این کنفرانس، با نزدیک شدن به موعد سوم آذرماه، ایران و گروه ۵+۱ بدون رسیدن به توافق اتمی فراگیر، احتمالا مبنایی برای تمدید مذاکرات می یابند اما با در پیش بودن انتخابات کنگره آمریکا، و احتمال وضع تحریم‌های تازه، چشم انداز رسیدن به توافق اصلی پیچیده تر می شود.

دلایل احتمالی ایران برای سرسختی در مذاکرات اتمی، به عقیده رابرت آینهورن:

  • شیوه چانه زنی ایران که تا دقیقه آخر بر موضوعی پا می فشارد و در آخرین لحظه کوتاه می آید.
  • تصور اینکه آمریکا برای حل مسایل منطقه ای نظیر مقابله با گروه "دولت اسلامی" به کمک ایران نیاز دارد و حاضر است در مذاکرات اتمی به تهران امتیاز دهد.
  • خوشبینی نسبت به بهبود وضع اقتصادی حتی با وجود تحریم‌های فعلی و ضروری ندانستن مذاکرات برای حل موضوع.
  • مواجه بودن دولت روحانی با اپوزیسیونی قوی و ایدئولوژیک که هرگونه مذاکره و توافق با غرب بر سر برنامه اتمی را نکوهش می کند.

مطالب مرتبط