محمدرضا مهدوی کنی؛ رئیس مجلس خبرگان و نخست وزیر ۴۵ روزه

حق نشر عکس Mehr

محمدرضا مهدوی کنی، سیاستمدار ایرانی و رئیس مجلس خبرگان رهبری در سن ۸۳ سالگی بر اثر حمله قلبی درگذشت. آقای مهدوی کنی متولد سال ۱۳۱۰ در منطقه کن در حومه غربی تهران بود.

او پیش از انقلاب ۱۳۵۷ از روحانیون مخالف حکومت محمدرضا پهلوی، آخرین پادشاه ایران بود و در مبارزه علیه حکومت او شرکت داشت.

پیشینه آقای مهدوی کنی در همراهی با معترضان به حکومت پهلوی که به حوادث خرداد ۱۳۴۲ باز میگردد. همچنین آشنایی با آیتالله روح الله خمینی که زمانی استاد او در حوزه بود، این امکان را برای آقای مهدوی کنی فراهم کرد تا بلافاصله پس از پیروزی انقلاب یکی از نخستین روحانیونی باشد که وارد عرصه سیاست و کشورداری شود.

او یکی از روحانیون عضو شورای انقلاب بود که در آخرین روزهای پیش از فروپاشی حکومت پهلوی، به دستور آیت‌الله خمینی برای به دست گرفتن امور کشور تشکیل شد. با پیروزی انقلاب، آقای کنی ریاست کمیته های انقلاب را در دست گرفت.

از خاطرات آقای مهدوی کنی که چند سال پیش مرکز اسناد انقلاب اسلامی در تهران منتشر کرد، پیداست که از میان سمت‌هایی که طی سی سال گذشته داشته است، از ریاست بر کمیته های انقلاب بیش از همه خاطره دارد.

کمیته های انقلاب یک روز پس از سقوط حکومت شاه، یعنی در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ با پیام آیت الله روح الله خمینی تاسیس شد.

دلیل اصلی تشکیل این کمیته نگرانی از اقدام احتمالی نیروهای مسلح باقی مانده از دوران شاه علیه انقلابی بود که با رهبری آیت الله خمینی به پیروزی رسیده بود.

حق نشر عکس Mehr

کمیته‌های انقلاب توسط اشخاص شناخته شده و روحانیون در محلات و مناطق شهری در تهران شکل گرفت. پایگاه‌های اولیه تاسیس کمیته ها در مساجد بود. هدف از تشکیل کمیته‌ها جمع آوری سلاح های پراکنده در دست مردم و سامان دادن به اولین نهاد مسلح برآمده از جمهوری اسلامی بود. محمدرضا مهدوی کنی به توصیه آیت‌الله خمینی سرپرست کمیته‌ها شد.

نحوه فعالیت و اداره کمیته‌ها همواره یکی از موارد اختلاف دولت مهدی بازرگان با تصمیم‌گیران کمیته بود.

این سازمان خارج از مناسبات اداری دولت مهدی بازرگان به خلع سلاح و تامین امنیت مراکز حساس، مصادره اموال، تعیین مسئول برای برخی نهادها و دستگیری برخی مقامات سابق می‌پرداخت اما با استعفای دولت آقای بازرگان در جریان اشغال سفارت آمریکا، دامنه انتقاد به کمیته‌ها فروکش کرد.

در زمان اشغال سفارت آمریکا در تهران، آقای مهدوی کنی مسئول کمیته بود و آنطور که در خاطراتش می‌گوید همراه محمد حسینی بهشتی و مهدی بازرگان، مخالف اشغال سفارت آمریکا بوده است.

اولینی جانشینی به جای هاشمی رفسنجانی

دوران فرماندهی کمیته‌های انقلاب توسط آقای مهدوی کنی، زمینه ساز حضور او در وزارت کشور ایران شد که در بحران سیاسی و امنیتی و در اوج ترورها و ناامنی کشور، سمتی مهم و پرقدرت تلقی می‌شد.

پس از ثبت نام و حضور وزیر کشور وقت یعنی اکبر هاشمی رفسنجانی برای اولین انتخابات مجلس شورای اسلامی (آن زمان هنوز هم طبق مفاد قانون اساسی، نام این نهاد، مجلس شورای ملی بود) آقای مهدوی کنی سرپرست وزرات کشور و سپس به شکل رسمی وزیر و جانشین آقای هاشمی رفسنجانی شد.

دوران وزارت آقای مهدوی کنی تا پایان دوره کوتاه ریاست جمهوری ابوالحسن بنی صدر و دوران بسیار کوتاه‌تر ریاست جمهوری محمد علی رجایی ادامه یافت.

در این دوران آقای بنی صدر از ریاست جمهوری عزل شد، محمد حسینی بهشتی رئیس دیوانعالی کشور به همراه جمعی از نمایندگان مجلس که اعضای حزب جمهوری اسلامی بودند، در حادثه بمبگذاری در دفتر این حزب کشته شدند.

حق نشر عکس Mehr
Image caption آیت‌الله خمینی و مهدوی کنی

در عین حال آقای مهدوی کنی به عنوان وزیر کشور مسئول برگزاری دومین انتخابات ریاست جمهوری شد که به انتخاب محمد علی رجایی انجامید.

رهایی معجزه آسا از مرگ

محمدرضا مهدوی کنی یک بار از مرگ احتمالی یا به گفته خودش "شهادت" به شکلی معجزه آسا رهایی یافت.

او به عنوان وزیر کشور در جلسات شورای عالی امنیت ملی در دولت آقای رجایی شرکت می‌کرده که به روایت خاطراتش روزهای یکشنبه هر هفته برگزار می‌شد اما آن طور که خود گفته است طولانی شدن یک چرت عصرگاهی مانع از رفتن او به جلسه هشتم شهریور ۱۳۶۰ می شود:

"در وزارت کشور هر وقت خسته می‌شدم قدری استراحت می‌کردم. روز انفجار پس از ادای نماز ظهر و عصر و صرف ناهار در اتاق بالا کمی استراحت کردم. وقتی بلند شدم ساعت ۲.۲۵ بود جلسه شورای امنیت ملی قرار بود حدود ساعت ۲.۳۰ در محل نخست وزیری تشکیل شود، خیلی خسته بودم گفتم پنج دقیقه دیگر هم بخوابم و بعد بلند شوم. ساعت ۲.۳۵دقیقه بود بلند شدم و آمدم پایین و سوار ماشین زرهی شدم که در آن بی‌سیم و تلفن و وسائل ارتباطی وجود داشت.

از خیابان بهشت که وزارت کشور قبلا در آنجا بود به طرف خیابان حافظ حرکت کردیم. همین که وارد خیابان حافظ شدیم، شنیدم بی‌سیم داد می‌زند: مرکز مرکز نخست وزیری انفجار، انفجار در نخست وزیری . . . به وزارت کشور برگشتیم و به دفتر خودم آمدم که رو به روی نخست وزیری هم بود. دیدم اتفاقا از همان اتاق دارد آتش بالا می‌آید. بعد با کمیته تماس گرفتم گفتند بله آنجا انفجار رخ داده و آقایان را به بیمارستان بردند. نگفتند که اینها شهید شده‌اند. من توفیق نداشتم شهید بشوم پنج دقیقه خواب بنده سبب شد که از این شهادت بی‌نصیب بمانم."

نخست وزیر ۴۵ روزه

مطابق قانون اساسی ایران در آن زمان، در صورت عزل یا فوت نخست وزیر، رئیس جمهور کفیل اختیارات او می‌شد. اما با کشته شدن همزمان این دو در انفجار هشتم شهریور، قانون وزیر کشور را کفیل اختیارات نخست وزیر به عنوان مهمترین فرد اجرایی کشور می‌دانست.

به این ترتیب آقای مهدوی کنی برای مدتی نزدیک به ۴۵ روز، نخست وزیر موقت ایران شد و برای دومین ( پس از محمدجواد باهنر) و آخرین بار در تاریخ ایران یک روحانی این سمت در اختیار گرفت اما مهمترین موضوع سیاسی کشور انتخاب رئیس جمهور آینده بود.

آقای مهدوی کنی در خاطراتش می‌گوید: روزی ما در راهروی مجلس، جلسه‌ای داشتیم. جلسه غیررسمی بود. در آن جلسه من، مقام معظم رهبری، جناب آقای هاشمی و جناب آقای موسوی اردبیلی بودیم. ظاهرا حاج احمد آقا هم بودند. دوستان در آن جلسه به آقای خامنه‌ای پیشنهاد دادند که شما نامزد ریاست جمهوری بشوید.

حق نشر عکس Mehr

"ایشان گفتند من به چند جهت نمی‌پذیرم؛ یکی اینکه من بیمار هستم. من تازه از بیمارستان آمده‌ام ( به خاطر همان جریان انفجار) و آمادگی ندارم. مساله دوم اینکه خوب نیست دو تا آخوند ریاست قوه مجریه را داشته باشند. آقای مهدوی کنی که نخست وزیر هستند، من هم رئیس‌جمهور بشوم؛ دو تا آخوند خوب نیست. مردم می‌گویند همه چیز را خودشان قبضه کرده‌اند. جهت سوم اینکه اگر قبول کنم می‌خواهد کسی نخست وزیر باشد که بتوانم با او چون و چرا داشته باشم، مهدوی برادر بزرگ ماست. ما نمی‌توانیم از او پاسخ بخواهیم."

با این همه سرانجام آقای خامنه‌ای نامزد ریاست جمهوری شد.

با برگزاری سومین انتخابات ریاست جمهوری، با وجود اظهارات آیت‌الله خمینی که گفته بود مایل به حضور روحانیون در صدر امور کشور نیست، آیت‌الله علی خامنه‌ای رئیس جمهور ایران شد.

آقای مهدوی کنی در خاطراتش می‌گوید که در این دوره نامزد انتخابات بوده امابه اعضای نهضت آزادی از جمله هاشم صباغیان و مهدی بازرگان که برای حمایت از نامزدی او به دیدارش رفته بودند گفته بود نامزدی‌اش جنبه "صوری" دارد. با این حال نام او در فهرست نهایی نامزدهای انتخاباتی نیست و به نظر می‌رسد که عملا از حضور در انتخابات کناره‌گیری کرده است.

آقای کنی پس از انتخاب آقای خامنه‌ای، از سمت های خود استعفا داد تا آن طور که گفته دست رئیس جمهور و نخست وزیر برای انتخاب اعضای کابینه باز باشد.

محمدرضا مهدوی کنی از مؤسسان و دبیر کل جامعه روحانیت مبارز بود. نهادی سنتی از روحانیون سیاسی که از قضا اکبر هاشمی رفسنجانی هم از اعضای موسس آن است گرچه سال ها بود که در جلسات آن شرکت نمی کرد.

حق نشر عکس kobregan
Image caption مجلس خبرگان رهبری

در سا‌های اخیر در کنار مدیریت دانشگاه امام صادق که بنای اولیه آن متعلق به زمان پهلوی است و در محلی تاسیس شده که قبل از انقلاب به دانشگاه هاروارد تعلق داشت، تلاش کرده تا ریش سفید روحانیون و سیاستمداران برای رفع اختلاف‌ها باشد.

آقای مهدوی کنی گرچه در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی به طرح‌های او در توسعه سیاسی و مدنی تاخت و نسبت به برنامه او "احساس خطر" کرد و مخالفت اکبر هاشمی رفسنجانی و مهدی کروبی را هم با خویش برانگیخت اما در سال‌های اخیر کمتر موضع‌گیری سیاسی داشته و به نوعی به انزوا رفته بود هرچند از میزان این انزوا پس از ریاست او بر مجلس خبرگان کاسته شده بود.

او سه سال پیش با کناره‌گیری اکبر هاشمی رفسنجانی از نامزدی برای ریاست مجلس خبرگان رهبری، بار دیگر به صحنه سیاسی بازگشت.

به این ترتیب آقای مهدوی کنی سومین رئیس مجلس خبرگان رهبری از زمان تاسیس آن بود و بر مسند تاثیرگذار ترین نهاد رسمی بر جایگاه رهبری جمهوری اسلامی تکیه زد.

آقای مهدوی کنی پس از میرحسین موسوی، دومین نخست وزیر جمهوری اسلامی ایران بود که طی ۵ سال گذشته پس از سال‌ها دوری از فعالیت های عمده سیاسی دوباره به عرضه خبرسازی پاگذاشت.