سوءاستفاده از فعالیت‌های حقوق بشری؛ نگرانی فعالان، 'بهانه' مسئولان در ایران

حق نشر عکس AFP
Image caption شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در نهم آبان ماه جلسه‌ای را برای بررسی ادواری وضعیت حقوق بشر در ایران برگزار کرد

فعالان حقوق بشری در سالهای اخیر با طرح موضوع عدم رعایت حقوق بشر در ایران بارها تلاش کرده‌اند که دولت ایران را مجبور کنند اقداماتی را برای رعایت بیشتر حقوق شهروندان این کشور انجام دهد. اما مقامات ایران معمولا گزارش‌های منتشر شده توسط فعالان حقوق بشر و گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل را کاملاخلاف واقع می‌دانند.

اخیرا بعد از اعدام ریحانه جباری، مسئولان حکومتی ایران گفتند که اقدامات بعضی رسانه ها و فعالان حقوق بشر در این زمینه موجب اجرای حکم شد. از جمله محمد جواد لاریجانی، رئیس ستاد حقوق بشر قوه قضائیه ایران، در جلسه‌ شورای حقوق بشر سازمان ملل برای بررسی ادواری وضعیت حقوق بشر، در پاسخ به اعتراض‌ها به اعدام خانم جباری و افزایش اعدام‌ها در ایران بر این موضع پافشاری کرد.

اکثر فعالان حقوق بشر معتقدند که اطلاع رسانی در مورد پرونده‌هایی از این دست، امری لازم است، هر چند گروهی از این فعالان بر این باورند که باید در حین اطلاع رسانی، از احساسی کردن فضا و یک سویه دیدن مسائل پرهیز کرد.

اطلاع رسانی لازم است

مریم حسین خواه، فعال حقوق بشر درگفتگو با بی‌بی‌سی فارسی ضمن اشاره به سخنان آقای لاریجانی گفت: "تجربه عملی نشان داده که در هزاران مورد، اطلاع رسانی انجام نشده و فرد مورد نظر اعدام شده است. اطلاع رسانی اشتباه نیست. نادیده گرفتن دادرسی پر از ابهام و اعدام افراد و بعد انداختن مسئولیت آن به گردن کسانی که اطلاع رسانی کردند یا خانواده مقتول که نبخشیدند، ناشی از بی مسئولیتی قوه قضاییه است. ممکن است اطلاعات دروغی در خصوص پرونده از سوی افراد یا سازمان‌های شناخته نشده منتشر شده باشد، اما این نافی آن نیست که اطلاع رسانی لازم است. خنده دار است که بگوییم ریحانه به خاطر اطلاع رسانی اعدام شد."

در عین حال عبدالرضا تاجیک، روزنامه نگار و فعال حقوق بشر نیز با تاکید بر بحث اطلاع رسانی در این خصوص گفت: "یک اتفاق در ایران رخ داده یک نفر توسط فردی کشته شده است، این خبر است و رسانه‌ها پیگیری می‌کنند و فعالان حقوق بشر نیز از موضع بشر دوستانه تلاش می‌کنند تا قصاص انجام نشود. اما در کنار این اقدامات، شاهد فعالیت‌هایی هستیم که برخی با احساساتی کردن فضا برای خانواده مقتول، فردی که متهم به قتل است و افکار عمومی در تلاشند تا به نتایج دلخواهشان برسند."

آقای تاجیک ادامه می‌دهد: "این افراد چه درگذشته چه در امروز اگر نگوییم در مسیری قرار گرفتند که کمک کردند تا اعدامی صورت بگیرد، کمکی هم به عدم انجام اعدام نکردند. بعد از اعدام اگر بیانیه ها و تلاش‌های این افراد را ببینیم، متوجه می شویم که آنها هدف دیگری داشتند. حکومت ایران و برخی نهادهای مختلف را متهم می کنند و تهدید به خیلی چیزها می کنند، این گروه به نام حقوق بشر ضربه زدند و فعالیت‌هایشان هیچ نفعی برای حقوق بشر نخواهد داشت."

مهناز پراکند، وکیل پیشین دادگستری و فعال حقوق بشر با رد ادعای مقامات ایران می‌گوید: "قبول ندارم فعالیت حقوق بشری باعث می‌شود وضعیت پرونده یک متهم، یک محکوم به اعدام یا حبس خراب شود. همین اقدامات موجب بهبودی وضعیت می‌شود. تا زمانی که ایران بودم و وکالت پرونده‌ها را داشتم می دیدم که وزارت اطلاعات بر فرد، خانواده و وکلا فشار می‌آورد که اطلاع رسانی نشود. اطلاع رسانی باعث توجه جامعه جهانی به نقض حقوق بشر در ایران می‌شود. فعالیت های حقوق بشری موجب فشار جامعه بین المللی بر حکومتی می شود که می خواهد حقوق شهروندانش را نقض کند."

حق نشر عکس no credit
Image caption اعدام ریحانه جباری انتقاداتی را در پی داشت و منتقدان در مورد ماهیت اتهام وارده، نحوه رسیدگی به پرونده و انطباق حکم با موازین قابل قبول قضایی ابراز تردید کرده‌اند

کوهیار گودرزی، فعال حقوق بشر نیز معتقد است که علت اصلی مسئله اعدام باید در نقص قانون بررسی شود. او می‌گوید: "حق قصاص نباید در اختیار افرادی (اولیای دم) قرار بگیرد که به لحاظ اتفاقی که افتاده شرایط درستی برای تصمیم گیری ندارند. از طرف دیگر نیز نگاه توام با غرض سیاسی و برزگنمایی رسانه‌ای به هر پرونده‌ای لطمه می‌زند. نگریستن یک طرفه به مسئله و برچسب زدن زمانی که جان یک انسان در دست گروهی است ممکن است موجب شود که امکان حداقلی برای بخشش را سلب کنیم."

بستر سواستفاده از فعالیت حقوق بشری؟

بحث دیگری که در سالهای اخیر مطرح شده احتمال سو استفاده از فعالیت‌های حقوق بشری است و در عین حال "بهانه جویی" احتمالی مقامات ایرانی از همین مسئله برای لوث کردن اقدامات اساسی که در سالهای اخیر گروه‌های حقوق بشر معتبر انجام داده‌اند.

مریم حسین‌خواه می‌گوید: "در هر صنفی اتفاقاتی از این دست می‌افتد، در کنار این بحث‌ها، بسیاری از فعالان حقوق بشری هستند که صادقانه کار می‌کنند، اینکه وضعیت حقوق بشر در این سالها در سایه نرفته و با تمام محدودیت‌ها در داخل و خارج از کشور مورد توجه بوده است، گواه همین مسئله است. در نشست نهم آبان همه نگران بودند که به دلیل مذاکرات هسته‌ای و روی کار بودن دولت آقای روحانی، مسائل حقوق بشری در سایه قرار بگیرد، اما دیدیم که نشست به خوبی برگزار شد و ایران مجبور است به بخشی از خواسته‌ها متعهد باشد و نمی‌تواند تمام آنها را رد کند."

اما عبدالرضا تاجیک نظر متفاوتی دارد، او می‌گوید: "برخی برای اهداف سیاسی از موضوعات حقوق بشری استفاده می‌کنند، گفتمان حقوق بشر گفتمان موثری در داخل و خارج ایران است و کشورهای توسعه یافته و غربی برای این مسئله هزینه می کنند و به افراد امکاناتی را می دهند. طبیعی است افرادی برای گرفتن این امکانات در قالب حقوق بشر وارد بشوند و بخواهند کارهایی را انجام دهند. متاسفانه این افراد روز به روز در حال گسترش هستند و تعدادشان زیاد شده و همین افراد باعث شده اند که مقوله حقوق بشر به سرانجام مثبتی که ما می خواهیم نرسد."

در عین حال مهناز پراکند با تاکید بر اینکه نمی‌توان فعالیت حقوق بشری را انحصاری کرد، می‌گوید: "نمی توانیم بگوییم فقط کسانی که فعال حقوق بشر هستند در این چارچوب فعالیت کنند و گروه های سیاسی و آنهایی که انگیزه سیاسی دارند بر مسائل حقوق بشری فعالیت نداشته‌باشند. اگر ما این حرف را بزنیم چطور می توانیم به دموکراسی در آینده اعتقاد داشته باشیم. همین گروه های سیاسی در آینده زمام امور را به دست می‌گیرند، اگر به این گروه ها بگوییم شما نمی توانید در زمینه حقوق بشر فعالیت داشته باشید، چطور در آینده می توانیم انتظار داشته باشیم که حقوق بشر را در نظر داشته باشند و در جامعه پیاده کنند."

کوهیار گودرزی از دیگر افرادی است که معتقد است احتمال سو استفاده از فعالیت‌های حقوق بشری وجود دارد، او می‌گوید: "فکر می‌کنم این مسئله مختص به این سالها نیست. مشکل عمده به نظر من عدم مرز مشخص بین رویه و فعالیت سیاسی و کنش حقوق بشری است. ما تعریفی از فعالیت حقوق بشری و اینکه در چه راستا و هدفی است نداریم. کنش مدنی کاملا متفاوت از رفتاری است که سوی سیاسی دارد، عدم تمایز بین این دو منجر به این شده که خیلی از فعالیت هایی که به نام حقوق بشر انجام می شود، در واقع فعالیت سیاسی باشد و این ضربه زیادی به درک ما از مسئله و اهدافی که تلاش می‌کنیم به آن برسیم زده است."

حق نشر عکس non

مسائل حقوق بشری جدای از هم نیستند

مسئله دیگری که در نشست اخیر سازمان ملل مورد توجه برخی قرار گرفت، بحث مسائل زنان و پررنگ بودن آن بود. این موضوع انتقاداتی را در میان برخی از فعالان حقوق بشری، فعالان رسانه و فعالان سیاسی به همراه داشت که معتقد بودند بیش از اندازه روی این موضوع تمرکز می شود.

مریم حسینخواه می‌گوید: "کلا با این نظر که در زمینه حقوق بشر بعضی مسائل مهم هستند و بعضی مسائل مهم نیستند، مخالفم. ما نمی‌توانیم به کسانی که در حوزه زنان کار می‌کنند، بگوییم به نظر ما کودکان مهم تر هستند و کارتان را کنار بگذارید. چه چیز مهم تر از حقوق نصف افراد جامعه ایران. یک دهه است که بر روی مسئله زنان کار مداوم می‌شود و سالها است که حقوق زنان نقض می‌شود و متاسفانه تا کنون پیشرفت چندانی نداشتیم. حجاب همچنان اجباری است، قوانین کیفری تبعیض آمیز است، سن ازدواج دختران پایین است، اگر قرار است رتبه بندی کنیم من به عنوان فعال حقوق زنان به بقیه فعالان حقوق بشر پیشنهاد می‌دهد در هر حوزه‌ای که فعالیت دارند به بحث جنیست هم بپردازند."

عبدالرضا تاجیک نیز معتقد است چنین درجه بندی است صحیح نیست. او می‌گوید: "زنان جمعیت قابل توجهی از جمعیت ایران را تشکیل می دهند و نقش مهم و موثری را در تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران داشته اند و دارند و بی توجهی به این بخش از جامعه درست نیست و نمی توانیم حقوق زنان را کم اهمیت تر از اعدام یا مقولات دیگر ارزیابی کنیم. اما نکته این است که ما چگونه می توانیم با این مقولات برخورد کنیم، در رابطه با زنان اگر به مقولات اصلی و بنیادین وارد شویم، مشکلات برطرف می شود. طبیعتا موضوع زنان به دلیل جمعیتی که دارند و موضوعیتی که دارند همیشه از اهمیت برخوردار است."

مهناز پراکند نیز می‌گوید: "به نظر من حقوق بشر دامنه اش گسترده و عمیق است. حقوق بشر می تواند بخش بندی شود و اینطور بهتر به نتیجه می رسیم. حقوق زنان بخشی از حقوق بشر است، اگر روی مسائل حقوق زنان، کودکان و زندانیان تمرکز نشود در واقع حقوق بشر به فراموشی سپرده می شود."

کوهیار گودرزی نیز معتقد است که جدای از موضوع اعدام، حقوق بشر یک کل و گفتمان همه جانبه است. او می‌گوید: "مسئله زن در ساختار حاکمیت ایدئولوژیک جمهوری اسلامی مسئله ای است که فقط با حوزه زنان درگیر نیست. در واقع نادیده گرفتن نیمی از جامعه و حفظ تسلط دیکتاتور وار مردسالارانه است که در روند برنامه ریزی شده و مستمر نقض حقوق بشر حاکمیت مقاصد خاص خودش را دارد. ما نمی توانیم از حقوق بشر صحبت کنیم بدون اینکه نقض مستمر و برنامه ریزی شده حقوق زنان را نادیده بگیریم یا حوزه های دیگر را در نظر نگیریم."