مذاکرات اتمی: چند نشانه برای پیش بینی ۶ روز آینده

حق نشر عکس Getty
Image caption وزرای خارجه آمریکا و ایران پیش از شروع مذاکرات اتمی در مسقط و در حضور وزیر خارجه عمان و کاترین اشتون مذاکره کننده اتحادیه اروپا

ایران و آمریکا، اتحادیه اروپا، روسیه و چین به خط پایان گفتگوهای اتمی طولانی نزدیک می‌شوند. آیا با ادامه مذاکرات اتمی در آخرین روزهای پیش از مهلت سوم آذر (۲۴ نوامبر) که سالگرد امضای توافق ژنو است، راه حل فراگیر در آستانه شکل گرفتن است؟

در حال حاضر بنظر نمی‌رسد کسی از پاسخ این پرسش مطمئن باشد. شرکت کنندگان در گفتگوها وقتی مورد سوال قرار می‌گیرند، پاسخ‌های مبهمی می‌دهند، و یا حرف‌های متضادی می‌زنند؛ ابراز خوشبینی یک طرف با اظهار بدبینی یک طرف دیگر بی‌اثر می‌شود. مذاکرات به مرحله‌ای رسیده که می‌توان آن را با بازی پوکر مقایسه کرد و تنها شرکت کنندگان در مذاکرات می‌توانند حدس بزنند چه کارت‌های دیگری برای بازی کردن باقی مانده اند.

با این حال، اوایل هفته گذشته خبر پیشرفتی ملموس اعلام شد که می‌تواند پیامدهای عمده‌ای برای این بازی داشته باشد. این پیامدها مثبت هستند.

بیشتر بخوانید: مقاله ای از حسین موسویان مذاکره کننده پیشین اتمی ایران

روز ۱۱ نوامبر (۲۰ آبان) علی اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، و مدیرکل روس‌اتم نهاد مسوول فعالیت‌های هسته‌ای روسیه که محصولات خود را در بازارهای جهانی هم عرضه می‌کند، در مسکو توافق‌نامه‌هایی را امضا کردند.

از جمله مفاد این توافق‌ها این بود که روس‌اتم هشت راکتور مولد برق بزرگ و سوخت لازم برای آنها را برای کل دوره فعالیتشان در اختیار ایران قرار خواهد داد. روس‌اتم همچنین با همکاری سازمان انرژی اتمی ایران امکان ایجاد قابلیت تولید سوخت مورد نیاز در قلب این راکتورها را بررسی خواهد کرد.

اما اهمیت این موضوع در چیست؟ ایران سال‌هاست که ادعا می‌کند که برنامه اتمی‌اش باید خود کفا باشد، زیرا فروشندگان خارجی مواد و تجهیزات هسته‌ای قابل اعتماد نیستند؛ و خود کفایی مستلزم گسترش ظرفیت غنی‌سازی اورانیوم ایران به‌حدی است که با توجه به بی‌اعتمادی مستمر نسبت به مقاصد ایران، بسیار فراتر از میزان قابل تحمل برای غرب است.

حق نشر عکس Reuters
Image caption در قراردادایران و روسیه امکان ساخت هشت نیروگاه اتمی تازه در ایران در نظر گرفته شده

اما بنظر می‌رسد که ایران با امضای چنین توافق گسترده‌ای با روس‌اتم در واقع دارد علامت می‌دهد که برای اتکا به فروشندگان خارجی – یا دست‌کم روس‌اتم – آمادگی بیشتری دارد. اگر اینطور باشد، اینکه ایران روی گسترش زود هنگام ظرفیت غنی‌سازی‌اش پافشاری کند، ممکن است غیرمنطقی تعبیر شود.

از سوی دیگر، ایران می‌تواند توسعه برنامه‌اش را تا زمانی ساخت اولین راکتور هسته‌ای بومی ساخت این کشور به مراحل پایانی نزدیک می‌شود عقب بیندازد و در همین حال روی ارتقاء فناوری غنی‌سازی‌ متمرکز شود.

یکی از قرینه‌های محکم بودن منطق این استدلال این است که منافع روس‌اتم در شرایط فعلی قطعا در این است که ثابت کند فروشنده و تأمین کننده قابل اعتمادیست. این سازمان در صورتی که به تعهداتش در مورد تأمین سوخت عمل نکند، درآمد بالقوه زیادی را از دست می‌دهد. علاوه بر این، اعتبار این سازمان در بازار جهانی رقابتی تولیدات هسته‌ای از چنین اتفاقی لطمه خواهد دید. این ملاحظات باید برای ایران دلگرم کننده باشد.

نکته دلگرم کننده دیگر برای ایران می‌تواند این باشد که ظاهرا روس‌اتم آماده است در ایجاد ظرفیت تولید سوخت برای راکتورهای هسته‌ای به ایران کمک کند. این امر باعث می‌شود که در صورتی که ارائه سوخت به ایران متوقف شود، این کشور بهتر بتواند با عوارض آن کنار بیاید. در چنین حالتی ایران از پتانسیل تولید مقادیر زیاد اورانیوم با غلظت پایین و تجهیزات حاوی آن برخوردار خواهد بود.

به عبارت دیگر، حالا ممکن است ایران برای حل و فصل جنبه مهم و مربوط به غنی‌سازی اورانیوم در مذاکرات برنامه اقدام مشترک در موقعیت بهتری قرار گرفته باشد و بتواند بر سر شرایطی به توافق برسد که هم با منافع ملی ان همخوانی بیشتری داشته باشد و هم برای طرف‌های مذاکره کننده آن اطمینان‌بخش‌تر باشد.

یک تحول دیگر که اخیرا اتفاق افتاده را هم می‌توان دلیلی برای خوشبینی به حساب آورد، هرچند که بیشتر بر حدس و گمان مبتنی است. طبق اخباری که از گفتگوها به بیرون درز کرده، ایران ممکن است بخواهد در تولید سوخت برای راکتور بوشهر مشارکت کند و برای این کار اورانیوم با غلظت پایینی را که در تأسیسات غنی‌سازی نطنز تولید می‌کند، در اختیار روس‌اتم قرار دهد.

اگر این واقعیت داشته باشد، نکته‌ایست که مذاکرات می‌تواند حول آن پیش برود. یکی از بزرگترین نگرانی‌های طرف‌های غربی این است که ایران در آینده بخواهد از تأسیسات نطنز برای تغلیظ اورانیوم به درجه مورد نیاز برای ساخت سلاح استفاده کند.

غربی‌ها سعی کرده اند برای جلوگیری از این اتفاق به ایران فشار بیاورند تا شمار سانتریفوژهایش در این تأسیسات را کاهش دهد. آنها اگر بدانند که در آینده اورانیوم با غلظت پایین تولید شده در نطنز به مصرف تولید سوخت در تأسیسات روس‌اتم می‌رسد، قادر خواهند بود بخش زیادی از فشارها را کم کنند.

موضوع غنی‌سازی اورانیوم با همه اهمیت و پیچیدگی‌هایش تنها مانعی نیست که می‌تواند در هفته‌های منتهی به مهلت ۲۴ نوامبر کشتی مذاکرات را به گِل بنشاند.

به احتمال زیاد موضوع لغو تحریم‌ها هم یکی از دلایل اصلی پیچیدگی مذاکرات بوده است. ایران ممکن است خواهان آن باشد که تحریم‌های سازمان ملل و اتحادیه اروپا، و همچنین تحریم‌های ثانویه آمریکا خیلی سریع‌تر از آنچه آمریکا و اتحادیه اروپا پیشنهاد می‌کنند لغو شوند. انتخابات پارلمانی اخیر در آمریکا این بیم را تقویت کرده که کنگره جدید همه تلاشش را خواهد کرد تا دولت آمریکا را در عمل به وعده‌هایش در زمینه تحریم‌ها ناتوان کند.

در نتیجه، در شرایط فعلی دلایل موجود برای امیدواری تنها اندکی از دلایل موجود برای بدبینی بیشترند. اما خوشبین‌ها می‌توانند به یک نکته آخر هم امیدوار باشند، و آن اینکه رها کردن کامل مذاکرات بعد از روز ۲۴ نوامبر غیرمحتمل‌ترین خروجی کار است.

اگر حصول توافق جامع ممکن نشود، به احتمال زیاد یک توافق موقت دیگر در کار خواهد بود تا زمان بیشتری خریده شود. همه طرف‌ها به ارزش و اهمیت آنچه در یک سال گذشته به‌دست آمده، اذعان دارند و میل ندارند این دستاوردها را دور بریزند.