روحانی جواب چه کسانی را داد؟

حق نشر عکس AFP

حسن روحانی، رئیس جمهور ایران امروز در سخنرانی ۲۲ بهمن در تهران، مذاکرات هسته ای را به جنگ تشبیه کرد و گفت: "هیچ خیانتی بالاتر از خیانت پشت جبهه نیست... تنها دشمنان این ملت با مذاکره مخالفند".

او همچنین خطاب به طرف های مذاکره گفت: "اگر تحریم باعث تسلیم ملت ایران شده بود، چرا شما به تحریم‌ها ادامه نمی‌دهید و پای مذاکره آمدید تا تحریم‌ها برداشته شود؟"

اشاره او به چه کسانی بود؟

'کلاه گشاد ژنو'

منتقدان تندروی دولت ایران از ابتدا به مذاکرات بدبین بودند و با آن مخالفت می کردند.

حسین شریعتمداری، مدیر مسئول روزنامه کیهان که یکی از منتقدان اصلی روند مذاکرات است، چند سال پیش حتی استدلال کرده بود که ایران باید مذاکره با گروه ۱+۵ را به کلی متوقف کند.

حق نشر عکس

او در دوره ریاست جمهوری آقای روحانی هم از جمله صریح ترین منتقدان عملکرد رئیس جمهور و تیم مذاکره کنندگان ایران با غرب بوده است.

روزنامه کیهان روز شنبه (۱۸ بهمن) در اقدامی کم سابقه تیتر اول خود را به سخنرانی مدیر مسئول خود اختصاص داد و این گفته آقای شریعتمداری را تیتر کرد: "توافق روی کلیات، همان کلاه گشاد ژنو است".

مدیرمسئول روزنامه کیهان با فرمول برد-برد مورد تأکید مذاکره کنندگان مخالفت کرده بود و گفته بود: "چالش اصلی درباره جزئیات است و بحث در باره کلیات معنا ندارد، چون توافق روی کلیات در ژنو صورت پذیرفته بود".

استدلال آقای شریعتمداری این بود که مذاکره بر سر جزئیات به معنای به چالش کشیدن حقوق قانونی ایران خواهد بود.

درست یک روز بعد، یعنی روز یکشنبه، آیت الله خامنه ای، رهبر ایران در مورد مذاکرات هسته ای سخنانی گفت که نشانه های متعدد عملگرایی در آن به وضوح دیده می شد، اما او در این سخنرانی با تفکیک جزئیات و کلیات از هم مخالفت کرد و گفت: "اگر توافق می کنند، جزئیات و کلیات را در یک جلسه واحد تمام بکنند و امضاء بکنند".

او هشدار داد که تفکیک کلیات از جزئیات "وسیله ای خواهد شد برای بهانه گیری های پی در پی بر سر جزئیات."

حتی همین حرف را می توان نشانه ای بر جدیت رهبر ایران در تلاش برای حل و فصل اختلافات هسته ای دانست، اما مشکل اینجاست که توافق در مورد دو مرحله ای بودن مذاکرات بیش از دو ماه پیش به دست آمده و در بیانیه مشترک محمدجواد ظریف و کاترین اشتون رسما اعلام شده بود. ( متن بیانیه به انگلیسی)

بیان این مضمون از زبان رهبر ایران یک روز پس از انتشار آن در کیهان نشان می داد که منتقدان تندرو بر این انتقاد خود تأکید ویژه دارند و آیت الله خامنه ای هم با بعضی ملاحظات آنها موافق است.

به نظر می رسد که این نکته آقای روحانی و دولت او را نگران قدرت گرفتن بیشتر منتقدان تندرو کرده که ممکن است تلاش کنند مذاکرات را پیش از رسیدن به نتیجه به هم بزنند.

گفته امروز آقای روحانی را می توان هشداری به این گروه از منتقدان تلقی کرد، به این معنی که اگر از مذاکرات حمایت نکنید، در کنار دولت اسرائیل قرار خواهید گرفت که مخالف سرسخت حل و فصل اختلافات بر سر برنامه اتمی ایران است.

'پشت به دیوار'

حق نشر عکس Reuters
Image caption دیوید کوهن به 'معمار تحریم‌های ایران' شهرت داشت

اما بخش دیگر سخنان آقای روحانی که به تحریم ها اشاره داشت، پاسخ به چه کسی است؟

دیوید کوهن، معاون پیشین وزارت دارایی آمریکا چند روز پیش به وال استریت جورنال گفته بود که اقتصاد ایران در اثر تحریم ها دچار ناتوانی اساسی شده است و بدون دست یافتن به توافق هسته ای نمی توان آن را احیاء کرد.

او که تا دو روز پیش (۹ فوریه) ریاست سازمان اطلاعات مالی و تروریسم وزارت دارایی را به عهده داشت و الآن نفر دوم سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) است، گفته بود: "فکر می کنم وقتی آنها (مذاکره کنندگان ایرانی) پشت میز مذاکره می آیند، پشتشان به دیوار است (یعنی در تنگنا هستند و چاره ای ندارند)".

آیت الله خامنه ای، رهبر ایران در سخنرانی روز یکشنبه خود مستقیما به این گفته ها پاسخ داد.

او تعبیر "پشت ایرانی ها به دیوار رسیده" را به نقل از "یک مسئول آمریکایی" عینا نقل کرد و گفت که این حرف ها نشانه اشتباه محاسبه آمریکایی هاست.

به نظر می رسد که سئوال امروز آقای روحانی که "اگر تحریم باعث تسلیم ملت ایران شده بود، چرا شما به تحریم‌ها ادامه نمی‌دهید" هم پاسخ به اظهارات آقای کوهن و سایر مقامات آمریکایی باشد که تلقی مشابهی دارند.

نگرانی مقامات ایران چیست؟

آیت الله خامنه ای در تیرماه امسال گفت که ایران به ظرفیت غنی سازی معادل ۱۹۰ هزار سو نیاز دارد، اما "ممکن است این نیاز امسال و دو سال دیگر و پنج سال دیگر نباشد".

علی اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در توضیح سخنان آقای خامنه ای گفت که ظرفیت ۱۹۰ هزار سو، ظرفیتی است که برای تأمین سوخت مورد نیاز نیروگاه اتمی بوشهر برای یک سال لازم است و ایران می خواهد وقتی قرارداد تأمین سوخت این نیروگاه با روسیه به پایان رسید، خود سوخت مورد نیاز را تولید کند.

حق نشر عکس khamenei.ir
Image caption رهبر ایران از تعبیر 'پشت ایرانی‌ها به دیوار رسیده' انتقاد کرد

رهبر ایران در سخنرانی اخیر خود توقف توسعه سانتریفیوژها و تولید اورانیوم ۲۰ درصد و همچنین توقف فعالیت ها در تأسیسات اراک و فردو را به عنوان عملکرد "منطقی" ایران برشمرد، بنابراین به نظر می رسد که ایران آمادگی دارد در این موارد تا حدود زیادی انعطاف به خرج دهد.

اما مسئله اینجاست که ظاهرا آمریکایی ها خواهان انعطاف بیشتری هستند. آنها از طرف دیگر می گویند که لغو تحریم ها فرآیندی زمان بر است و ممکن است چندین سال طول بکشد.

منتقدان می گویند که به این ترتیب، ایران باید امتیاز را امروز بدهد، اما امتیاز متقابل را بعدا بگیرد.

اگر فرآیند لغو تحریم ها از یک حدی کندتر پیش برود، علاوه بر اینکه به وجهه حکومت ایران خدشه وارد می شود، اقتصاد ایران هم آسیب بیشتری می بیند.

همه می دانند که اوضاع اقتصاد ایران خوب نیست و اگر قرار باشد مقامات ایران در مذاکرات هسته ای کوتاه بیایند، انتظار دارند که در اثر توافق به دست آمده بتوانند اوضاع اقتصاد را هر چه زودتر سامان دهند.

گزارش های تأیید نشده حکایت از آن دارد که مقامات ایران گفته اند که اگر با دولت باراک اوباما توافق کنند، همین دولت (که کمتر از دو سال از عمر آن باقی است) باید بخش عمده آن را اجرا کند.

اگر این گزارش ها درست باشد، نشان دهنده نگرانی مقامات ایران از رویکرد احتمالا سختگیرانه تر دولت بعدی آمریکا است.

مقامات آمریکایی علاوه بر برنامه اتمی ایران، همواره از وضعیت حقوق بشر در این کشور انتقاد کرده اند و ایران را به حمایت از تروریسم و ایجاد اخلال در روند صلح فلسطینییان و اسرائیل متهم می کنند.

اگر تحریم های فعلی لغو شود، برقرار کردن تحریم های مشابه به دلیل نقض حقوق بشر در ایران، حمایت این کشور از تروریسم یا جلوگیری از صلح خاورمیانه بسیار دشوار خواهد بود.

اجماع قدرت های بزرگ بر سر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای به این دلیل ممکن شد که حتی روسیه و چین هم از اتمی شدن ایران نگران بودند، اما حقوق بشر، حمایت از تروریسم یا صلح خاورمیانه اموری انتزاعی تر هستند که به دست آوردن اجماع بر سر آنها اگر غیر ممکن نباشد، بسیار بسیار دشوار است.

اما اگر تحریم هنوز برقرار باشد، یک دولت جمهوریخواه در آمریکا، یا حتی یک دولت دموکرات سختگیرتر از دولت اوباما، ممکن است بخواهد لغو آن را مستقیم و غیرمستقیم به امور دیگر گره بزند و کار را پیچیده کند.

بنابراین مقامات ایران تمام توان خود را متوجه لغو هر چه سریعتر تحریم ها یا به دست آوردن تضمین قابل اتکا برای لغو آنها بر اساس توافق احتمالی، بدون دخالت دادن موضوعات دیگر هستند.

مطالب مرتبط