عملیات آژاکس؛ 'هدف این بود که خود مردم مصدق را سرنگون کنند'

حق نشر عکس Getty Images
Image caption خیابانی در تهران در روزهای پرآشوب مرداد ۱۳۳۲

"هدف عملیات آژاکس این بود که مردم ایران خود به جای آمریکا و بریتانیا کار کثیف را انجام دهند و آنها را از شر مصدق خلاص کنند."

شبکه دو تلویزیون بی‌بی‌سی در مستندی سه قسمتی به نام "سیاره نفت" که به تازگی پخش کرده به بررسی تاریخ نفت پرداخته است.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption یکی از نخستین چاه‌های نفت ایران در مسجد سلیمان، ساعت چهار بامداد بيست و ششم ماه مه سال ١٩٠٨ (پنجم خرداد ۱۲۸۷) بعنوان لحظه کشف نفت در ایران ثبت شده است

در این مستند به اکتشاف، استخراج و انتقال نفت در نیمه دوم قرن نوزدهم، نقش نفت در نیمه دوم قرن بیستم به عنوان اهرم سیاسی و نیز تاثیری که استفاده بی رویه از نفت در گرم شدن هوای زمین داشته، پرداخته شده است.

قسمت دوم این مجموعه به نیمه دوم قرن بیستم و منازعات بین المللی بر سر نفت خاورمیانه می پردازد و به کودتای بیست و هشت مرداد به عنوان "اولین کودتای نفتی" تاریخ اشاره می کند و خودداری بریتانیا را از پذیرش حق پنجاه-پنجاه مالکیت نفت ایران را "خطای فاجعه‌بار" توصیف می‌کند.

متن زیر برگرفته از قسمت دوم این مستند است.

نفت به مثابه اهرم سیاسی

در نیمه قرن بیستم دورانی که شرکت‌های خصوصی بر نفت خام حکمرانی می کردند رو به پایان بود و کشورهای تولید کننده نفت، مالکیت و سهم بیشتری را از منابع طبیعی خود طلب می کردند.

اولین اقدام را عربستان سعودی انجام داد. عبدالله سلیمان وزیر اقتصاد عربستان دریافته بود مالیاتی که آرامکو (شرکت نفتی عربستان ـ آمریکا) بابت نفت به وزارت دارایی آمریکا می‌دهد بیش از پولی است که به عربستان می‌رسد. او درخواست سهم و مالکیت پنجاه درصدی از نفت کشورش را مطرح کرد.

حق نشر عکس irdc.ir
Image caption از حاجعلی رزم آرا نقل شده که گفته بود: "ملت ایران، عرضه ساختن لولهنگ را هم ندارند، آن وقت چطور می‌خواهند دستگاه عظیم نفت را اداره كنند".

مدیران آمریکایی آرامکو اصلا مایل نبودند چنین درخواستی را بپذیرند، اما متوجه شدند که اگر می‌خواهند جریان نفت عربستان برقرار بماند، باید به این خواسته تن بدهند.

در دسامبر سال ۱۹۵۰ آرامکو و دولت عربستان توافق جدید پنجاه پنجاه را امضا کردند.

این اتفاق از چشم کشورهای منطقه دور نماند، از جمله از چشم محمد مصدق.

تقریبا سه ماه بعد در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹، حاج‌علی رزم آرا، نخست وزیر به ضرب گلوله خلیل طهماسبی کشته شد. رزم آرا معتقد بود که ایران توان فنی گرداندن تاسیسات نفت را ندارد و باید فقط به افزایش سهم قناعت کند و به دنبال سهم پنجاه درصدی نباشد.

فردای قتل رزم‌آرا، کمیسیون نفت مجلس شواری ملی، ملی کردن صنعت نفت را تصویب کرد. ده روز بعد قانون ملی شدن صنعت نفت در مجلس شورای ملی و دو روز بعد درمجلس سنا به تصویب رسید.

دولت دکتر محمد مصدق یک ماه و نیم بعد، یعنی روز ۱۵ اردیبهشت ۱۳۳۰ شروع به کار کرد. او فکر می‌کرد این حق ایران است که مالک منابع طبیعی خود باشد.

اما شرکت نفت ایران و انگلیس با تمام شرکتهای نفتی دنیا در آن زمان تفاوت داشت.

در سال ۱۹۱۱، وینستون چرچیل وزیر دریاداری بریتانیا شد. او به شدت از کشتی های جنگی آلمان احساس خطر کرد، نه به دلیل اینکه توان نظامی آنها بیشتر بود، بلکه به این دلیل که ناوهای آلمانی به جای زغال سنگ نفت می سوزاندند و ۲.۵ برابر سریعتر بودند. چرچیل می‌خواست که در کل ارتش برتانیا نفت را جایگزین زغال سنگ کند.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption وینستون چرچیل (نفر دوم از راست) در زمان وزارت دریاداری بریتانیا ۱۹۱۱

چرچیل که بر اهمیت دسترسی به نفت واقف بود، می‌دانست که آن را کجا به دست آورد. او در در ژوئن ۱۹۱۴، تقریبا کمتر از دو ماه به آغاز جنگ جهانی اول، موفق شد مصوبه ای را در مجلس عوام به تصویب برساند که "بزرگترین معامله نفتی تاریخ" را رقم زد.

شرکت گمنام نفت ایران و انگلیس که پنج سال پیش و به دنبال کشف نفت در مسجد سلیمان تاسیس شده بود حق انحصاری قرارداد با ارتش بریتانیا را برای تامین نفت به دست آورد.

اما این قانون یک تبصره مهم داشت، دولت بریتانیا کنترل ۵۱ درصد سهام را در اختیار گرفت، برای اولین بار در تاریخ یک دولت وارد معاملات و بازار نفت شد.

بنابراین بر خلاف سلیمان، وزیر اقتصاد عربستان که با مدیران اجرایی یک شرکت خصوصی (آرامکو) برای افزایش حق عربستان از نفت خود مواجه بود، محمد مصدق با دولت بریتانیا طرف بود نه با یک شرکت خصوصی.

اما برای بریتانیا پذیرش پیشنهاد ایران اصلا مطرح نبود، آنها دولت مصدق را "افراطی" خواندند و گفتند از "حق خود" دست نخواهند کشید.

بریتانیا بعدا بهای این "لجبازی کورکورانه" را پرداخت.

رکسان فرمانفرماییان، زندگی نامه نویس مصدق می‌گوید: "بریتانیایی ها فاقد این توانایی بودند که بفهمند اوضاع ایران به نقطه بحرانی رسیده است و برای تصمیم سازان بریتانیا روشن نبود که بازنده خواهند شد. آنها هنوز فکر می کردند که می توانند درباره قرارداد مذاکره کنند و این که ایرانی‌ها خیلی کله شق هستند."

حق نشر عکس Getty Images
Image caption کنت راس مدیر کل شرکت نفت ایران و انگلیس در بازگشت به کشورش پس از خلع ید (هشتم اکتبر ۱۹۵۱)

"اما مصدق به این نتیجه رسیده بود که توافقی در کار نخواهد بود، از این رو شعار هم این شد: ملی کردن نفت."

در تابستان ۱۹۵۱، مصدق کنترل تمام میادین نفت ایران را به دست گرفت و کارکنان بریتانیایی آنها را از ایران اخراج کرد و از بریتانیا خلع ید کرد.

بریتانیا در قحطی انرژی

حق نشر عکس Getty Images
Image caption محمد مصدق و تریگو لی دبیرکل نروژی سازمان ملل متحد (پانزده اکتبر ۱۹۵۱)

بریتانیا از تنها منبع نفتی‌اش محروم شد و مصدق برای اولین بار در تاریخ، از نفت به عنوان سلاح سیاسی استفاده کرد.

تا آن موقع کسی چنین کاری نکرده بود. مصدق مشکل بریتانیا در دسترسی به انرژی را آشکار کرد و بریتانیا به سرعت فلج شد. تولید اقتصادی متوقف شد و بیکاری به اوج رسید.

هر آنچه بریتانیای مدرن به آن چشم داشت به نفت وابسته بود. بریتانیا مجبور بود دوباره جریان نفت ایران را برقرار کند.

چند سالی بیشتر از پایان جنگ جهانی دوم نمی گذشت و کسی به فکر جنگ نبود. دولت ورشکسته بریتانیا توان مالی چنین کاری را نداشت. تنها راه دیپلماسی بود از طریق سازمان ملل که تازه تاسیس شده بود.

بریتانیا می‌گفت برای منابع نفتی ایران میلیون‌ها پوند خرج کرده و کسی حق ندارد این منابع را به طور غیر قانونی از آنها بگیرد.

اما در سازمان ملل کسی موضوع را اینگونه نمی دید. آمریکا هم کنار نشسته بود تا منافعش در عربستان به خطر نیفتد.

مصدق هم همه جا بریتانیایی ها را "گروهی دزد" جلوه داده بود که می خواهند ثروت های طبیعی کشورش را غارت کنند.

در واقع بسیاری از نمایندگان حاضر در سازمان ملل فکر می کردند که حرف او بی راه هم نیست.

حمله دیپلماتیک بریتانیا از آغاز محکوم به شکست بود. مصدق جریان نفت را متوقف نگهداشت و بریتانیا در فقر انرژی ماند.

بریتانیایی ها به ناچار به استفاده از زغال سنگ روی آوردند که در بریتانیا به وفور یافت می شود.

مه‌دود بزرگ (Great Smog)

حق نشر عکس Getty Images
Image caption مه دود بزرگ لندن ۱۹۵۲

پنجم دسامبر ۱۹۵۲، ساکنان لندن وقتی بیدار شدند نفس شهر در زیر ابری غلیظ و آلوده و خفقان‌آور گرفته بود.

در ساعتهای اولیه صبح شهر دچار بی نظمی شدید شد و گزارش‌هایی مبنی بر غارت و چپاول وجود داشت. وقتی شب شد مردم در خیابانها از خفگی می مردند. لندن عملا چهار روز کاملا فلج بود و تا رفع مه دود، چهار هزار نفر در لندن مردند و صدها هزار نفر بستری شدند.

این وضعیت مختص لندن نبود. سبب این وضعیت، روی آوردن بریتانیا به استفاده از زغال سنگ در نبود نفت بود.

این اتفاق ضربه آخر بود. جامعه مدرن بدون نفت قابل تصور نبود و برای بریتانیا راهی جز جنگ نمانده بود و برای این جنگ به کمک احتیاج داشت.

اولین کودتای تاریخ که به اسم نفت انجام شد

در ماه اوت سال ۲۰۱۳ آمریکا سرانجام اسناد محرمانه عملیات آژاکس را از طبقه‌بندی محرمانه خارج و برای اولین بار آنها را منتشر کرد. هدف عملیات ساده بود، سرنگونی محمد مصدق و روی کار آوردن کسی که بریتانیا و آمریکا انتخاب کرده بودند، کسی که نفت ایران را به بریتانیا برگرداند، سرلشگر فضل الله زاهدی، "چه با حکم شاه چه بدون آن" او باید کنترل اوضاع را به دست می گرفت.

عنوان پرونده عملیات، "تاریخ عملیات زیرزمینی، سرنگون کردن محمد مصدق نخست وزیر ایران، نوامبر ۱۹۵۲- اوت ۱۹۵۳" بود.

به گفته مالکوم برن، معاون و مدیر تحقیقات آرشیو امنیت ملی آمریکا که نزدیک به ۳۰ سال در این سازمان کار کرده، این سند در واقع "دستورالعملی برای سرنگونی یک دولت است."

این سند به امضای رئیس سیا، رئیس ام آی ۶ (سازمان‎ اطلاعات خارجی بریتانیا) وزرای خارجه بریتانیا و آمریکا و وینستون چرچیل نخست وزیر بریتانیا و آیزنهاور رئیس جمهور آمریکا رسیده بود.

به گفته آقای برن، آمریکا در آن زمان نگران این بود که کشورهای خاورمیانه، بخصوص آنها که منابع استراتژیک انرژی داشتند به کمونیسم گرایش پیدا کنند و زیر نفوذ اتحاد جماهیر شوروی قرار بگیرند.

حق نشر عکس irdc.ir
Image caption سپهبد زاهدی و محمد رضا شاه

عملیات آژاکس رویکردی تازه به امنیت انرژی بود که "دغلکاری سیاسی را برای رسیدن به نفت مجاز می دانست."

به گفته آقای برن، سند این عملیات نشان می‌دهد که برای "ترفندهای کثیفی که آمریکا و بریتانیا می‌خواستند بکار بگیرند حد و مرزی وجود نداشت."

برای این عملیات یک میلیون دلار بودجه تخصیص پیدا کرد تا "با هر روشی" دولت مصدق ساقط شود.

Image caption روی جلد پرونده عملیات آژاکس

آقای برن می‌گوید: "به این روش‌های کثیف عنوان تبلیغات سیاه داده‌اند، هدف تخریب وجهه مصدق به هر طریق ممکن بود و او را همجنس‌گرا، یهودی، کمونیست، ضدمذهب و هر چیزی دیگر معرفی کردند."

امید عملیات این بود که با سازماندهی و "هدایت نارضایتی سیاسی" انقلابی در داخل ایجاد کنند و "مردم ایران خود به جای آمریکا و بریتانیا کار کثیف را انجام دهند و آنها از شر مصدق خلاص کنند."

اما اوضاع مطابق برنامه پیش نرفت. شاه که دستگاه اطلاعاتی بریتانیا متقاعدش کرده بود که با این عملیات همکاری کند وحشت زده شد و در حالیکه ایران غرق در ناآرامی بود از کشور فرار کرد.

عملیات آژاکس در آستانه شکست بود، اما برای سیا و بریتانیا دیگر امکان برگشت نبود. آنها بر دامنه نا آرامی ها افزودند و خشونت بیشتر را ترغیب کردند.

تبلیغات سیاه هم بکار گرفته و این گونه جلوه داده شد که مصدق با خودکامگی شاه را از سلطنت خلع کرده است.

سرانجام "اولین کودتای نفتی دنیا" موفق شد. مصدق دستگیر و محاکمه و زندانی شد. شاه به ایران برگشت و فضل الله زاهدی که آمریکا و بریتانیا انتخابش کرده بودند نخست وزیر شد.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption مردم در خیابانهای تهران (دهم مرداد ۱۳۳۲)

اما این شمشیری دو لبه بود. در نهایت بریتانیا به تقسیم پنجاه-پنجاه نفت رضایت داد، در حالیکه با تمام قوا برای جلوگیری از آن جنگیده بود، جنگی برای هیچ.

پیروزی عملیات آژاکس به سرعت رنگ شکست گرفت و به جای اینکه کشورهای خاورمیانه سر جای خود نشانده شوند به دنبال سهم خود از منابع طبیعی شان رفتند.

بحران ایران جرقه ملی شدن نفت را در منطقه زد و محمد مصدق سمبل نسلی از رهبران منطقه شد که همه می خواستند کنترل بیشتری بر منابع ملی خود داشته باشند و این به معنای دشواری بیشتر برای بریتانیا بود.

سه سال بعد جمال عبدالناصر در مصر پا جای پای مصدق گذاشت و کانال سوئز (مهمترین راه انتقال نفت ایران و عراق به بریتانیا در آن زمان) را ملی اعلام کرد.