۳۵ سالگی بهزیستی، باری گران و تنی رنجور

حق نشر عکس Thinkstock
Image caption سازمان بهزیستی ۳۵ سال پیش از ادغام ۱۶ نهاد و انجمن و موسسه تشکیل شد

سازمان بهزیستی ایران در بیست و چهارم تیرماه ۱۳۵۹ تأسیس و در سال ۱۳۸۳ با تصمیم مجلس شورای اسلامی وقت و بر اساس قانون ساختار وزارت رفاه و تأمین اجتماعی، از وزارت بهداشت جدا و به وزارت رفاه ملحق شد.

به گفته رییس سازمان بهزیستی کشور بودجه سال ۹۴ این سازمان از محل منابع عمومی و ملی ۱۶۰۰ میلیارد تومان است. مابقی بودجه موردنیاز این سازمان از طریق کمکهای مردمی و سازمانهای مردم‌نهاد دارای مجوز از این سازمان، تأمین می‌شود.

حق نشر عکس Thinkstock

وظایف متعددی برای این سازمان در نظر گرفته شده که از آن جمله می‌توان به حمایت از کودکان بی‌سرپرست، زنان سرپرست خانوار، ارائه خدمات پرستاری و درمانی به سالمندان نیازمند، حمایت از معلولان و خدمات توانبخشی، تأمین مسکن برای نیازمندان و تأسیس اردوگاه‌های مجاز ترک اعتیاد اشاره کرد.

وظایفی که هر کدام به دلیل همپوشانی با وظایف دیگر نهادها مثل وزارت بهداشت، قوه قضاییه، ستاد کنترل مبارزه با مواد مخدر و شهرداری، هیچگاه به طور کامل و بدون نقص اجرا نشده و در تمام مراحل اجرایی با ضعفهای عمده و چشمگیری روبرو است.

حمایت از کودکان بی‌سرپرست

شاید اولین وظیفه سازمان بهزیستی حمایت از کودکانی است که سرپناهی ندارند. در حال حاضر ۱۰ هزار فرد زیر ۱۸ سال در ششصد مرکز نگهداری می‌شوند.

هر سال حدود نهصد نفر از این افراد پس از رسیدن به سن قانونی، از این مراکز ترخیص و بدون هیچگونه پشتوانه مالی و اجتماعی و بدون آینده مشخص یا هدایت شده در جامعه رها می‌شوند.

شهر تهران با ۴ مرکز پذیرای ۴۰۰ کودک است. کهنسالی ساختمانهای شیرخوارگاهها و همچنین نبود فضای متناسب با تعداد کودکان و نیروی کار کافی از جمله مسائلی است که همواره این مراکز را تهدید کرده است.

البته بررسی مجوز استخدام نیروی کار در شیرخوارگاه‌ها مدتهاست در دستور کار وزارت رفاه قرار گرفته و وزارت بهداشت هم نظر مساعد خود را برای درمان رایگان این کودکان، که فاقد شناسنامه و هرگونه بیمه درمانی هستند، در بیمارستان‌های خود اعلام کرده است.

ساماندهی کودکان خیابانی و بدسرپرست

برآورد می‌شود در ایران حدود ۲ میلیون کودک کار و خیابان وجود دارد که فقط ۵ هزار نفرشان که اکثراً اتباع خارجی هستند، در ۳۷ مرکز، تحت پوشش سازمان بهزیستی قرار دارند.

این کودکان در صورت ارجاع به سازمان بهزیستی، تحت آموزش‌های فنی و مهارتهای اجتماعی قرار می‌گیرند ولی غالباً با شکایت والدین و حکم مراجع قضایی مجدداً به خانواده‌هایشان بازگردانده می‌شوند.

حق نشر عکس Thinkstock

به گفته حسن قاضی‌زاده هاشمی، وزیر بهداشت ایران، ابتلا به اچ‌آی‌وی/ایدز در کودکان کار و خیابان ۴۵ برابر کل جامعه است و دکتر مینو محرز، رییس مرکز تحقیقات ایدز می‌گوید بیشتر آنها به دلیل "تجاوز" به این بیماری مبتلا شده‌اند. همچنین مصرف مواد هم در این کودکان بیشتر است.

این در حالیست که با وجود مسئول بودن ۱۱ دستگاه از جمله وزارت رفاه، وزارت دادگستری و وزارت کشور تا به امروز، هیچ نهاد و سازمانی مسوولیت سلامت این کودکان را بر عهده نگرفته است.

فروش نوزادان و کودکان هم به این معضل دامن می‌زند. نبود هیچ نهاد نظارتی و حمایتی دولتی، موجب اقدام سازمانهای مردم‌نهادی چون جمعیت امام علی برای حل این مشکل شده است.

حمایت از معلولان

از میان سه میلیون معلول در ایران، تنها ۳۰۰ هزار نفرشان که دارای معلولیت شدید هستند، تحت حمایت سازمان بهزیستی قرار دارند و ماهیانه ۵۲ هزار تومان، مستمری دریافت می‌کنند.

این در حالی است که مسئولان می‌گویند آمار دقیقی از تعداد معلولان در کشور وجود ندارد اما تخمین زده می‌شود ۱۱ میلیون معلول در طیف‌های مختلف در کشور وجود داشته باشند.

آنچه در این میان غیرقابل کنترل است افزایش سالیانه تعداد معلولان به علت سوانح رانندگی، حوادث طبیعی و همچنین نبود ایمنی در کارهای ساختمانی است که سالیانه هزینه زیادی را برای سازمان بهزیستی و سایر سازمانهای وابسته ایجاد می‌کند.

حق نشر عکس Thinkstock

نبود حداقل امکانات شهری و عدم امکان استفاده از فضاهای شهری از جمله تسهیلات رفت و آمد و قابلیت استفاده از وسایل ایاب و ذهاب همگانی همچون مترو و اتوبوس، از جمله مشکلاتی هستند که همیشه گریبانگیر این افراد بوده و هر ساله با وعده‌های گوناگون به فراموشی سپرده می‌شود.

این در حالی است که طبق ماده ۲ قانون جامع حمایت از حقوق معلولان، کلیه وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و مؤسسات و شرکت‌های دولتی و نهادهای عمومی موظفند در طراحی و احداث ساختمان‌ها، اماکن عمومی، معابر و وسایل خدماتی به نحوی عمل نمایند که امکان دسترسی و بهره‌مندی از آنها برای معلولان همچون افراد عادی فراهم باشد.

اخیراً بهزیستی طرح توانبخشی مبتنی بر خانواده، را اجرا کرده و معلولانی که توانایی زندگی اجتماعی دارند را از مراکز خود ترخیص و به خانه‌هایشان بازمی‌گرداند، اصلاحیه قانون حمایت از حقوق معلولان کشور را نیز وزیر رفاه و رییس‌جمهور امضا و آماده ارائه به مجلس کرده‌اند.

حذف سهمیه ۳ درصدی استخدام معلولان در ارگان‌ها، از تغییراتی است که موجب اعتراض جامعه معلولان شده است.

حمایت از بیماران روانی

به گفته احمد آریایی‌نژاد، عضو کمیسیون بهداشت مجلس، در ایران "حدود ۱۲ میلیون بیماری اعصاب و روان دارند."

در ازای این تعداد بیمار، ۴۰ هزار تخت روان پزشکی وجود دارد و فقط ۱۵ هزار بیمار روانی مزمن در مراکز بهزیستی شبانه‌روزی نگهداری می‌شوند و مابقی در صورت مراجعه به سازمان بهزیستی می‌توانند از خدمات مشاوره و درمانی موجود بهره‌مند شوند.

حق نشر عکس Thinkstock

ساماندهی بیماران روانی با مشکلات حاد، از دیگر وظایف سازمان بهزیستی است که هیچگاه به نحو احسن عملی نشده است. آلودگی‌های محیطی، کمبود امکانات و نیروی کار و تعداد بالای مراجعان از جمله مشکلاتی است که مراکز نگهداری بیماران روانی با آن دست و پنجه نرم می‌کنند.

هزینه بالای داروهای این بیماران و نبود پوشش بیمه، همواره مراکز نگهداری را با معضل هزینه روبرو کرده است.

در عین حال اگر بیمار روانی در شرایطی باشد که قابلیت نگهداری در کنار سایر بیماران را نداشته باشد به بیمارستان‌های وزارت بهداشت ارجاع و در صورت طی مراحل درمانی لازم به آسایشگاه بازگردانده می‌شود.

درمان اعتیاد

بر اساس تبصره دو ماده ۱۵ مبارزه با مواد مخدر، دولت موظف است هزینه درمان معتادان کم‌بضاعت و بی‌بضاعت را بر عهده بگیرد.

در سال گذشته بیمه سلامت ایرانیان ۳۰ میلیارد تومان به این امر اختصاص داد، بودجه‌ای که کفاف تمام هزینه‌های درمانی را نمی‌کند.

به غیر از مراکز درمان سرپایی که داروها و وسایل مصرفی مورد نیاز معتادان را در اختیارشان قرار می‌دهند، سازمان بهزیستی ۷۰۰ کمپ ترک اعتیاد را اداره می‌کند که در برخی از آنها با روش‌های غیراصولی و غیر انسانی، سعی در بازگرداندن این افراد به جامعه می‌شود.

در این میان اندک کمپهایی هستند که زنان را پناه می‌دهند آنهم در شرایطی که باردار نباشند. فقدان حمایت از زنان باردار معتاد از جمله مشکلاتی است که منجر به تولد نوزادان معتاد در کشور می‌شود.

با وجود وعده‌های وزارت بهداشت بر دایرکردن مراکز نگهداری نوزادان معتاد، سازمان بهزیستی این برنامه را خارج از توان بودجه هر دو وزارتخانه خوانده و اعتیاد این نوزادان را امری طبیعی می‌داند.

اقدامات ناهماهنگ وزارت بهداشت، سازمان بهزیستی، ستاد مبارزه با مواد مخدر و پلیس در شناسایی، جمع آوری، درمان و بازپروری معتادان و نبود پروتکلهای درمان معتادان به شیشه، که تعدادشان این روزها تصاعدی زیاد می‌شود، باعث اعتیاد ثانویه این افراد بعد از خروج از کمپ و افزایش اعتیاد بخصوص در میان زنان و افراد بیخانمان شده است.

کمک به سالمندان نیازمند

یکی دیگر از وظایف سازمان بهزیستی نگهداری سالمندانی است که به دلایلی نظیر بیماری نمی‌تواند مستقل یا در کنار خانواده زندگی کنند.

بر اساس آمار سازمان بهزیستی در کل کشور، ۲۱ هزار سالمند تحت پوشش این سازمانند که نسبت به آمار شش میلیون نفری سالمندان کشور رقم زیادی نیست.

حق نشر عکس Thinkstock

آسایشگاههایی چون کهریزک، اگر وضعیتشان از شیرخوارگاهها و مراکز نگهداری بیماران روانی بدتر نباشد، بهتر هم نیست. فقدان امکانات در این مراکز آنچنان بارز است که بدون کمک‌های مردمی، اداره کردنشان از عهده سازمان بهزیستی خارج است.

ساماندهی افراد بی‌خانمان

حمایت از کارتن‌خوابها از جمله وظایف مشترک سازمان بهزیستی و شهرداری‌ها است. این در صورتی است که اگر فرد مزبور معتاد باشد، ستاد مبارزه با مواد مخدر هم وارد عمل می‌شود.

حق نشر عکس Thinkstock

در حال حاضر ۱۳ ارگان مسئول ساماندهی کارتن‌خوابان هستند و این در حالی است که شمار این عده، بخصوص در میان زنان با افزایش چشمگیری روبرو است.

علاوه بر این، درصورت ارجاع افراد بیخانمان و متکدیان، بهزیستی تنها در شرایطی آنها را می‌پذیرد که اهل همان شهر باشند در غیراین صورت به استان متبوع خود فرستاده می‌شوند.

به گفته معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور " ۶۰ الی ۷۰ درصد متکدیان و افراد بی‌خانمان پایتخت از استان‌های دیگر هستند."

حمایت از زنان سرپرست خانوار

زنانی که سرپرست خانوار هستند در صورتی که از حمایت کمیته امداد امام خمینی برخوردار نباشند می‌توانند از خدمات حمایتی سازمان بهزیستی استفاده کنند.

مبلغ مستمری برای زنان بدون فرزند، ۳۲ هزار تومان، تا دو نفر ۳۷ هزار تومان، خانواده سه نفره ۴۴ هزار تومان، تا ۴ نفر ۵۰ و خانواده‌های ۵ نفر به بالا ماهیانه ۶۰ هزار تومان است.

حق نشر عکس Thinkstock

اما سازمان بهزیستی کشور به بخشی از وظایف خود جامه عمل پوشانده، ارائه خدمات سنجش بینایی و شنوایی، خدمات مشاوره قبل از ازدواج، مشاوره ژنتیکی و اورژانس خدمات اجتماعی برای گزارش کودک‌آزاری و همسرآزاری از آن جمله هستند.

در این میان بازگرداندن سازمان بهزیستی به وزارت بهداشت یا افزایش اختیارات این وزارتخانه در بهزیستی، می‌تواند بخشی از هزینه‌های درمانی و حمایتی سازمان بهزیستی را پوشش داده و این سازمان را به اهداف از پیش تعیین شده نزدیکتر کند.

احتمالا دکتر فیاض‌بخش در زمان تأسیس این سازمان تصور نمی‌کرد بهزیستی با دست خالی و بدون بودجه کافی، محروم از حمایت بیمه‌ها و نهادهای دیگر، چنین حجمی از وظایف را بر دوش داشته باشد.