سرمایه‌گذاری شرکت‌های خارجی در ایران، خیال یا واقعیت؟

دست دادن حق نشر عکس Reuters

با پایان گرفتن دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد انفجار نقدینگی، سیر شتابان کاهش ارزش ریال و تورم لجام گسیخته، در کنار رکود و بیکاری گریبان اقتصاد ایران را می‌فشرد. اقتصاددانان تقریباً همگی معتقد بودند که دو عامل سوء مدیریت و تحریم‌ها، عامل این نابسامانی‌ها در اقتصاد ایران هستند.

حسن روحانی در انتخابات سال ۱۳۹۲ شعارها و وعده های مختلفی از قبیل از میان بردن فضای امنیتی و گسترش آزادی‌های مدنی داد، اما دو مورد بیرون کشیدن کشور از بحران اقتصادی و حل بحران هسته‌ای را در مرکز کارزار انتخاباتی خود قرار داد و به پیروزی چشمگیری دست یافت.

از ابتدای کار او تقریبا مشخص بود که حل بحران هسته‌ای و برداشته شدن تحریم‌ها در اولویت اول برنامه کاری وی قرار دارد. رهبر ایران، آیت‌الله خامنه‌ای، با طرح نظریه جدید خود در سیاست خارجی، با عنوان "نرمش قهرمانانه"، به کمک روحانی شتافت.

سرانجام پس از ۱۸ ماه مذاکره فشرده و کم سابقه در روابط بین‌الملل، ایران و شش قدرت جهانی به یک برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) دست یافتند.

در تمام طول مذاکرات، موضع رسمی ایالات متحده در مورد رفع تحریم‌ها همواره این بود که رفع تحریم‌ها به‌طور مرحله به مرحله و گام به گام، با جلب اعتماد بین‌المللی صورت خواهد گرفت.

با انتشار برجام، دنیا شاهد آن بود که طرح گام به گام رفع تحریم‌ها، نه در مورد سازمان ملل، نه اتحادیه اروپا و نه آمریکا عملی نشده است. در عوض، روزی که ایران به تعهداتش در مورد کاهش فعالیت‌های هسته‌ای خود عمل کند، تمامی تحریم‌ها یکجا برداشته خواهند شد. پیش‌بینی می‌شود که این اتفاق در شش ماهه اول سال ۲۰۱۶ بیفتد. این یکی از برجسته‌ترین موفقیت‌های ایران در توافق برجام بوده است.

پایه تحریم‌ها و محمل حقوقی که بر اساس آن آمریکا و اروپا توانستند تحریم‌های یکجانبه خود را اعمال کنند تحریم‌های سازمان ملل بود. این تحریم‌ها، به جز موارد خاص نظامی، همگی و به‌طور یکجا برداشته خواهد شد. تحریم‌های اروپا و آمریکا بر روی نفت و سیستم بانکی که راه تنفس اقتصاد ایران را گرفته بودند ناپدید خواهند شد و دارایی‌های های بلوکه‌شده ایران که ارقام مختلفی در مورد آن گفته شده آزاد خواهد شد.

منابع آمریکایی این رقم را نزدیک به ۱۰۰ میلیارد دلار اعلام کرده‌اند. ایران اعلام کرده که تنها در حدود یک سوم این مبلغ قابل استفاده است و بقیه آن باید صرف تعهدات کشور شود. برخی کارشناسان معتقدند که این اظهارنظر ایران جنبه تاکتیکی دارد و هدف از آن این است که حساسیت‌ها را در آمریکا کاهش دهد.

امروز، همه نگاه‌ها به جدالی که در کنگره آمریکا بین رئیس‌جمهور آمریکا باراک اوباما و دولت وی از یکسو، و حامیان اسرائیل و مخالفین حکومت ایران از سوی دیگر در جریان است دوخته شده است. نظر کارشناسانی که نویسنده این مقاله با آنان در تماس بوده تقریباً، به طور اتفاق، این است که اوباما بر مخالفانش پیروز خواهد شد.

آیا شرکت‌های خارجی وارد ایران خواهند شد؟

بازگشت تحریم‌های سازمان ملل: اگر هر یک از کشورهای امضاء کننده برجام مدارکی ارائه کنند که نشان دهد ایران تعهدات خود را نقض کرده، در آن صورت شورای امنیت باید "ادامه رفع تحریم‌ها" را به رأی بگذارد. طبیعی است که هر یک از پنج کشور عضو دائمی شورای امنیت می‌توانند با استفاده از حق وتو با این امر مخالفت کنند و تحریم‌ها را به جای اول باز گرداند. این سازوکار دست غرب (آمریکا، انگلیس و فرانسه) را برای بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل باز گذاشته است.

بازگشت تحریم‌های آمریکا: در صورت پیروزی اوباما بر مخالفانش، تحریم‌های آمریکایی که عمدتاً بخش‌های نفت و بانک ایران را زیر فشار گذاشته توسط وی به حال تعلیق در خواهد آمد. در مورد این تحریم‌ها، رئیس‌جمهور موظف است که بعد از طی یک دوره زمانی (در بعضی موارد شش ماهه) "تعلیق تحریم‌ها" را دوباره تمدید کند. طبیعی است که رئیس‌جمهور می‌تواند به هر دلیلی از این کار خودداری کند و لذا بلافاصله تحریم‌ها به جای اول خود باز گردند.

برخی از کارشناسان استدلال می‌کنند که دو موضوع فوق می‌تواند باعث شود که شرکت‌های بزرگ خارجی از ورود سریع و به خصوص سرمایه‌گذاری درازمدت در ایران خودداری کنند. چرا که یک رئیس‌جمهور جمهوریخواه در آمریکا، حتی یک رئیس‌جمهور دموکرات حامی اسرائیل، به‌طور بالقوه می‌تواند از ادامه تعلیق تحریم‌ها خودداری کند یا از طریق شورای امنیت تحریم‌ها را به جای اول بازگرداند. به عبارت دیگر، تحت این شرایط، سرمایه‌گذاری های جدی و درازمدت شرکت‌های خارجی در ایران از امنیت کافی برخوردار نیست. این دسته از کارشناسان معتقدند که این وضعیت مانع از جذب سرمایه گذاری‌های خارجی در طرح‌های درازمدت در ایران خواهد شد.

از قضا، سردار محمدرضا نقدی، رئیس سازمان بسیج مستضعفین، روز ۱۸ مرداد در جمع مسئولین بسیج به همین موضوع اشاره کرد و گفت: "کدام سرمایه‌دار غربی عاقلی حاضر است در جایی که هر لحظه ممکن است تحریم‌ها برگردد (در ایران) سرمایه‌گذاری کند؟"

از طرف دیگر قرائن نشان می‌دهد که حتی قبل از تأیید برجام توسط کنگره آمریکا، هیئت‌های بزرگ نمایندگی، به ریاست بالاترین مقامات دیپلماتیک کشورهای مربوطه، با ده‌ها نوع پیشنهاد از پیش نوشته شده، راهی ایران شده‌اند. تعداد جمعیت، ترکیب جمعیتی جوان، طبقه متوسط چشمگیر شهری و تحصیلکرده، بازار کار و مصرف قابل توجه، و از همه مهم‌تر وجود منابع انرژی عظیم، ایران را به صورت یکی از بازارهای منحصر به فرد دنیا در آورده است. آنچه بر جاذبه سرمایه‌گذاری خارجی در ایران می‌افزاید این است که ظرف نزدیک به چهار دهه گذشته، به دلایل مختلف، عمدتاً سیاسی، این بازار از نظر سرمایه‌گذاری بکر باقی‌مانده است.

شرکت‌های خارجی می‌دانند که تعلل در ورود به این بازار باعث از دست رفتن شانس‌هایشان خواهد شد. بنابراین در عمل ممکن است با برداشته شدن تحریم‌ها، شرکت‌های خارجی به ایران هجوم بیاورند و صدها و بلکه هزارها قرارداد بسته شود. لازم به ذکر است که در این خصوص وضعیت شرکت‌های آمریکایی یک استثناست. با وجود تعلیق تحریم‌های آمریکایی که به فعالیت‌های هسته‌ای ایران مربوط می‌شود، شرکت‌های آمریکایی به دلیل تحریم‌های سختی که از بیست سال پیش در آمریکا وضع شده هنوز نمی‌توانند با ایران وارد معامله شوند. البته شرکت‌های بزرگ مانند بوئینگ و یا اکسون موبیل می‌توانند مجوز مخصوص برای معامله با ایران را دریافت کنند.

روند پیوستن ایران به اقتصاد جهانی به‌طور قطع شتاب قابل‌توجهی خواهد گرفت. این وضعیت نه تنها به دلیل علاقه شرکت‌های خارجی بلکه به دلیل حضور نمایندگان یک مکتب فکری در دستگاه آقای روحانی است. ریاست دفتر آقای روحانی را محمد نهاوندیان بر عهده دارد که سال‌ها ریاست بزرگ‌ترین نهاد بخش خصوصی، یعنی اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران را بر عهده داشته است. نهادی که نماینده جناحی است که شدیداً در پی گسترش قدرت بخش خصوصی و الحاق آن به اقتصاد جهانی است. اینک، با توجه به مجموعه این شرایط بازگشت تحریم‌ها تا چه حد عملی خواهد بود؟

در خصوص تحریم‌های سازمان ملل، اگر تحریم‌های مزبور به جای اول خود برگردند ایران دیگر موظف نیست که به تعهداتش پایبند بماند. معنای این حرف فروپاشیدن قرارداد هسته‌ای، آغاز فعالیت‌های هسته‌ای ایران در ابعاد وسیع و هدر رفتن انرژی و وقتی است که جامعه جهانی طی سال‌های اخیر صرف حل این بحران کرده است.

از سوی دیگر، با بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، تحریم‌های اروپا به‌طور خودکار به جای اول باز نخواهد گشت. این می‌تواند در حالی باشد که پیش از آن، شرکت‌های اروپائی سرمایه‌گذاری های قابل‌توجهی کرده‌اند و لذا اعمال تحریم‌های جدید می‌تواند سرمایه‌گذاری های مزبور را با خطر جدی مواجه کند. از این‌رو بعید به نظر می‌رسد که دولت‌های اروپایی شرکت‌های خود را در چنان وضعیت ناهنجاری قرار دهند.

در خصوص تحریم‌های آمریکایی، آیا رئیس‌جمهور بعدی آمریکا ممکن است ناگهان تعلیق تحریم‌ها را تمدید نکند؟ باید توجه داشت (و این مطلبی است که اوباما مرتب بر آن انگشت می‌گذارد) که موفقیت تحریم‌های آمریکایی به دلیل همکاری جهانی کشورهای دیگر با آمریکا بود. از چین و روسیه و هند و کره و ژاپن گرفته تا ۲۸ کشور اروپایی در این زمینه با آمریکا همکاری کردند. "در عمل" قابل تصور نیست (و این مطلب را خود آمریکایی هم می‌دانند) که در حالی که همه این کشورها به نحوی با بازار ایران مرتبط شده‌اند رئیس‌جمهور آمریکا بتواند بدون مجوز سازمان ملل آنان را به تبعیت از تحریم‌های خود وادار کند.

در جمع‌بندی نهایی می‌توان گفت که برداشته شدن یکجای تحریم‌ها (بجای گام به گام و بعد از طی چند سال) نقطه شاخص موفقیت ایران بوده و همین امر، در عمل، وضعیتی را رقم خواهد زد که هم شرکت‌های خارجی در ایران حضور پیدا کنند و هم حضور آنان، بازگرداندن تحریم‌ها را در عمل غیرمحتمل یا دست کم بسیار دشوار کند.