نگاهی به صنعت داروسازی ایران

حق نشر عکس Thinkstock
Image caption پنجم شهریور در ایران روز داروساز نامگذاری شده است

ایران یکی از کشورهایی است که توانایی تولید دارو را دارد.

به گفته مسئولان ایرانی داروهای نیازمند تکنولوژی‌های پیشرفته (های-تک) و داروهای نوترکیب ایران "در منطقه رتبه سوم و در دنیا رتبه دوازدهم را دارا است"، با این‌حال نارضایتی مشتریان ایرانی از تولیدات داخلی و تمایل ایرانیان به مصرف داروهای غیرایرانی همواره یکی از موضوعات قابل بحث است.

در حال حاضر بیش از ۹۵ درصد داروی مورد نیاز کشور در کارخانجات داخل کشور تولید و مابقی از بازارهای بین‌المللی تأمین می‌شود که از این میان ۵۰ درصد مواد اولیه دارویی کشور وارداتی است و کارخانجات فقط ماده دارویی را به اشکال دارویی (مثل قرص، شربت یا آمپول و غیره) تبدیل می‌کنند.

بزرگی بازار دارویی ایران با تولید حدود یک هزار و ۸۵۰ قلم از سه هزار قلم داروی مصرفی در کشور، در سال ۹۳ به یازده میلیارد تومان رسید.

حق نشر عکس Thinkstock

هرچند داروهای ایرانی هنوز راه ورود به بازارهای پیشرفته‌تر بین‌المللی را نیافته‌اند، ولی صادرات این محصولات به کشورهایی مثل عراق و سوریه می‌تواند درآمد قابل توجهی را نصیب این صنعت کند.

هویت مالی کارخانجات داروسازی

بزرگترین سرمایه‌گذار دارویی کشور، سازمان تأمین اجتماعی است. یازده شرکت عمده تولیدکننده داروهای انسانی و دامی زیر مجموعه شرکت سرمایه‌گذاری دارویی تأمین هستند.

تیپیکو با پنجاه و چهار شریک تجاری بین‌المللی از جمله فایزر، روش و ساندوز و همچنین در اختیار داشتن داروپخش (هولدینگ مادر تخصصی)، بزرگترین سهم را از بازار دارویی (۱۸ درصد) در تملک دارد.

بزرگترین داروسازی‌های کشور از جمله فارابی، اکسیر، داروپخش و رازک زیر مجموعه شرکت سرمایه‌گذاری دارویی تامین هستند.

شرکت سرمایه‌گذاری البرز که بعنوان اولین شرکت سرمایه‌گذار در بورس تهران شناخته می‌شود، دومین سرمایه‌گذار بازار دارویی ایران است.

سرمایه‌گذاری البرز نیز با نظارت بر تعدادی از داروسازی‌های بزرگ کشور همچون تولید دارو، البرز دارو و سبحان آنکولوژی تحت نظارت هولدینگ دارویی برکت وابسته به ستاد اجرایی فرمان امام خمینی، حدود پانزده درصد بازار دارویی کشور را در اختیار دارد.

شرکت سرمایه‌گذاری بانک ملی به همراه هولدینگ شفا، سومین سرمایه‌گذار و سهام‌دار بازار دارویی ایران است.

شرکت‌های دانش‌بنیان

در کنار شرکت‌های داروسازی مختلفی که در ایران وجود دارند، شرکت‌های دانش‌بنیان نیز با بودجه‌های حمایتی دولتی مشغول به کار هستند.

حق نشر عکس Thinkstock

در این شرکت‌ها داروسازان و محققان ایرانی با رعایت کلیه قوانین و ضوابط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، در زمینه مهندسی دارو و فرمولاسیون‌های نوین کار و تحقیق می‌کنند.

این داروهای نوترکیب پس از تأیید وزارت بهداشت ایران در سطح عمده تولید و وارد بازار دارویی کشور می‌شوند.

داروهای انحصاری

نانوکورکومین اولین نانوداروی گیاهی ایران است که ماده مؤثر آن از زردچوبه گرفته شده، برای کاهش رشد و تکثیر رشد سلول‌های سرطانی تولید می‌شود.

تحقیقات بین‌المللی تاثیر کورکومین را در درمان سرطان نشان داده‌اند اما هنوز محصولی در سطح بین‌المللی عرضه نشده است.

اما پژوهشگران ایرانی در شرکت دانش- بنیان اکسیر نانو سینا فرمول این دارو را به همراه سینا دوکسوزوم که نانودارویی جهت درمان سرطان سینه پیشرفته است، به بازار عرضه کرده‌اند.

حصا آ از جمله داروهای ایرانی است که مشابه خارجی نداشته و برای کاهش درد و افزایش اشتها در بیماران سرطانی و - همچنین تقویت سیستم ایمنی بدن استفاده می‌شود.

شرکت داروسازی اسوه این دارو را تولید و عرضه کرده و محققان ایرانی معتقدند این دارو با منشأ کاملا گیاهی (زیره، کرفس و شاه‌میگو) فاقد هرگونه عوارض جانبی است.

داروی ایرانی آیمود که برای تقویت سیستم ایمنی بدن در مبتلایان به ایدز در کشور تولید می‌شود، از جمله داروهای انحصاری ایران است که به ثبت جهانی نیز رسیده‌ است. این دارو در مقاطع زمانی مختلف بین این دسته مبتلایان بصورت رایگان توزیع می‌شود.

حق نشر عکس Thinkstock

این همان دارویی است که در زمان دولت محمود احمدی‌نژاد "سیاسی" شد که به گفته دکتر رسول دیناروند رییس سازمان غذا و دارو دلیل آن "تبلیغ افراطی" بود و آیمود "واقعا داروی سیاسی نبود."

به گفته دکتر دیناروند ثبت دارو این دارو در کشورهای دیگر هزینه‌بر است و به مطالعات بالینی نیاز دارد که "بسیار گران است و ظاهرا شرکت داروساز تولید کننده تمکن مالی ندارد و به همین دلیل است که هنوز در کشور دیگری ثبت نشده است."

همچنین در میان موفقیت‌های دارویی ایران می‌توان به کوپامر اشاره کرد که در درمان بیماران ام‌اس مورد استفاده می‌شود. این دارو با تلاش و سرمایه‌گذاری محققان ایرانی تولید شده و به گفته امیرعباس حکمت، مدیر بازاریابی شرکت دارو‌سازی زهراوی، "تولید و عرضه این دارو ۱۸ سال در اختیار اسرائیل بوده و ایران با تلاش‌های فراوان توانسته است، ترکیبات این دارو را کشف و دومین تولید‌کننده این دارو در دنیا باشد."

رادیوداروهایی که از زمان بهره‌مندی از انرژی هسته‌ای در ایران تولید شدند نیز ایران را در زمره معدود کشورهایی قرار داد که توانایی تولید این داروها را دارند.

با اینکه تحقیقات داخلی کارآیی و بی‌خطر بودن این داروها را نشان داده‌اند اما متاسفانه در سطح بین‌المللی نه تحقیق قابل اعتنایی درباره آنها انجام شده و نه این داروها ثبت شده‌اند بنابراین فقط در داخل ایران تجویز می‌شوند و به فروش می‌روند.

داروسازی ایران پس از تحریم

حق نشر عکس Thinkstock

هرچند مقامات وزارت بهداشت بارها در صحبتهای خود تأکید داشتند که دارو تحریم نیست ولی مشکلات انتقال ارز و بازگشایی ال.سی برای واردات دارو همواره یکی از دغدغه‌های این وزارتخانه در دوران تحریم بود.

دکتر مرضیه وحید دستجردی وزیر اسبق بهداشت ایران تأمین نشدن ارز لازم برای واردات و ترخیص داروهای مورد نیاز را عامل اصلی کمبود دارویی در ایران می‌دانست. مشکلی که بعدها با وزارت دکتر حسن قاضی‌زاده هاشمی، برطرف و داروهای دپو شده در گمرک با تخصیص ارز، وارد بازار داروی ایران شدند.

در این دوران، کمبود مواد اولیه دارو منجر به تعطیلی برخی خطوط تولید نیز شدند. بعنوان مثال تولید هورمون رشد در داروسازی ثامن مشهد، با خودداری شرکت استرالیایی از تحویل مواد اولیه، متوقف شد.

قدر مسلم آن است که پس از برداشته‌شدن تحریم‌ها و تسهیل انتقال ارز، وضعیت دارویی کشور با بیم و امید فراوانی همراه خواهد شد.

با وجود وعده وزارت بهداشت به عدم تخصیص ارز مازاد برای واردات دارو و ادامه حمایت از صنایع داخلی، برداشته‌شدن تحریم‌ها می‌تواند سهم صنایع دارویی داخل کشور را در بازار -که در سال ۹۳ به ۶۷ درصد رسید- کاهش دهد.

با این وجود، کاهش قیمت داروهای وارداتی، تسهیل واردات مواد اولیه از کشورهای پیشرفته و افزایش کیفیت داروهای ایرانی را می‌توان از تأثیرات مثبت برداشته‌شدن تحریم‌ها در صنعت داروسازی ایران به شمار آورد.