آیا ایران و آمریکا سال ۲۰۱۷ دست خواهند داد؟

حق نشر عکس Ebrahim Norouzi
Image caption جواد ظریف بابت دست دادن با پرزیدنت اوباما مورد انتقاد قرار گرفت

حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، در سخنرانی امسال‌اش در مجمع عمومی سازمان ملل از آغاز دورانی جدید گفت – و از تعامل این کشور با دنیا. اما لحن مثبت آقای روحانی باز هم به دست‌دادن با پرزیدنت اوباما ختم نشد. حتی از گفتگوی تلفنی مثل سال ۲۰۱۳ هم خبری نبود.

احتمالا آقای روحانی می‌خواسته تندروهای داخل ایران را خشمگین نکند. آن‌هم در لحظه‌ای حساس در سیاست این کشور، هنگامی که بررسی توافق هسته‌ای در مجلس در جریان بود.

اما وزیر خارجه آقای روحانی، جواد ظریف، با رئیس‌جمهور آمریکا دست داد. و البته به همین خاطر از سوی برخی تندروها خائن لقب گرفت.

بی‌تردید امضای یک توافق هسته‌ای برای پایان چهار دهه خصومت کافی نیست. آینده روابط ایران و آمریکا بیش از هرچیز وابسته به فرایند سیاست داخلی دو کشور است. هم ایران هم آمریکا در سال ۲۰۱۶ انتخابات دارند. انتخاباتی که می‌تواند فضای کلی رابطه دو کشور پس از ۲۰۱۷ را ترسیم کند.

ایرانی‌ها منتظرند ببینند جانشین آقای اوباما در کاخ سفید کیست. آمریکایی‌ها هم می‌خواهند ببیند تا چه هنگامی طرف‌شان یک میانه‌ور مثل آقای روحانی است.

اولین انتخابات پیش رو انتخابات مجلس ایران خواهد بود که ماه فوریه (اسفند) برگزار می‌شود. نیروهای اصلاح‌طلب امیدوارند پس از یازده سال دوباره اکثریت کرسی‌ها را به دست بیاورند. تحقق این امید البته دشوار است، اما آن‌طور که معصومه ابتکار، یکی از معاونان آقای روحانی دو ماه پیش به بی‌بی‌سی گفته بود، رئیس‌جمهور ایران معتقد است توافق هسته‌ای عامل برتری او بر احزاب و جبهه‌های دیگر خواهد بود.

کلید اقتصادی

Image caption تصمیم نهایی در مورد توافق هسته‌ای با آیت‌الله خامنه‌ای است

لازمه موفقیت اصطلاح‌طلبان موفقیت رئیس‌جمهور در تغییر ملموس وضع اقتصاد ایران است – از جمله تغییراتی که به لطف رفع تحریم‌ها بعد از اجرایی شدن توافق هسته‌ای ممکن می‌شود.

این تغییرات – و نتیجه انتخابات مجلس – روشن می‌کند که آقای روحانی شانسی برای انتخاب دوباره در سال ۲۰۱۷ دارد یا نه.

برخورد سیاستمداران ایران و آمریکا با توافق هسته‌ای بسیار شبیه بوده است. در آمریکا، جمهوری‌خواهان می‌خواستند تأیید توافق را به رأی بگذارند، اما دموکرات‌ها رأی کافی برای جلوگیری از رأی‌گیری موردنظر جمهوری‌خواهان را جمع کردند، و یک پیروزی سیاسی به آقای اوباما هدیه دادند.

در ایران، آیت‌الله خامنه‌ای دستور داد مجلس توافق هسته‌ای را بررسی کند. کمیته‌ای خاص به همین منظور تشکیل شد و پس از مدتی پیشنهاداتش را ارایه کرد. همان موقع هم به نظر نمی‌رسید مجلس توافق را رد کند، اما فرایند بررسی دست گروه‌های تندرو را تا روشن شدن تکلیف درگیری‌های کنگره آمریکا باز می‌گذاشت. ضمن این‌که ادامه بحث در مورد توافق هسته‌ای آقای روحانی را در موقعیت دشوار نگه می‌داشت.

در نهایت کلیات طرحی در مورد توافق هسته‌ای (یا همان برجام) در مجلس تصویب شد، اما با شروطی – از جمله منع بازدید خارجی از سایت‌های نظامی و مستثنی ماندن برنامه موشکی از هرگونه محدودیت.

تصویب کلیات طرح به این شکل باعث می‌شود ایران بتواند رقابت انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا را با امکان واکنش سریع دنبال کند.

مخالفت جمهوری‌خواهان

Image caption هیلاری کلینتون از توافق هسته‌ای با ایران حمایت کرده است

نامزدهای جمهوری‌خواه انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا وعده داده‌اند از همان روز اول که به قدرت برسند، توافق بحث‌انگیز هسته‌ای (با ایران) را لغو کنند – با وجود این‌که این توافق پیمانی چندجانبه است، نه دو جانبه.

تد کروز حتی تلویحا رهبر ایران را به مرگ تهدید کرده است.

جب بوش لحنی عمل‌گرایانه‌تر داشته، و گفته پاره کردن توافق (آن‌طور که آقای کروز گفته) سیاست نیست، اما از آن حمایت آشکار هم نکرده است.

در سوی دیگر، هیلاری کلینتون، که وقتی مذاکرات پشت پرده با ایران آغاز شد وزیر خارجه بود، تمام قد از توافق حمایت کرده، اما موفقیت آن را منوط به نظارت بر اجرای آن از سوی ایران دانسته. او همچنین تأکید کرده است که باید با رفتار تهاجمی ایران در منطقه مقابله کرد.

واقعیت این است که سیاست خارجی تند ایران تا وقتی مقام‌های این کشور حس کنند در منطقه دست‌بالا دارند، نرم نخواهد شد. بنیادهای سیاست خارجی و منافع ملی یک کشور با تغییر رئیس‌جمهور تغییر نمی‌کند، اما رابطه سران کشورها می‌تواند فضای کلی را تغییر دهد.

به عنوان نمونه، رابطه پرزیدنت اوباما با دیمیتری مدودیف، رئیس‌جمهور سابق روسیه، با رابطه بسیار سردی که اینک با ولادیمیر پوتین دارد، قابل مقایسه نیست.

بنابراین باید منتظر نشست و دید نتیجه انتخابات مختلف در ایران و آمریکا چه خواهد بود و چه کسی در هر کشور به قدرت خواهد رسید.

ممکن است جنگ لفظی تمام‌عیاری راه بیافتد بین کسی مثل مارک روبیو و کسی شبیه محمود احمدی نژاد. یا میانه‌رویی مثل حسن روحانی در یک سو و تندرویی مثل تد کروز در طرف دیگر – و باز از دست رفتن فرصت‌ها.

اما حتی در چنین حالت‌هایی هم توافق هسته‌ای می‌تواند به رغم رکود روابط دو کشور برجا بماند.

مهدی خلجی، از تحلیل‌گران مؤسسه سیاست خاور نزدیک واشنگتن، معتقد است قدرت اصلی همچنان در دست رهبر ایران است، و اوست که تعیین می‌کند حسن روحانی – اگر دوباره به ریاست‌جمهوری برگزیده شود – تا کجا می‌تواند در بهبود روابط با آمریکا پیش برود.

Image caption تد کروز موضعی تند علیه توافق هسته‌ای با ایران گرفته است

اگر قرار باشد ایران و آمریکا که روزگاری – پیش از یک انقلاب و یک گروگان‌گیری – متحد بودند، در راستای نزدیکی گام بردارند، دست دادن اصلاح‌طلبی چون آقای روحانی و دموکراتی چون خانم کلینتون در مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۷، می‌تواند آغاز مناسبی باشد.

یا دست‌کم روبرو شدن‌شان، چون آقای روحانی به هر حال نمی‌تواند با یک رئیس‌جمهور مؤنث دست بدهد.

نکات مهم توافق هسته‌ای

• غنی‌سازی اورانیوم – ایران می‌تواند ۵۰۶۰ سانتریفیوژ نسل اولش را برای غنی‌سازی تا سقف ۳/۶۷ درصد به کار بگیرد، سطحی به‌مراتب پایین‌تر از آن‌چه برای ساخت بمب اتمی لازم است. همچنین می‌تواند تا ۱۰۰۰ سانتریفیوژ در مرکز فردو راه بیاندازد، اما نه برای غنی‌سازی. • تولید پلوتونیوم – ایران توافق کرده رآکتور آب سنگین اراک را طوری تغییر دهد که صرفا مقدار کمی پلوتونیوم تولید شود. همچنین توافق کرده تا پانزده سال رآکتور آب سنگین دیگری نسازد. • بازرسی – بازرسان بین‌المللی اجازه دارند برنامه‌ای جامع برای بازرسی تأسیسات هسته‌ای ایران پیاده کنند. • ابعاد نظامی احتمالی – ایران تا ماه دسامبر به بازرسان بین‌المللی اجازه می‌دهد از بخش‌هایی از برنامه هسته‌ایش که ممکن است "ابعاد نظامی احتمالی" داشته باشند، بازدید کنند. به این ترتیب قاعدتا روشن خواهد شد ایران برنامه نظامی هم در فعالیت‌های هسته‌ایش داشته یا خیر – ادعایی که مقام‌های این کشور همواره و سرسختانه رد کرده‌اند. • تحریم‌ها – روزی که ایران نشان بدهد مفاد اصلی توافق را اجرا کرده، همه تحریم‌های اقتصادی، مالی و انرژی آمریکا و اتحادیه اروپا، و بیشتر تحریم‌های سازمان ملل، برداشته می‌شود.

مطالب مرتبط