تغییرات آب و هوا؛ تاریک و روشن یک خبر امیدبخش

میگل آریاس کانیه‌ته حق نشر عکس AP
Image caption میگل آریاس کانیه‌ته

در میان اخبار و گزارش‌های نگران کننده در باره روند گرمایش جهانی، صحبت‌های اخیر "کمیسر اقدامات آب و هوایی اتحادیه اروپا" چشم اندازی امید بخش و متفاوت در این باره ارائه کرد.

"میگل آریاس کانیه‌ته" به بی بی سی گفته است که او از پیشرفت مثبت دولت‌ها به سوی یک پیمان جهانی برای مهار میزان تصاعد دی اکسید کربن حیرت کرده و انتشار طرح‌های مهار تصاعد گازهای کربنی از سوی ۱۴۹ کشور "کاملا شگفت انگیز" است، زیرا تا همین شش ماه پیش نمی شد تصور کرد که کشورها تا این حد از خود تعهد نشان دهند.

۱۴۹ کشوری که در آستانه اجلاس پاریس گزارش مثبت خود در زمینه فعالیت‌های مرتبط با کاهش گرمایش جهانی را منتشر کرده اند، مجموعا عامل انتشار ۹۰ درصد دی اکسید کربن در کره زمین هستند و از این نظر مقام پیش گفته همچنین ابراز امیدواری کرده است که با تداوم روند همکاری کشورها تا پایان قرن میزان افزایش دمای کره زمین تا ۳ درجه سانتی گراد متوقف بماند. آنچه که او گفته می تواند تحولی تازه در حوزه مسائل تغییر اقلیم و محیط زیست جهان به شمار آید. اما دامنه این تحول چقدر است؟

طلیعه امید

کاهش انتشار دی اکسید کربن اولین تجربه جهانی موفق در زمینه محیط زیست نیست. در همین دهه گذشته نیز اقدام متمرکز و متحد جهانی باعث کاهش انتشار گازهای مخرب لایه اوزون همچون فلوئوروکربن‌ها شد. اکنون نگرانی‌ها نسبت به گسترش شکاف اوزون خیلی کمتر از قبل شده است. سه دهه قبل هم کشورهای جهان در اقدامی یکپارچه مصرف سموم خطرناکی مثل ددت را کنار گذاشته بودند. به هر رو این تجربیات نشان می دهد که جامعه جهانی در زمینه محیط زیست امکان همدلی و یکپارچگی امیدبخشی دارد.

چرا امید؟

اساسا قابل پیش بینی بوده است که جهان در زمینه کاهش انتشار دی اکسید کربن در نهایت به توافق برسد. عمدتا به سه دلیل: نخست اینکه امروزه در باره اثرات مخرب و زیانبار گرمایش جهانی اجماع علمی وجود دارد و تردیدها در این باره کمتر شده است. دیگر اینکه نهادهای مسئول همچون پانل بین دولتی تغییر اقلیم (IPCC) موفق شدند بسیاری از برنامه‌های کاهش دی اکسید کربن را از طرح‌های پر هزینه و دشوار به سمت اقدامات اصطلاحا بدون پشیمانی ببرند. یعنی اقداماتی که هم کم هزینه است و هم اهدافی چند منظوره دارند و اگر هم به کار کاهش گرمایش جهانی نیایند اجرای آنها از جهاتی دیگر هم برای کشورها مفید است. برای مثال حتی فارغ از ضرورت مشارکت چین و هند در برنامه‌های کاهش اثر گلخانه یی زمین، فعالیت هایی همچون کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی و رویکرد به سوخت‌های پاک برای این دو کشور که وارد کننده سوخت فسیلی هستند و بسیار هم دچار آلودگی محیطی ناشی از این نوع سوختها هستند (پکن در شمار آلوده ترین شهرهای جهان است) اهمیت راهبردی دارد. به همین خاطر است که می بینیم هند امروزه به یکی از کشورهای پیشتاز در زمینه توسعه انرژی خورشیدی تبدیل شده است. و دلیل آخر اینکه، از دید استراتژیست‌های غربی کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی راهی است برای کاهش تروریسم جهانی زیرا خاورمیانه را قابل کنترل تر و دولت‌های یاغی آن را به تن دادن به ضوابط و معیارهای بین المللی مجاب می کند. خلاصه اینکه در کنترل گرمایش جهانی کشورهای غربی همچنین گوشه چشمی (شاید هم قدری بیشتر از گوشه چشم) دارند به فرونشاندن بنیادگرایی و افراطیگری در خاورمیانه.

۳ درجه یعنی چقدر؟

البته هدف اصلی پروتکل کیوتو مهار افزایش گرمای جهانی تا حد ۲ درجه افزایش تا پایان قرن بوده است. اما از همان زمان گفته می شد که این هدفی واقع بینانه نیست و رشد چین و هند و اندونزی باعث خواهد شد حتی به فرض اجرای طرح‌های کاهش انتشار دی اکسید کربن در کشورهای پیشرفته چهار درجه متوسط افزایش دمای زمین اجتناب ناپذیر باشد. سناریوهایی بدبینانه این مقدار را تا ۶ درجه سانتی گراد هم پیش بینی کرده است. این اعداد چه فرقی با هم دارند؟ بهتر است نتایج را مرور کنیم: ۱ تا ۲ درجه سانتی گراد افزایش: یعنی همانچه که تاکنون رخ داده یا به صورت اجتناب ناپذیر تا کمتر از بیست سال دیگر رخ خواهد داد. افزایش موج گرما و قحطی و انقراض بسیاری گونه‌های زیستی. ۲ تا ۳ درجه سانتی گراد: نابودی مرجان ها، اضمحلال کشاورزی در بسیاری از مناطق جهان، ۷۴ سانتی متر بالا آمدن تراز دریاها، و افزایش توفان‌ها و هواسختی ها. ۳ تا ۴ درجه: انقراض گونه‌های بزرگ. ۴ تا ۵ درجه: نیمی از جمعیت جهان گرسنه می مانند و نیمی دیگر روزانه باید با سیل و توفان دست و پنجه گرم کنند. ۵ تا ۶ درجه: به قول مارک ماسلین در کتاب گرمایش جهانی بهتر است اصلا حرفش را نزنیم! به هر حال می بینیم که ۳ درجه به معنای رفع خطر گرمایش جهانی نیست. بسیاری خرابی‌ها و ویرانی‌ها با همین مقدار افزایش دما هم رخ خواهد داد، اما قطعا انطباق با آن برای بشر آسانتر است.

نسبت ایران و این امید

ما چقدر باید امیدوار باشیم؟ به هر حال همه جنبه‌های عمومی موضوع در جهان همگون و به هم پیوسته کنونی شامل ما هم می شود. اما در اینکه خوشبینی نسبت به مهار گرمایش جهانی چقدر می تواند به خوشبینی در باره خشکیدگی ایران و بحران آب در آن منجر شود تردید بسیار وجود دارد.

شواهد بسیاری وجود دارد که نشان می دهد گرمایش کنونی خاورمیانه لزوما منشاء انسانی ندارد و می تواند شکلی از الگوهای طبیعی اقلیم در این منطقه باشد. کاهش انتشار دی اکسید کربن قطعا به مهار آن بخش از خشکیدگی ایران و خشکسالی خاورمیانه که احتمالا منشاء انسانی دارد کمک خواهد کرد. اما واقعا چندان نشانه مستندی از اینکه این خشکیدگی و این خشکسالی عمدتا مرتبط با پدیده گرمایش جهانی باشد وجود ندارد. عدم قطعیت‌های علمی در این باره بسیارند و واقعا هنوز پیش‌بینی علمی در این باره دشوار یا حتی ناممکن است.

مشاهدات نشان داده‌اند که خشکسالی خاورمیانه مانند ذوب یخ‌های قطبی نسبت دقیق با روند افزایش گرمایش جهانی ندارد. به همین خاطر اگر چه مثل دیگر مردمان جهان ما نیز باید به خاطر صحبت‌های امیدبخش کمیسر اقدامات آب و هوایی اتحادیه اروپا خوشحال باشیم، این صحبت‌ها ممکن است لزوما با مشکل غالب کنونی ما یعنی خشکیدگی و بحران آب مرتبط نباشد.

ما همچنان باید به انطباق با دوران پست نرمال اقلیمی (پساخشکیدگی) فکر کنیم.