سیستم انتخاباتی شگفت انگیز فرانسه

حق نشر عکس EPA

پیروزی قاطع حزب راست افراطی "جبهه ملی" در مرحله اول انتخابات منطقه ای، انتخابات فرانسه را به موضوع بحث رسانه های بین المللی تبدیل کرده است.

سیستم انتخاباتی فرانسه را، از بسیاری جهات می توان پیچیده ترین روش موجود در اروپا دانست؛ آن قدر پیچیده که شاید باور کردن آن، برای غیرفرانسوی ها ممکن نباشد. احتمالا در حد سیستم عددشماری فرانسه که در آن، بر خلاف تمام دیگر جاهای دنیا، مثلا عدد ۷۶ خوانده می شود "شصت و شانزده" و به عدد ۹۹ می گویند "چهارتا بیست و نوزده" – و حتی فرانسوی‌زبان‌های کشورهای همجوار فرانسه مانند سوئیس و بلژیک هم از این روش شمارش تبعیت نمی کنند.

در این کشور، در کنار انتخابات ریاست جمهوری، سنا، مجلس ملی و پارلمان اروپا، انتخابات شوراهای منطقه، شوراهای دپارتمان و شهرداری ها نیز برگزار می شود که شیوه انجامشان در سال های گذشته، دستخوش تغییرات اساسی شده است.

خاک اصلی فرانسه (بدون سرزمین های تحت کنترل آن در خارج اروپا) به ۹۵ "دپارتمان" تقسیم شده که در ۱۳ "منطقه" یا "رژیون" جای گرفته اند. تعداد این مناطق، تا یک سال پیش ۲۲ بود و در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۴، به ۱۳ منطقه تغییر یافت که تقسیم بندی جدید، از آغاز سال ۲۰۱۶ (سه هفته دیگر) اجرایی می شود.

این ۹۵ دپارتمان، خود به بیش از ۳۶ هزار "کمون" تقسیم شده اند که هر کدام از آنها، شهرداری و شورای شهر جداگانه دارد. تعداد این شوراها در فرانسه، از هر کشور دیگری در اروپا بیشتر است. در مقام مقایسه، در آلمان ۱۱ هزار و در ایتالیا و اسپانیا حدود ۸ هزار شورای معادل وجود دارد.

منتخبان شوراهای تصمیم گیرنده در هر کدام از این تقسیمات کشوری، دارای اختیارات جداگانه ای هستند که بعضا تفکیک آنها، به سختی ممکن است.

به عنوان نمونه، در هر شهر، کودکستان ها و مدارس ابتدایی تحت کنترل شهرداری هستند، مدارس راهنمایی (۳ سال بعد از دوره دبستان) زیر نظر شورای دپارتمان قرار دارند، دبیرستان ها زیر نظر شورای منطقه محسوب می‌شوند و دانشگاه ها، وابسته به دولت مرکزی هستند.

شهرداری ها، همچنین عهده دار مسئولیت پلیس شهرداری، ثبت احوال (ازدواج، طلاق، مرگ، ...) و کلوپ های حرفه ای ورزشی شهر نیز هستند. این در حالی است که از میان سایر وظایف شوراهای دپارتمان‌ها، می توان به کمک مالی به کودکان و خانواده های نیازمند، کمک به معلولان، نگهداری افراد پیر در منازل و اداره تاسیسات و جاده های برون‌شهری اشاره کرد؛ همان‌طور که از میان دیگر مسئولیت های شوراهای مناطق، می توان از تدوین راهبری توسعه اقتصادی مناطق، اداره راه آهن و سرویس های حمل و نقل بین شهری و مدیریت دوره های آموزش حین خدمت نام برد.

برای انتخاب اعضای شوراهای فوق، شیوه های متنوعی به کار گرفته می شود. مثلا، در یکی انتخابات شهروندان به کاندیداها، در دیگری به "جفت‌کاندیداها" (زن و مرد)، در دیگری به لیست های معمولی احزاب و ائتلاف ها و در دیگری به لیست های ۵۰-۵۰ کاندیداهای زن و مرد رای می دهند و در یکی دیگر، اساسا نه مردم، که منتخبان مردم رای می دهند. همچنین، حدنصاب آرای لازم برای حضور یا پیروزی در یکی از مراحل رقابت، بسته به مراحل گوناگونان انتخابات مختلف، ممکن است ۵، ۱۰، ۱۲.۵، ۲۵ یا ۵۰ درصد باشد.

به لحاظ زمانی، دو انتخابات ریاست جمهوری و پارلمان اروپا هر ۵ سال یک بار، انتخابات سنا هر ۳ سال یک بار (هر بار، برای نیمی از اعضای سنا) و انتخابات شهرداری ها، شوراهای دپارتمانی و شوراهای منطقه ای هر ۶ سال یک بار به انجام می رسند.

نزدیکترین آنها، مرحله دوم انتخابات شوراهای منطقه‌ای است که شش روز دیگر (۱۳ دسامبر ۲۰۱۵) برگزار می شود. در سال آینده (۲۰۱۷) نیز، دو انتخابات ریاست جمهوری و مجلس ملی برگزار می شوند (تاریخ دقیق آنها هنوز مشخص نیست). پیش از آن، در مارس ۲۰۱۵ انتخابات شوراهای دپارتمانی، در سپتامبر ۲۰۱۴ انتخابات مجلس سنا، در مه ۲۰۱۴ انتخابات پارلمان اروپا و در مارس ۲۰۱۴ انتخابات شهرداری ها برگزار شده بود.

روش های متفاوت انتخابات

رقابت های انتخاباتی فرانسه، از سازوکار های کاملا جداگانه ای تبعیت می کند.

در مقایسه با سایر آنها، انتخابات پارلمان اروپا(که در اتحادیه اروپا به شیوه یکنواختی برگزار می شود) پیچیدگی کمتری دارد. در این انتخابات، نه افراد، که لیست های انتخاباتی (احزاب یا ائتلاف های حزبی) که از ۵ درصد بیشتر رای بیاورند، می توانند به نسبت آرای خود، نماینده به پارلمان اروپا بفرستند. فرانسه در پارلمان اروپا ۷۴ نماینده دارد.

در انتخابات ریاست جمهوری، به دست آوردن حداقل ۵۰ درصد آرا برای پیروزی در مرحله اول انتخابات ضروری است. در غیر این صورت، انتخابات با حضور دو کاندیدایی که بیشترین آرا را به دست آورده اند به مرحله دوم می‌رود که یک هفته بعد برگزار می شود.

برای اینکه کسی بتواند در انتخابات ریاست جمهوری فرانسه نامزد شود، باید از میان حدود ۴۵ هزار نفر از مقام های انتخابی این کشور - از قبیل نمایندگان مجلس ملی، سنا یا پارلمان اروپایی، نمایندگان شوراهای منطقه و دپارتمان یا شهرداران - حداقل ۵۰۰ نفر را به حمایت از خود متقاعد کرده باشد.

در انتخابات مجلس سنا، برخلاف سایر رقابت های انتخاباتی فرانسه، مردم به طور مستقیم رای نمی دهند و در عوض، "منتخبان" آنها برای انتخاب ۳۴۸ سناتور رای می دهند. در فرانسه لوایح و طرح ها، باید به تصویب هم مجلس ملی و هم سنا برسند؛ هرچند اگر نظر آنها متفاوت باشد، رای مجلس ملی نافذ خواهد بود.

منتخبانی که می‌توانند سناتورها را انتخاب کنند، حدود ۱۵۰ هزار نفر از مقام های انتخابی فرانسه هستند که شامل نمایندگان مجلس، اعضای شوراهای دپارتمانی و منطقه ای و اعضای شوراهای شهر می شوند.

انتخابات مجلس ملی ۵۷۷ نفره فرانسه، که در ۵۷۷ حوزه انتخاباتی مختلف برگزار می شود، کمی پیچیده تر است. به منظور پیروزی در این انتخابات در مرحله اول، یک کاندیدا باید بیش از ۵۰ درصد آرای ریخته شده به صندوق ها در حوزه انتخابیه خود -و حداقل ۲۵ درصد آرای کسانی که در آن حوزه ثبت نام کرده اند- را به دست بیاورد.

در صورتی که هیچ کاندیدایی در مرحله اول از این شرایط برخوردار نشود، تمام کاندیداهایی که حداقل ۱۲.۵ درصد آرای ریخته شده را به دست آورده اند به مرحله دوم می روند که یک هفته بعد برگزار می شود. البته اگر فقط یک کاندیدا به چنین حدنصابی رسیده باشد، به همراه کاندیدایی که در میان رقبایش بیشترین رای را به دست آورده -هرچقدر باشد- به مرحله دوم می رود.

انتخابات شهرداری ها در فرانسه، باز هم پیچیده تر است و در آن، مردم به لیست هایی با تعداد برابر زن و مرد رای می‌دهند. شیوه این انتخابات، که در تمام کشور به صورت یکسان انجام نمی شود، در کمون های دارای بیش از ۱۰۰۰ نفر جمعیت -به جز پاریس، مارسی و لیون- به صورت زیر است: در مرحله اول انتخابات هر لیست انتخاباتی که حداقل ۵۰ درصد آرای ریخته شده به صندوق ها را به دست بیاورد، نیمی از کرسی های شورا را از آن خود می کند. کرسی های دیگر، به نسبت آرای به دست آمده، میان تمام لیست های انتخاباتی -از جمله همان لیستی که بیشتر از ۵۰ درصد آرا را به دست آورده- تقسیم خواهد شد.

در صورتی که هیچ کدام از لیست های انتخاباتی ۵۰ درصد آرای مردم را به دست نیاورد، دور دوم انتخابات به فاصله یک هفته برگزار می شود. در دور دوم، تمام لیست هایی که در مرحله اول بیش از ۱۰ درصد آرا را به دست آورده باشند می توانند به طور مستقل شرکت کنند. در این مرحله، لیست هایی که در مرحله اول ۵ تا ۱۰ درصد آرا را به دست آورده باشند هم می توانند شرکت کنند، اما تنها در صورتی که با یکی از لیست هایی که بیش از ۱۰ درصد آرا را به دست آورده ائتلاف کنند.

در مرحله دوم، لیستی که بیشترین تعداد آرا را به دست بیاورد، نیمی از کرسی های شورای شهر را تصاحب خواهد کرد و نصف دیگر، به نسبت آرای به دست آمده، میان تمام لیست های انتخاباتی -از جمله همان لیستی که بیشترین آرا را به دست آورده- تقسیم خواهد شد.

انتخابات دپارتمانی در فرانسه، تفاوتی اصلی با رای گیری های دیگر دارد و آن اینکه مردم نه به احزاب و نه به افراد، بلکه به "زوج‌کاندیداها" رای می دهند که حتما یکی از آنها زن و دیگری مرد است؛ سیستمی که برای تضمین برابری کامل جنسیتی در تعداد زنان و مردان عضو شوراهای دپارتمانی وضع شده است.

در مرحله اول این انتخابات، هر زوج‌کاندیدا که حداقل ۵۰ درصد از آرای ریخته شده به صندوق ها -و حداقل ۲۵ درصد آرای کل افراد ثبت نام کرده برای انتخابات در دپارتمان- را کسب کرده باشد، انتخاب می شود.

در مرحله دوم، تمام زوج‌کاندیداهایی که حداقل ۱۲.۵ درصد ثبت نام کنندگان در مرحله اول را به دست آورده باشند با هم رقابت می‌کنند. اگر هیچ زوج‌کاندیدایی در مرحله اول حدنصاب ۱۲.۵ درصد را به دست نیاورده باشد، دو زوج‌کاندیدایی که بیشترین رای را در مرحله اول به دست آورده باشند، به مرحله دوم می روند.

سرانجام آنکه انتخابات منطقه ای نیز، به نوبه خود با تمام رقابت های انتخاباتی دیگر فرانسه متفاوت است. در این انتخابات، رای دهندگان به لیست ها (احزاب یا ائتلاف ها) رای می دهند. در مرحله اول این انتخابات، هر لیست انتخاباتی که حداقل ۵۰ درصد آرای ریخته شده به صندوق ها را به دست بیاورد، یک چهارم کرسی های شورای منطقه را از آن خود می کند. سه چهارم کرسی های دیگر، به نسبت آرای به دست آمده، میان تمام لیست های انتخاباتی -از جمله همان لیستی که بیشتر از ۵۰ درصد آرا را به دست آورده- تقسیم خواهد شد.

در صورتی که هیچ کدام از لیست های انتخاباتی ۵۰ درصد آرای داده شده را به دست نیاورد، دور دوم انتخابات به فاصله یک هفته برگزار می شود. در دور دوم، تمام لیست هایی که در مرحله اول بیش از ۱۰ درصد آرا را به دست آورده باشند می‌توانند به طور مستقل شرکت کنند. تمام لیست هایی که در مرحله اول ۵ تا ۱۰ درصد آرا را به دست آورده باشند هم می توانند شرکت کنند، اما تنها در صورتی که با یکی از لیست هایی که بیش از ۱۰ درصد آرا را به دست آورده ائتلاف کنند.

در مرحله دوم، لیستی که بیشترین تعداد آرا را به دست بیاورد، یک چهارم کرسی های شورای منطقه را تصاحب می کند. سه چهارم کرسی های دیگر، به نسبت آرای به دست آمده، میان تمام لیست های انتخاباتی -از جمله لیستی که بیشترین آرا را به دست آورده- تقسیم خواهد شد.

پیروزی نهایی راست افراطی؟

انتخابات پیچیده منطقه ای، همان است که اخیرا برگزار شده و برای اولین بار در تاریخ فرانسه، به پیروزی حزب راست افراطی جبهه ملی در مرحله اول انجامیده است.

این پیروزی، ممکن است ناظرانی که سیستم انتخاباتی فرانسه را به خوبی نمی شناسند را، به این نتیجه برساند که سهم راست افراطی از شوراهای منطقه ای فرانسه، از سایر احزاب بیشتر خواهد شد. اما یکی از ویژگی های این سیستم پیچیده آن است که به احزاب امکان می دهد که در مرحله دوم، با شکل دادن ائتلاف های مصلحتی، جلوی پیروزی احزاب "ساختار شکن" همچون جبهه ملی را بگیرند.

سازوکاری که احتمالا در یکشنبه آینده، اجازه نخواهد داد که راست افراطی، پیروزی خود در مرحله اول انتخابات را تکرار کند.