مجلس پنجم؛ آغاز اصلاحات٬ شروع تنش‌های داخلی

حق نشر عکس
Image caption جلسه استیضاح عطاالله مهاجرانی وزیر ارشاد وقت

سال ۱۳۷۴، مردم ایران تورم نزدیک به ۵۰ درصد را تجربه کردند. پنج سال قبل از آن و در ۱۳۶۹، نرخ تورم ۹ درصد بود. ارزش ریال ایران در سال‌هایی که کشور به شدت مشغول واردات بود از ۱۰۰ تومان در برابر یک دلار امریکا در سال ۱۳۶۸ به بیش از ۴۰۰ تومان رسیده بود. مطالبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مجلس را هدف گرفته بود.

جمعیت کشور به شدت جوان شده بود. ۲۸ درصد جمعیت کشور بین ۱۴ تا ۲۹ سال سن داشت که به معنی نیاز شدید حکومت به ایجاد شغل، امکانات آموزشی و بهبود وضعیت معیشتی و رفاهی بود. دولت آقای هاشمی رفسنجانی برنامه‌های کنترل جمعیت را آغاز کرده بود و نرخ رشد جمعیت را از نزدیک به چهار درصد به یک و نیم درصد رسانده بود. برنامه‌های عدالت محور اوایل انقلاب به شکلی جواب داده بود. نرخ باسوادی همچون جمعیت دانشجویی و جمعیت شهرنشین به سرعت افزایش یافته بود. جمعیت شهری کشور ۳۷ میلیون نفر شده بود، تقریبا به اندازه کل جمعیت کشور در سال ۱۳۵۷.

با آغاز ثبت نام نامزدها، بیش از ۵۳۰۰ نفر خود را داوطلب نمایندگی مجلس کردند، که در آن زمان رکورد به حساب می‌آمد، اگرچه ۳۲۷۶ نفر اجازه رقابت یافتند. در تهران هم در نهایت ۴۲۱ نفر مجوز حضور در رقابت‌ها را به دست آوردند که بیش از دو برابر تعداد کاندیداها در رقابت‌های مجلس چهارم بود. تجربه رد صلاحیت‌های مجلس چهارم یک بار دیگر اتفاق افتاد و در پی شکست رایزنی‌ها، به‌خصوص در تهران، مجمع روحانیون مبارز تصمیم به عدم شرکت در انتخابات گرفت. عدم التزام عملی به اسلام و ولایت فقیه مهمترین دلیل رد صلاحیت‌ها بود.

انتخابات مجلس پنجم به یک‌باره نشان داد کشور وارد فضای تازه‌ای شده است. به نسبت دوره‌های قبل، شعارهای انتخاباتی حرفه‌ای‌تر شده بود. پوسترها و بروشورهای تبلیغاتی پر از رنگ و لعاب شده بودند و طراحی آنها حساب شده. روزنامه‌های سراسری تبدیل شدند به تبلیغ‌نامه.

تبلیغات جواب داد و ۷۱ درصد واجدین شرایط پای صندوق‌های رای رفتند، رکوردی که هرگز شکسته نشد. در تهران هم رکورد ۵۵ درصد مشارکت زده شد. اما مهمترین اتفاق انتخاباتی مجلس پنجم سربرآوردن گروهی تازه در عرصه سیاست بود. بروز شکافی تازه در جناح راست جمهوری اسلامی که خود را مهیای قبضه تمام عیار قدرت در جمهوری اسلامی می‌دید، اردوگاه راست را تا مدت‌ها در بهت فروبرد.

یک ماه پیش از دور اول انتخابات، رایزنی‌ها بر سر گنجاندن نام تعدادی از کاندیدا‌ها در فهرست مورد حمایت جامعه روحانیت مبارز منجر به تصمیم جدی گروهی از مقامات دولت سازندگی به خروج از زیر سایه پدرخوانده‌های جریان راست شد. در بهمن ماه، ۱۶ نفر از وزرا، معاونین رئیس‌جمهور، شهردار تهران و خویشاوندان رئیس جمهور تشکیل 'خدمتگزاران سازندگی' را اعلام کردند. واکنش شدید جناح راست همراه با تهدید به استیضاح وزرا بود. نهایتا با حکم رهبر جمهوری اسلامی برای فیصله این ماجرا، پنج معاون رئیس‌جمهور و شهردار تهران اجازه پیدا کردند تحت عنوان 'جمعی از کارگزاران سازندگی' لیست انتخاباتی منتشر کنند. کارگزاران سازندگی از منظر اقتصادی به جناح راست جمهوری اسلامی نزدیکتر بودند، ولی از شیوه نگرش به حوزه سیاست، اجتماع، فرهنگ و روابط بین‌الملل به یک‌باره خود را به جناح چپ متحول شده نزدیکتر می‌یافتند.

اکبر هاشمی رفسنجانی در مصاحبه‌ای با روزنامه کیهان در سال ۱۳۸۲ گفت که او مخالف تشکیل این گروه بود: "در اینجا یک اختلاف نظری بین من و آیت‌الله خامنه‌ای بود. ایشان از زاویه اینکه رقابت‌ها خیلی جدی باشد تا مردم بیشتر پای صندوق بیایند، به انتخابات نگاه می‌کردند. من با دید اینکه اولا رأی روحانیت کم نشود، موافق آن کار نبودم. چون اگر رأی روحانیت کم می‌شد، یک شکست بود و ثانیا بین ما تفرقه نیفتد. من از این دید نگاه می‌کردم. استدلال‌هایمان را کرده بودیم."

به گفته او از دید آیت‌الله خامنه‌ای، نامزدهای کارگزاران رای نخواهند آورد، زیرا "در دولت هستند. مردم این‌ها را مسئول می‌دانند و نارضایتی‌هایی که هست، تا حدودی به پای این‌هاست. یعنی این‌ها در دولت و قدرت هستند و وقتی می‌خواهند رأی بگیرند، مردم به این‌ها رأی نمی‌دهند"، ولی به گفته او "انتخابات گرم‌تر می‌شود و جمعیت زیادتری می‌آیند."

ناطق نوری رییس شد

مجلس پنجم در حالی فعالیت خود را آغاز کرد که در مرحله اول ۱۳۳ و در مرحله دوم ۱۱۴ نماینده وارد مجلس شدند. نتیجه رای‌گیری درحوزه اصفهان٬ ملایر٬ میاندوآب٬ زنجان٬ خمین و چند شهر دیگر با یک نماینده مورد تایید شورای نگهبان قرار نگرفت. در مرحله اول در شهر تهران تنها دو نفر توانستند حد نصاب لازم را کسب کنند. علی اکبر ناطق نوری اول شده بود و فائزه هاشمی دوم.

ناطق نوری ریاست مجلس پنجم را تا به آخر بر عهده داشت و حسن روحانی و محمد علی موحدی کرمانی نائب رئیسان بودند، ولی در اولین انتخابات هیئت رئیسه، عبدالله نوری او را به چالش طلبید و تنها با اختلاف ۱۱ رای رقابت را واگذار کرد.

مجلس پنجم دو فراکسیون عمده داشت که اسم هر دو هم حزب الله بود. فراکسیون حزب‌الله متشکل از نمایندگان جامعه روحانیت مبارز و گروه‌های همسو که اکثریت را در دست داشتند و علی اکبر حسینی ریاست آن را بر عهده داشت. این فراکسیون حدود ۱۲۰ کرسی را در اختیار داشت. مجمع حزب‌الله شامل نمایندگان نزدیک به کارگزاران سازندگی و جناح چپ بود و رهبری آن در دستان عبدالله نوری. پدیده مهم مجلس پنجم ورود مستقل‌ها بود که بیشتر نمایندگان حوزه‌های پیرامونی بودند. در حالی که مجمع حزب‌الله بیش از ۷۰ کرسی در اختیار نداشت، در بزنگاه‌هایی می‌توانست نظر مستقل‌ها را جلب و تعادل قوا را بر هم زند.

تحولات بسیار مهمی در دوره مجلس پنجم در کشور رخ داد. یک سال پس از تشکیل مجلس، محمد خاتمی در انتخابات تاریخی ۲ خرداد ۱۳۷۶ با کسب ۲۰ میلیون رای، علی اکبر ناطق نوری رئیس مجلس را در انتخابات ریاست جمهوری شکست داد و دوران اصلاح طلبی در ایران آغاز شد.

رویدادهای کوی دانشگاه

در آخرین سال مجلس پنجم، جناح اکثریت تلاش کرد تا با اصلاح قانون مطبوعات فضای مطبوعاتی و سیاسی به ناگهان بازشده‌ای را که مورد حمایت دولت و وزارت ارشاد بود کنترل کند.

روزنامه سلام اصلاحات معرفی شده را منتسب به سعید امامی، معاون امنیتی وزارت اطلاعات در دوره علی فلاحیان و عضو حوزه مشاوران جانشین او، قربانعلی دری نجف آبادی معرفی کرد. سلام تصویر نامه‌ای به تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۷۷ را منتشر کرد که در آن نویسنده خواستار کنترل فضای فرهنگی کشور شده بود و توصیه‌هایی را نیز ارائه داده بود. علی یونسی، وزیر اطلاعات انتساب نامه به امامی را رد کرد.

روز ۱۵ تیر ۱۳۷۸ و به دنبال شکایت وزارت اطلاعات و حکم دادگاه ویژه روحانیت، روزنامه سلام به مدت ۵ سال توقیف شد. پنجشنبه ۱۷ تیر تعدادی از دانشجویان ساکن در خوابگاه کوی دانشگاه تهران تظاهرات اعتراض آمیزی کردند که حمله نیروی انتظامی و نیروهای موسوم به لباس شخصی به داخل کوی، ضرب و شتم و دستگیری دانشجویان معترض و تخریب گسترده کوی را به دنبال داشت. شهر تهران برای چند روز صحنه درگیری‌های گسترده بین دانشجویان و دیگر معترضین با نیروهای امنیتی بدل شد و تعدادی از فرماندهان سپاه در نامه‌ای به خاتمی تهدید ضمنی به کودتا بر عیله قوه مجریه کردند.

استیضاح نوری و مهاجرانی

دو استیضاح مهم در عمر مجلس پنجم اتفاق افتاد. در اردیبهشت ۱۳۷۷ عبدالله نوری، که پس از پیروزی خاتمی از مجلس به وزارت کشور نقل مکان کرده بود، بعد از ماه‌ها انتقاد و حمله جناح راست زیر تیغ استیضاح رفت. بزرگترین مشکل جناح راست مجلس با مجوزها و آزادی‌عملی بود که او و معاونانش برای برگزاری مراسم‌ها و تجمعات به گروه‌های منتقد می‌دادند. عبدالله نوری اولین محذوف دولت خاتمی شد، ولی آخرین نبود.

یک سال پس از عبدالله نوری، نوبت به عطاالله مهاجرانی رسید که رویکرد او در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سهل‌گیری‌اش بر اهل فرهنگ موجی از اعتراضات را از قم تا تهران پدید آورده بود. از جمله منتقدان اصلی و استیضاح کنندگان، محمد حسینی نماینده تهران بود که در دولت دوم محمود احمدی نژاد بر صدر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نشست و اتفاقا خود او هم بارها هدف حمله‌های تند منتقدان اصولگرا قرار گرفت.

تا سال ۱۳۷۹ و انتخابات مجلس ششم، مجموعه ای از حوادث و تحولات مهم و تعیین کننده رخ داد. در نیمه سال ۱۳۷۵ و به دنبال صدور رای دادگاه میکونوس سفرای کشورهای اروپایی از تهران فراخوانده شدند و تنها پس از دوم خرداد و تغییر دولت در ایران بازگشتند. در سال ۱۳۷۷، وقوع چهار قتل در تهران منجر به افشای پروژه قتل دگراندیشان از درون وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی شد. پذیرش مسئولیت ارتکاب این قتل‌ها توسط نیروهای وزارت اطلاعات اتفاقی بزرگ در تاریخ ایران است، هرچند منتج به ظهور ماشین اطلاعاتی-امنیتی بزرگتر و پنهان‌تری شد.

زنان توانستند در مجلس پنجم ۱۴ کرسی را به دست آورند و در کمیسیون‌های تخصصی نقشی جدی‌تر را بازی کنند، ولی هنوز فراکسیونی به نام زنان متولد نشده بود.