مجلس اول؛ انقلاب، گروگان گیری، جنگ، عزل، بحران

این مطلب٬ اولین گزارش از مجموعه ۹ قسمتی مرور تاریخچه مجالس جمهوری اسلامی ایران است.

حق نشر عکس
Image caption نطق علی اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس مجلس شورای اسلامی پس از آزادی گروگان‌های سفارت امریکا در تاریخ ۱ بهمن ۱۳۵۹

پیش از تشکیل مجلس و از همان نخستین روزهای پس از پیروزی انقلاب، نبردی بین دو مفهوم اساسی شکل گرفت که در سیر تحولات جمهوری اسلامی تعیین کننده بود: حق یا وظیفه. از یک سو آزادی به عنوان دستاورد انقلاب و حق مردم در تعیین سرنوشت‌شان شاه‌بیت ادبیات سیاسی آن روزها بود.

آیت‌الله خمینی می‌گفت: آزاد هستید، به هر که خواستید رای بدهید. از سوی دیگر سیاستمدارانی که بعدها تنها نسل حاکم بر جمهوری اسلامی را شکل دادند، به مردم یادآوری می‌کردند نه تنها رای دادن یک وظیفه است، بلکه رای دهندگان وظیفه برگزیدن صالح را دارند و باید درست انتخاب کنند.

آیت الله خمینی به مردم یادآوری می‌کرد: "سرنوشت کشور و اسلام را به کسانی دهید که به اسلام، جمهوری اسلامی و قانون اساسی معتقد باشند"، زیرا به اعتقاد او "ا‌گر مسامحه کنید، مخالفان اسلام پیروز می‌شوند."

در حالی که دانشجویان پیرو خط امام که سفارت آمریکا را اشغال کرده بودند و هنوز ۵۲ آمریکایی را در اختیار داشتند درباره جریان نفوذ هشدار می‌دادند و اکبر هاشمی رفسنجانی، آیت‌الله علی خامنه‌ای و عبدالکریم موسوی اردبیلی در نامه‌ای به رهبر انقلاب درباره تکرار تاریخ مشروطه و حذف روحانیت اعلام خطر می‌کردند، آیت‌الله خمینی به رای‌دهندگان یادآوری می‌کرد اشخاصی نقشه کشیده‌اند وارد مجلس شوند و عواقب حضور "طرفداران آمریکا" بر عهده ملت خواهد بود.

اولین انتخابات مجلس شورای اسلامی که در سال ۱۳۵۸، که در ابتدا عنوان ملی داشت و بعدتر بدل به اسلامی شد، در میانه رقابت‌ها و دعواهای تند سیاسی، ریاست جمهوری ابوالحسن بنی‌صدر، حکمرانی شورای انقلاب، درگیر‌ی‌های مسلحانه در شمال، غرب و جنوب کشور، پس‌لرزه‌های بزرگ ناشی از اشغال سفارت آمریکا در تهران و به دنبال آن قطع رابطه دیپلماتیک آمریکا با ایران برگزار شد، ولی همچنان آزادترین و رقابتی‌ترین انتخابات تاریخ جمهوری اسلامی است در زمانی که هنوز دوران نظارت استصوابی شروع نشده بود.

دوره‌ای که تلویزیون ملی ایران یا سیمای انقلاب میزبان مناظره‌های پرشور و حرارت مارکسیست‌ها و اسلام‌گرایان بود. روزهایی که هزاران زن در تهران علیه حجاب اجباری تظاهرات کردند و هنوز بسیاری از مسئولین دولتی کراوات می‌زدند.

حق نشر عکس khamenei.ir
Image caption نطق آیت‌الله خامنه‌ای در دادن رای عدم کفایت سیاسی به ابوالحسن بنی‌صدر موثر بود

هنوز قانون مدون انتخابات مجلس شورای اسلامی تهیه نشده بود و وزارت کشور قانون موقتی شامل ۶۱ ماده تهیه کرده بود. شورای نگهبان قانون اساسی، که وظیفه نظارت بر انتخابات را داشت، نتوانست در فرآیند انتخابات و نتایج آن اعمال نظری بکند، زیرا همچنان منتظر تعیین شش عضو حقوقدان بود.

اگرچه چند ماه بعد، در تیر ۱۳۵۹ و در جریان برگزاری انتخابات میان‌د‌وره‌ای مجلس تعدادی از اعضای حزب توده نیز ثبت نام کردند. فرماندار تهران برای بررسی صلاحیت آنها از هیئت نظارت و شورای نگهبان درخواست "ارشاد و راهنمایی" کرد.

پاسخ هیئت نظارت تهران این بود که مسئولان مملکتی با توجه به قانون فعالیت احزاب شرکت آنها را بلامانع می‌دانند، ولی آیت الله صافی گلپایگانی دبیر وقت شورای نگهبان به استناد اصل ۶۷ قانون اساسی و سوگند نمایندگان به خداوند متعال و تعهد به پاسداری از حریم اسلام اعلام کرد فقط کسانی می‌توانند نماینده مجلس شوند که مسلمان و یا از اقلیت‌های دینی شناخته شده در قانون اساسی باشند. به این ترتیب ۲۴ نفر از کاندیداهای حزب توده، از جمله نورالدین کیانوری، احسان طبری و محمد علی عمویی رد صلاحیت شدند.

اولین انتخابات مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۵۸ برگزار شد. از جمعیت ۳۸ میلیونی کشور، اندکی بیش از ۲۰ میلیون نفر واجد شرایط رای دادن بودن که نزدیک به ۱۱ میلیون نفر از آنان برگه‌های رای خود را به صندوق‌ها ریختند. بیش از ۵۲ درصد در انتخابات شرکت کرده بودند. از میان ۱۹۰۰ نفری که برای انتخابات کاندیدا شده بودند، ۵۴۰ نفر از شهر تهران بودند.

روز انتخابات نیز بی‌حاشیه نبود. از بمبگذاری در تهران گرفته تا توقف انتخابات در برخی حوزه‌ها و از به آتش کشیدن صندوق‌ها تا تحصن به گروگان گرفتن فرماندار و اعضای انجمن نظارت.

حق نشر عکس
Image caption تحلیف آیت‌الله علی خامنه‌ای به عنوان سومین رئیس جمهور ایران در ۲۱ مهر ۱۳۶۰

حد نصاب پیروزی در دور اول انتخابات کسب حداقل ۵۰ درصد آرا بود و در نتیجه در پایان دور اول تنها ۹۷ نفر توانستند بر صندلی‌های قرمز رنگ مجلس سنای سابق تکیه بزنند.

در دور دوم هم ۱۳۷ نفر اکثریت نسبی را به دست آوردند و در ۷ خرداد ۱۳۵۹، چند ماه پیش از حمله عراق به ایران ،مجلس شورای ملی که دیری نگذشت نامش به مجلس شورای اسلامی تغییر یافت، اولین جلسه خود را برگزار کرد.

تا پایان عمر این مجلس و با وجود چهار انتخابات میان‌دوره‌ای دیگر، هرگز تعداد نمایندگان به ۲۷۰ نفر نرسید.

در شهر تهران فخرالدین حجازی، سخنران حرفه‌ای معروف آن روزها بالاترین رای را آورد و حسن حبیبی عضو شورای انقلاب دوم شد. مهدی بازرگان، نخست‌وزیر دولت موقت که در اعتراض به اشغال سفارت آمریکا استعفا کرده بود جایگاه سوم را به دست آورد و علی‌اکبر معین‌فر، چهره خوشنام و وزیر نفت دولت موقت٬ چهارم شد. آیت‌الله علی خامنه‌ای پنجمین برگزیده مردم تهران بود و اکبر هاشمی رفسنجانی چهاردهم شد، ولی بعد‌ها با تکیه بر کرسی ریاست مجلس نشان داد وزن سیاسی او بسیار بیشتر از درصد آرای اوست.

مسعود رجوی، رهبر سازمان مجاهدین خلق در دور اول حد نصاب آرای لازم را به دست نیاورد و در دور دوم با کاهش آرا نسبت به رقبایش از ورود به مجلس باز ماند. محمد خاتمی از حوزه انتخابیه اردکان و میبد به نمایندگی مجلس انتخاب شد، ولی در سال ۱۳۶۱ آن را ترک کرد تا سکان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را در کابینه میر حسین موسوی در دست بگیرد.

انتخابات مجلس اول رقابت بین احزاب و گروه‌ها و فهرست‌هایشان بود. حزب تازه تاسیس جمهوری اسلامی که رهبرانش بعدها رهبری جمهوری اسلامی را در دست گرفتند به همراه جامعه روحانیت مبارز، هیئت‌های موتلفه، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و مجموعه‌ای از گروه‌های اسلامی-انقلابی دیگر 'ائتلاف بزرگ' را روانه میدان کرده بودند. نهضت آزادی و گروه‌های همسو هم فهرست انتخاباتی گروه همنام را عرضه کردند.

ابوالحسن بنی‌صدر، رئیس جمهور وقت نیز از طریق دفتر همکاری‌های مردم و رئیس‌جمهور وارد عرصه انتخابات شد، که اگرچه اعتراضاتی را برانگیخت، ولی تلاش کرد تا فراکسیونی همفکر در مجلس شکل دهد.

حزب توده و جبهه‌ ملی هم با وارد رقابت کردن مجموعه‌ای از کاندیداها توانستند کرسی‌هایی را به دست آورند. اکثریت مجلس اول با مستقل‌ها بود، اگرچه بعدها، در سایه تحولاتی که در فراگشت جمهوری اسلامی بسیار تاثیرگذار بودند، بسیاری از آنان به ائتلاف بزرگ یا فراکسیون خط امامی‌ها متمایل شدند.

نتایج انتخابات هم پرجنجال بود و اعتراضات به بروز تقلب فراوان. به شکل غالب آن روزها در این مورد هم مناظره‌هایی در سیمای جمهوری اسلامی برگزار شد. نماینده ائتلاف بزرگ و مدافع نتایج انتخابات حسن روحانی بود که بعدها بدل به یکی از مهمترین نماینده‌های مجلس و بازیگران عرصه سیاسی جمهوری اسلامی گشت.

در این مجلس مهدی بازرگان در کسوت نمایندگی مردم تهران است و اکبر هاشمی رفسنجانی ریاست آن را بر عهده دارد. عزت اله سحابی رئیس کمیسیون برنامه و بودجه است و محمد یزدی نائب رئیس مجلس. از ۷ رئیس جمهور ایران ۵ نفر از آنها سابقه عضویت در این مجلس را داشتند.

حق نشر عکس
Image caption حمله به علی‌اکبر معین‌فر نماینده تهران

مجلس اول از تنش‌ها و دعواهای سیاسی فضای عمومی کشور به دور نبود و بسیاری از اوقات، از جمله جنگ قدرت رئیس جمهور و روحانیون، خود را در میانه آنها می‌یافت. دانشجویان پیرو خط امام، که بعدها هسته جریان اصلاح طلبی را در ایران شکل دادند، با انتشار گزینشی اسناد به دست آمده از سفارت امریکا بدل به یک سر این نزاع شدند.

فراکسیون‌های مجلس انعکاس ناقصی از تکثر گروه‌‌بندی‌های بیرون بودند و در دورانی که قدرت‌جویی، ماندگاری در قدرت یا بقا در عرصه سیاسی در رفتار همه گروه‌ها تعیین کننده بود، صحن مجلس به عرصه زورآزمایی‌ها بدل می‌شد.

حتی تصویب اعتبارنامه‌های منتخبین هم از این فضا به دور نماند و اعتبارنامه احمد مدنی که پس از ابوالحسن بنی‌صدر بیشترین رای را در انتخابات ریاست جمهوری همان سال به دست آورده بود توسط جناح اکثریت رد شد. از آن سو اعتبارنامه حسن آیت، از معماران اصل ولایت فقیه در قانون اساسی، دستمایه زورآزمایی بی‌ثمر نماینده‌های نزدیک به رئیس جمهور و فراکسیون گروه همنام شد.

در انتخابات مجلس اول ۷۰ زن و همه از تهران داوطلب نمایندگی مجلس شدند. تا پایان دوره این مجلس تعداد آنها به ۴ رسید. دختر آیت‌الله طالقانی و عاتقه صدیقی همسر محمد علی رجایی بین آنها بودند.

مریم بهروزی طرح حق همسران شهدا برای حضانت فرزندان را به مجلس پیشنهاد داد که با دشواری‌های زیادی بالاخره پذیرفته شد. اعظم طالقانی هم طرح‌های متعددی برای بهبود وضعیت زنان به مجلس ارائه داد که همگی به خاطر تعارض با قانون اساسی و یا شرع رد شدند.

مهمترین تحولات این دوره

یکی از مهمترین تصمیمات تاریخ جمهوری اسلامی بر عهده مجلس اول گذاشته شده بود تعیین تکلیف گروگان‌های آمریکایی بود.

همزمان با تشکیل کمیسیونی ویژه در مجلس، بهزاد نبوی معاون اجرایی نخست‌ وزیر در امور اجرایی مذاکرات مربوط به شرایط ایران برای آزادی گروگان‌ها را به واسطه گری الجزایر رهبری می‌کرد. انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در جریان بود و در مجلس گروهی معتقد بودند آزادی گروگان‌ها پیش از انتخابات باعث پیروزی جیمی کارتر و به نفع ایران خواهد شد و در مقابل گروه دیگری فرقی بین او و ریگان نمی‌دیدند.

هاشمی رفسنجانی، رئیس مجلس نگاهش به دیدگاه اول نزدیکتر بود. قرار بر این بود که روز پانزدهم آبان ۱۳۵۹ و در آخرین جلسه مجلس قبل از انتخابات ریاست جمهوری در آمریکا بیانیه الجزایر خوانده شود و گروگان‌ها آزاد شوند، ولی با خروج و آبستراکسیون ۲۷ نفر از نمایندگان، مجلس از اکثریت افتاد. رونالد ریگان پیروز شد و گروگان‌ها بالاخره در ۲۹ دی ۱۳۵۹ آزاد شدند.

مجلس اول را شاید بتوان هم از جنبه سیاسی متکثرترین مجلس تاریخ جمهوری اسلامی دانست و هم از جنبه ترکیب نمایندگانی که ۵۶ نفر از آنها هرگز دبیرستان را به پایان نرسانده بودند، ولی جمعا بیش از ۳۸۰ سال را در زندان گذرانده بودند. در دوران حیات آن مجموعه‌ای از بزرگترین چالش‌های تاریخ ایران و جمهوری اسلامی اتفاق افتاد. در اولین سال فعالیتش عراق به ایران حمله می‌کند و بعد از چند ماه رای به آزادی گروگان‌های آمریکایی می‌دهد. ۳۲ نماینده‌اش دربحران‌های بعدی کشته می‌شوند، ۲۷ نفر از آنها در یک روز و در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی. رای به عدم کفایت سیاسی ابوالحسن بنی صدر می‌دهد و در میانه حملات مسلحانه و بمب‌گذاری‌ها، دستگیری‌ها و موج اعدام‌ها هنوز از رای اعتماد به یک کابینه فارغ نشده، رئیس جمهور و نخست وزیر کشور در یک بمب‌گذاری کشته می‌شوند و باید درباره یک کابینه تازه تصمیم گیری کند.

مجلس اول قانون اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و همچنین قانون ادغام سازمان بسیج ملی (مستضعفین) در سپاه پاسداران را تصویب کرد و به تبصره‌های متعددی برای تامین هزینه‌های جنگ رای داد. نحوه اداره سازمان عریض و طویل صدا وسیما محصول این مجلس بود. قانون مجازات اسلامی، قانون تاسیس وزارت اطلاعات، قانون تشکیل سازمان بازرسی کل کشور و قانون تشکیل شوراهای اسلامی از جمله مصوبات این مجلس‌اند.