کرسی ریاست مرکز پژوهش‌های مجلس ایران به چه کسی می‌رسد؟

حق نشر عکس

هنوز مشخص نیست چه کسی بر کرسی ریاست مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی خواهند نشست. محمدرضا عارف (رئیس فراکسیون امید و منتخب اول تهران) و کاظم جلالی (رئیس این مرکز در دوره قبلی) نامزدهای اصلی تصدی این سمت تلقی می‌شوند.

آقای جلالی در جمع خبرنگاران پارلمانی گفته است که "نام عارف زیبنده ریاست مرکز پژوهش‌های مجلس است". هر چند گزارش‌های تأیید نشده‌ای هم منتشر شده که ممکن است آقای عارف تمایلی به تصدی این سمت نداشته باشد.

چهره‌های اصلاح‌طلب مجلس همچون محمدرضا تابش، نماینده اردکان و سهیلا جلودارزاده، نماینده تهران هم از ریاست آقای عارف حمایت کرده‌اند، اما انتخاب رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس نه با نمایندگان که بر عهده هیئت‌امنای این مرکز متشکل از رئیس و اعضای هیئت‌رئیسه مجلس و رئیس این مرکز است.

اما مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی چه وظایف و اختیاراتی دارد و تاکنون چه کسانی بر مسند ریاست این مرکز نشسته‌اند؟

این مرکز در عمر ۲۱ ساله‌اش فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته، اما به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تحقیقاتی و پژوهشی در ایران از آن یاد می‌شود.

حق نشر عکس TASNIM
Image caption محمدرضا عارف

قانون شرح وظایف مرکز پژوهش‌های مجلس که در آذر ماه سال ۷۴ و در چهارمین دوره مجلس شورای اسلامی تصویب شد، هدف این مرکز را "فراهم آوردن زمینه‌های لازم در جهت کارشناسی هر چه بهتر قوانین، پشتیبانی علمی و پژوهشی متناسب با وظایف مجلس شورای اسلامی و بهره‌برداری از اطلاعات و تحقیقات کارآمد در امر قانون‌گذاری" عنوان کرده است.

بر اساس همین قانون "ارائه نظرات کارشناسی در مورد تمام لوایح و طرح‌ها به نمایندگان و کمیسیون‌های تخصصی مجلس، تأمین نیازهای اطلاعاتی کمیسیون‌ها و نمایندگان مجلس و همچنین بررسی و پژوهش نسبت به حسن اجرای قوانین" از مهم‌ترین وظایف مرکز پژوهش‌های مجلس است.

این مرکز وظیفه "گردآوری و بررسی نظرات محققان و پژوهشگران دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، دستگاه‌های اجرایی، نهادها، گروه‌ها، انجمن‌های علمی و تخصصی و احزاب سیاسی و افکار عمومی در مورد نیازهای جامعه از نظر قانون‌گذاری" را دارد و نتایج مطالعات پژوهشی خود را از طریق کتاب و نشریات و تشکیل گردهمایی‌های دوره‌ای منتشر می‌کند.

سایت خبرآنلاین که به علی لاریجانی، رئیس فعلی مجلس نزدیک است در گزارشی نوشته است که مرکز پژوهش‌ها به اسناد، مدارک و اطلاعات عمومی سایر سازمان‌های دولتی و تصمیمات، مذاکرات و اسناد حکومتی دیگر ارگان‌های کشور دسترسی دارد.

شش دوره، چهار رئیس

تاکنون و در شش دوره مجلس، چهار نفر بر ریاست مرکز پژوهش‌های مجلس نشسته‌اند که ۳ نفر از آنها از جریان اصولگرا و از نزدیکان علی لاریجانی محسوب می‌شوند.

حق نشر عکس TASNIM
Image caption محمدجواد لاریجانی

محمدجواد لاریجانی، دبیر کنونی ستاد حقوق بشر قوه قضائیه و برادر روسای قوای مجریه و قضائیه (علی لاریجانی و صادق آملی لاریجانی)، اولین رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس بود.

در سال ۱۳۷۱ در مجلس چهارم تشکیل مرکز پژوهش‌های مجلس با هدف ارائه خدمات مستمر کارشناسی و مطالعاتی در دستور کار هیئت رئیسه مجلس قرار گرفت و در نهایت ۳ سال بعد یعنی در سال ۷۴ و ماه‌های پایانی مجلس چهارم این مرکز با ریاست محمدجواد لاریجانی تشکیل شد. آقای لاریجانی ریاست این مرکز در مجلس پنجم را هم بر عهده داشت. اما در انتخابات مجلس ششم نتوانست رأی کافی کسب کند و از راهیابی به مجلس بازماند. آقای لاریجانی دیگر به مجلس بازنگشت و پایان ریاست او بر مرکز پژوهش‌های مجلس با پایان دوران نمایندگی او همراه شد.

حق نشر عکس ANA
Image caption محمدرضا خاتمی

در مجلس ششم محمدرضا خاتمی، نایب‌رئیس مجلس به ریاست مرکز پژوهش‌ها رسید. او دبیر کل جبهه مشارکت، برادر سید محمد خاتمی، رئیس جمهور وقت ایران و همسر نوه آیت‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی است. آقای خاتمی برای انتخابات مجلس هفتم رد صلاحیت شد و به اتفاق ۱۳۸ نماینده دیگر در اعتراض به رد صلاحیت های گسترده از سوی شورای نگهبان در مجلس، ابتدا دست به تحصن زد و سپس از نمایندگی دوره ششم مجلس اعلام استعفا کرد.

حق نشر عکس FARS
Image caption احمد توکلی

احمد توکلی، نماینده اصولگرای تهران، سومین رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس بود که در دوره‌های هفتم و هشتم ریاست این مرکز را بر عهده داشت. مادر علی لاریجانی، خاله مادر آقای توکلی است. او در مجلس نهم نیز حضور داشت، اما با تصمیم هیئت‌امنای مرکز پژوهش‌ها، کاظم جلالی به عنوان رئیس جایگزین او شد.

آقای توکلی در انتخابات مجلس دهم موفق به کسب آرای کافی نشد و از راهیابی به مجلس بازماند.

حق نشر عکس MEHR
Image caption کاظم جلالی

کاظم جلالی، نماینده اصولگرا و از نزدیکان علی لاریجانی، رئیس فعلی مجلس، در دوره پیشین رئیس این مرکز بود و حالا باید دید او در سمت خود از سوی هیئت‌رئیسه مجلس ابقا خواهد شد یا جای خود را به محمدرضا عارف خواهد داد. آقای جلالی در مجالس ششم تا نهم نماینده شاهرود در مجلس بود و در انتخابات مجلس دهم با قرار گرفتن در لیست امید به عنوان نماینده تهران به مجلس راه یافت.

جنجال‌های مرکز پژوهش‌ها

گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس در طی دوره‌های مختلف کم حاشیه نبوده، گزارش‌های این مرکز در مجلس ششم و دوران ریاست محمدرضا خاتمی و در مجالس بعدی، سیاسی خوانده شد و دولت محمود احمدی‌نژاد و سایت‌ها و رسانه‌های حامی او گزارش‌های این مرکز ا را زیر سؤال بردند.

مرکزی که هزاران گزارش پژوهشی منتشر کرده و تبدیل به یکی از مهم‌ترین مراکز پژوهشی و تحقیقاتی در ایران شده در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد بارها مورد انتقاد قرار گرفت تا جایی که پایگاه اطلاع‌رسانی دولت در اسفند سال ۸۸ به این مرکز حمله کرد و در گزارشی نوشت که "گزارش‌های تولید شده در مرکز پژوهش‌های مجلس که قاعدتاً باید بر اساس اصول علمی و پژوهشی به‌ویژه بی‌طرفی و جانبداری در قضاوت تهیه شود بر اساس رویکردی خاص، به ابزاری ژورنالیستی برای هجمه تبلیغاتی به دولت تبدیل شده است".

انتقاد پایگاه اطلاع‌رسانی دولت وقت و رسانه‌های حامی آن به گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس درباره لایحه بودجه دولت بود.

این پایگاه، گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس را غیر کارشناسی و تحت تأثیر تمایلات سیاسی عنوان کرد.

اما گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان "ازدواج موقت و تأثیر آن بر تعدیل روابط نامشروع جنسی" در سال ۹۳ جنجال‌برانگیزترین گزارش این مرکز بود که از سایت این مرکز حذف شد و سوابق علمی و پژوهشی تهیه‌کنندگان این گزارش از سوی سایت‌های اصولگرا مورد سؤال قرار گرفت. در این گزارش از "افزایش روابط جنسی نامشروع" ابراز نگرانی شده بود. گزارشی که هیچ‌گاه در صحن علنی مجلس قرائت نشد.

بررسی طرح اپراتور دوم تلفن همراه در ایران، بررسی قرارداد کرسنت و قرارداد ال نود، قانون طرح تثبیت قیمت‌ها، قانون اصل ۴۴، قانون معادن، قانون مبارزه با قاچاق، قانون نفت، قانون مجازات اسلامی، قانون تجارت، قانون هدفمندی یارانه‌ها، قانون نحوه نظارت بر نمایندگان، قانون نظارت بر دارایی مسئولان و قانون مدیریت خدمات کشوری بر اساس گزارش وب‌سایت خبرآنلاین از دیگر گزارش‌های جنجالی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی تاکنون بوده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس ایران تنها رکن مجلس است که غیر از نمایندگان مجلس، اعضا و کارشناسان رسمی خارج از مجلس دارد. بر اساس قانون شرح وظایف مرکز پژوهش‌های مجلس "پنج نفر از پژوهشگران که حداقل سه نفر تمام‌وقت از رشته‌های مختلف تخصصی که دارای حداقل مرتبه استادیاری با پنج سال سابقه باشند با معرفی رئیس مرکز و تصویب هیئت امنا و به مدت چهار سال با حکم ریاست مجلس" در کنار "پنج نفر از شخصیت‌های علمی، تخصصی و کارشناسی مجلس از بین نمایندگان داوطلب به انتخاب هیئت امنای مرکز" در ترکیب این مرکز حضور دارند.

رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس هم با انتخاب هیئت امنا برای یک دوره ۴ ساله یعنی عمر یک دوره مجلس انتخاب می‌شود.