سهم گروه‌های سیاسی از کمیسیون‌های تخصصی و خاص مجلس ایران

حق نشر عکس Getty

با مشخص شدن ترکیب مجلس ایران و هیئت رئیسه کمیسیون‌های تخصصی آن، نمایندگان مجلس در ستادها و شوراهای خارج از مجلس هم تا حدودی مشخص شدند، هرچند که تعدادی از نمایندگان مجلس که به عنوان ناظر یا عضو در نهادهای خارج از مجلس حضور خواهند داشت در صحن علنی و با رأی سایر نمایندگان انتخاب خواهند شد.

تاکنون نصرالله پژمان فر (رئیس کمیسیون فرهنگی)، علی نوبخت حقیقی (رئیس کمیسیون بهداشت و درمان) و محمد مهدی زاهدی (رئیس کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری) با کسب سمت ریاست این سه کمیسیون، به عنوان اعضای جدید شورای انقلاب فرهنگی معرفی شدند و محمدرضا پورابراهیمی (رئیس کمیسیون اقتصادی) و داوود محمدی (رئیس کمیسیون اصل ۹۰)، اعضای جدید ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی خواهند بود. این ستاد یک عضو ناظر هم از مجلس دارد که توسط رئیس مجلس انتخاب خواهد شد.

زنان و اقلیت های دینی هیچ سهمی از ریاست کمیسیون ها نبردند.

هرچند که ۱۳ کمیسیون تخصصی مجلس به صورت رسمی آغاز به کار کرده، اما همچنان کمیسیون حقوقی و قضایی به دلیل عدم استقبال نمایندگان برای عضویت در این به حد نصاب لازم نرسیده و در وضعیت نامشخصی است. کمیسیون حقوقی و قضایی بر اساس ماده ۶۱ آیین‌نامه داخلی مجلس "براى انجام وظایف محوله در محدوده قضایى و حقوقى مطابق ضوابط این آیین ‏نامه" تشکیل مى‏ شود و در حال حاضر سه کمیته تخصصی "حقوق خصوصی، حقوق جزا و حقوق عمومی و بین‌المللی" دارد.

یک عضو از کمیسیون قضائی و حقوقی به انتخاب مجلس به اتفاق یک عضو از کمیسیون‌ اقتصادی، عضو ناظر در ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز هستند و از کمیسیون‌ قضایی و حقوقی یک نماینده در کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه جرائم اینترنتی عضویت دارد. کارگروهی که "مسئولیت نظارت بر فضای مجازی و پالایش تارنماهای حاوی محتوای مجرمانه و رسیدگی به شکایات مردمی" را به عهده دارد.

براساس آئین نامه مجلس شورای اسلامی، کمیسیون های تخصصی با حداقل ۱۹ و حداکثر ۲۳ عضو رسمیت می یابند. البته این عدد درباره کمیسیون تحقیق و کمیسیون تدوین ۱۵ عضو است.

کمیسیون‌هاى تخصصی براساس آئین نامه داخلی مجلس وظیفه "بررسی ‌طرح‌ها و لوایح ارجاعی و گزارش‌ آن به مجلس، رسیدگی به سؤال نمایندگان از رئیس جمهور و وزیران، رسیدگی به درخواست‌های تحقیق و تفحص و بررسی موارد ارجاعی از لوایح برنامه توسعه و بودجه سالانه و گزارش آن به کمیسیون تلفیق" را برعهده دارند.

"بررسی و تصویب آزمایشی طرح‌ها و لوایح و همچنین تصویب دائمی اساسنامه سازمان‌ها، شرکت‌ها و مؤسسات دولتی یا وابسته به دولت، کسب اطلاع از کم و کیف اداره امور کشور، دریافت و بررسی گزارش‌های عملکردی و نظارتی از اجرای قوانین مربوط به دستگاه‌های ذی‌ربط و تهیه گزارش موردی و سالانه در خصوص امور اجرایی دستگاه‌ها و نحوه اجرای قوانین به خصوص قانون برنامه توسعه و بودجه سالانه و ارائه نکات مثبت، منفی و پیشنهاد نحوه اصلاح آن و تقدیم گزارش به مجلس جهت قرائت" دیگر وظایف کمیسیون های تخصصی مجلس است.

حق نشر عکس TASNIM
Image caption زنان ریاست هیچ کمیسیونی را به دست نیاوردند

کمیسیون‌هاى تخصصى مجلس مى‏ توانند به تعداد کافى مشاور، به ویژه از میان نمایندگان ادوار گذشته که در مسائل کمیسیون صاحب تخصص و تجربه باشند، از طریق هیئت رئیسه مجلس به خدمت بگیرند.

سهم کم امید

فراکسیون امید (اصلاح طلبان) از ۱۲ کمیسیون تخصصی مجلس تنها توانسته ریاست ۲ کمیسیون بهداشت و درمان و برنامه و بودجه و محاسبات را از آن خود کند. مسئله ای که انتقاد اعضای فراکسیون امید را به دنبال داشته و آنها علی لاریجانی، رئیس مجلس را یکی از عوامل شکست خود می دانند.

محمدرضا عارف، رئیس فراکسیون امید از مهندسی انتخابات هیئت رئیسه کمیسیون آموزش خارج از این کمیسیون سخن گفته و محمدعلی وکیلی، سخنگوی فراکسیون امید در مصاحبه ای اعلام کرده که تجربه اندک پارلمانی اعضای فراکسیون امید، عدم رعایت همیت تشکیلاتی و رقابت اعضای این فراکسیون با یکدیگر و نقش روسای شعب ۱۵ گانه از مهم ترین دلایل شکست فراکسیون امید بوده است. او به خبرگزاری ایلنا گفته که روسای شعب ۱۵ گانه در چینش اعضای کمیسیون‌ها، به گونه‌ای عمل کردند که فراکسیون امید در اکثر کمیسیون‌ها در اقلیت قرار گرفت و در رقابت هیئت‌رئیسه را واگذار کرد.

محمدجواد فتحی، عضو فراکسیون امید هم خبر از تماس علی لاریجانی و جابجایی او از کمیسیون آموزش به کمیسیون حقوقی و قضایی داده و گفته به شرط جایگزین شدن یک نماینده اصلاح‌طلب با او در کمیسیون آموزش با این جابجایی موافقت کرده اما یک نماینده اصولگرا جای او را گرفته است.

در هر صورت ریاست دو کمیسیون به اصلاح طلبان مجلس رسیده است. کمیسیون بهداشت و درمان که بر اساس آئین نامه مجلس "انجام وظایف محوله در محدوده بهداشت، درمان، امداد، بهزیستى، تأمین اجتماعى و بیمه‏ هاى اجتماعى و هلال احمر” را برعهده دارد و علی نوبخت حقیقی، نماینده تهران و عضو فراکسیون امید به عنوان رئیس آنرانتخاب شده که عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی هم خواهد بود.

دو عضو ناظر مجلس در ستاد کشوری کنترل و مبارزه با دخانیات هم با معرفی کمیسیون بهداشت انتخاب می شوند.

کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات از مهم ترین کمیسیون های مجلس است که براساس آئین نامه مجلس شورای اسلامی هیچ یک از اعضای هیئت رئیسه مجلس نمی‌توانند عضو این کمیسیون شوند و همچنین نمی‌توانند به عنوان رئیس یا مخبر کمیسیون‌های مجلس انتخاب شوند.

وظایف کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات در "محدوده برنامه، بودجه، نظارت برنامه و بودجه و دیوان محاسبات و امور مالى مجلس و آمار و خدمات عمومى فنى" تعریف شده است، اما این کمیسیون وظیفه نظارت و مراقبت بر اجراى مقررات بودجه و امور مالى مجلس و نحوه هزینه کردن آن، رسیدگى به عملکرد بودجه سالانه مجلس و ارائه گزارش آن حداکثر تا پایان شهریور ماه سال بعد و همچنین بازرسى و رسیدگى دقیق و نظارت در مورد کلیه اموال و اشیاء منقول و غیرمنقول مجلس شوراى اسلامى و ارائه گزارش سالانه جهت چاپ و توزیع بین نمایندگان را برعهده دارد.

حق نشر عکس tasnim
Image caption محمدرضا عارف، رئیس فراکسیون اصلاح‌طلبان مجلس برای ریاست کمیسیون آموزش نامزد نشد

یک عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات به اتفاق یک عضو کمیسیون اقتصادی به عنوان ناظر با انتخاب مجلس عضو شورای پول و اعتبار می شوند. شورایی که وظیفه مطالعه و اتخاذ تصمیم درباره سیاست کلی بانک‌مرکزی جمهوری اسلامی ایران و نظارت بر امور پولی و بانکی کشور را عهده دار است و دو عضو از این دو کمیسیون هم به عضویت شورای رقابت در می آیند.

غلامرضا تاج گردون، عضو فراکسیون امید و نماینده گچساران به عنوان رئیس این کمیسیون در مجلس دهم انتخاب شده است. او در مجلس نهم نیز ریاست این کمیسیون را برعهده داشت.

سهم مخالفان دولت

کمیسیون فرهنگی مجلس هرچند با بی میلی نمایندگان برای عضویت در این کمیسیون مواجه بود، اما از کمیسیون هایی است که نقش تعیین کننده در انتخاب نمایندگان در نهادهای خارج از مجلس دارد و علاوه بر عضویت رئیس این کمیسیون در شورای انقلاب فرهنگی، در چند نهاد دیگر خارج از مجلس هم عضو دارد. نماینده مجلس در هیئت نظارت بر مطبوعات توسط این کمیسیون انتخاب و به مجلس معرفی می شود و پس از رأی گیری در صحن علنی مجلس به عضویت این هیئت در می آید. هیئتی که بر اساس مواد ۱۱ و ۱۲ قانون مطبوعات وظیفه رسیدگی به درخواست صدور پروانه و تشخیص صلاحیت متقاضی و مدیر مسئول را برعهده دارد و موارد تخلف نشریات را مورد رسیدگی قرار می‌دهد.

شورای نظارت بر صدا و سیما دیگر نهاد خارج از مجلس است که دو نماینده مجلس با انتخاب و معرفی کمیسیون فرهنگی و رأی نمایندگان در صحن علنی عضو آن می شوند. هرچند که در آئین نامه مجلس ذکر نشده که باید از اعضای کمیسیون فرهنگی باشند اما روال معمول دوره های گذشته بر این مبنا بوده که دو عضو از این کمیسیون معرفی می شده اند.

دو نماینده مجلس به عنوان عضو ناظر در ستاد امر به معروف و نهی از منکر هم با معرفی و پیشنهاد کمیسیون فرهنگی در مجلس انتخاب می شوند.

نصرالله پژمان فر و احمد سالک که به عنوان رئیس و نایب رئیس کمیسوین فرهنگی مجلس انتخاب شده اند از اعضای جبهه پایداری و از مخالفان دولت حسن روحانی محسوب می شوند. انتخاب آنها در شرایطی صورت گرفته که نمایندگان مجلس اعم از اعضای فراکسیون امید و فراکسیون ولایت تمایلی به عضویت در این کمیسیون نداشته اند و اعضای هیئت رئیسه مجلس بارها از نمایندگان درخواست کردند که برای عضویت در این کمیسیون ثبت نام کنند.

علی لاریجانی، رئیس و علی مطهری، نایب رئیس مجلس در همین راستا به عضویت این کمیسیون در آمدند هرچند که بعد از به حد نصاب رسیدن اعضای این کمیسیون آقای لاریجانی به دلیل کسب نکردن حد نصاب لازم در کمیسیون اصل ۹۰ از کمیسیون فرهنگی انصراف داده و به کمیسیون اصل ۹۰ رفت.

حق نشر عکس mehr

براساس ماده ۶۰ آئین نامه مجلس کمیسیون فرهنگى "براى انجام وظایف محوله در محدوده فرهنگ و هنر، ارشاد و تبلیغات، صدا و سیما و ارتباطات جمعى، تربیت بدنى و جوانان و زنان و خانواده مطابق ضوابط این آیین‏ نامه تشکیل مى‏ شود".

کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری، دیگر کمیسیونی است که رئیس آن در شورای عالی انقلاب فرهنگی عضویت دارد. کمیسیونی که ریاست آن به یکی از نزدیکان محمود احمدی نژاد رسید و محمدمهدی زاهدی، وزیر علوم دولت محمود احمدی نژاد بر کرسی ریاست نشست. براساس آئین نامه داخلی مجلس، کمیسیون آموزش و تحقیقات "براى انجام وظایف محوله در محدوده آموزش و پرورش عمومى، آموزش فنى و حرفه اى، آموزش عالى، تحقیقات و فناورى تشکیل مى‏ شود".

محمدرضا عارف عضو این کمیسیون است و در شرایطی که گفته می شد او شانس ریاست کمیسیون را دارد، در انتخابات هیئت رئیسه کمیسیون شرکت نکرد.

سهم اصولگرایان

کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی از مهمترین کمیسیون‌های تخصصی مجلس است که طبق آیین نامه داخلی مجلس، براى انجام وظایف محوله در محدوده سیاست و روابط خارجى، دفاع، اطلاعات و امنیت مطابق ضوابط این آیین‏ نامه تشکیل مى‏ شود. بیش از ۳۸ نماینده خواستار عضویت در این کمیسیون بودند که در نهایت ریاست اش به اصولگرایان رسید. علاالدین بروجردی، رئیس این کمیسیون در مجلس نهم بر مسند ریاست نشست تا اصلاح طلبان بخت ریاست بر یکی از مهم ترین کمیسیون سیاسی مجلس را که در بحث های مربوط به توافق هسته ای ایران و گروه ۵+۱ نقشی پررنگ دارد از دست بدهند.

کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی ۳ کمیته اصلی دفاعی، امنیت و روابط خارجی و همچنین ۴ کمیته فرعی هسته‌ای، حقوق بشر اسلامی، بسیج و مطالبات‌ ملی دارد.

جواد کریمی قدوسی، نماینده مشهد و از اعضای جبهه پایداری و از مخالفان توافق هسته ای عضو این کمیسیون است و در مصاحبه ای با خبرگزاری تسنیم گفته است که "وظیفه قانونی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی پیگیری و نظارت بر اجرای برجام است."

کمیسیون اقتصادی هم بر اساس آئین نامه مجلس "براى انجام وظایف محوله در محدوده اقتصاد و دارایى، بازرگانى داخلى، بازرگانى خارجى مطابق ضوابط این آیین‏ نامه تشکیل مى‏ شود". محمدرضا پورابراهیمی، نماینده کرمان و عضو فراکسیون ولایت در مجلس دهم رئیس این کمیسیون است.

فریدون حسنوند، نماینده اندیمشک و عضو فراکسیون ولایت بر مسند ریاست کمیسیون انرژی نشست که "براى انجام وظایف محوله درمحدوده نفت، گاز، برق، سدها و نیروگاه‌های آبى و برقى، انرژى اتمى و انرژى‏ هاى نو مطابق ضوابط این آیین ‏نامه تشکیل مى‏ شود".

ریاست کمیسیون شوراها و امور داخلی کشور هم به محمدجواد کولیوند، نماینده کرج و دیگر عضو فراکسیون ولایت رسید. کمیسیونی که براساس آئین نامه "برای انجام وظایف محوله در محدوده سیاست داخلی، شوراها، امور غیرعمرانی شهرداری‌ها و ثبت احوال مطابق ضوابط این آیین‌نامه تشکیل می‌شود".

عزیز اکبریان، نماینده کرج و عضو فراکسیون ولایت، رئیس کمیسیون صنایع و معادن شد که "براى انجام وظایف محوله درمحدوده صنایع، پست، مخابرات، معادن، پتروشیمى، صنایع هوافضا و ارتباطات مطابق ضوابط این آیین‏ نامه تشکیل مى‏ شود".

ریاست کمیسیون عمران به محمدرضا محمدی کوچی، نماینده جهرم و عضو فراکسیون ولایت رسید. این کمیسیون "براى انجام وظایف محوله در محدوده راه و ترابرى، مسکن، عمران شهرى و عمران روستایى و امور عمرانی شهرداری‌ها و دهیاری‌ها مطابق ضوابط این آیین‏ نامه تشکیل مى‏ شود".

و در کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی، علی محمد شاعری، نماینده بهشهر و عضو فراکسیون ولایت رئیس شد. کمیسیونی که "براى انجام وظایف محوله در محدوده کشاورزى، منابع آب، دام و طیور، شیلات، محیط زیست و هواشناسى مطابق ضوابط این آیین‏ نامه تشکیل مى‏ شود”.

سلمان خدادادی، نماینده ملکان و دیگر عضو فراکسیون ولایت هم رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس شد.

سهم مستقل ها

نمایندگان مستقل در مجلس به ریاست یک کمیسیون اکتفا کردند. کمیسیون اصل ۹۰ مجلس که رئیس اش برخلاف سایر کمیسیون ها، در صحن علنی و با رأی نمایندگان انتخاب می شود. داوود محمدی، نماینده قزوین که به صورت مستقل به مجلس راه یافته از سوی نمایندگان به عنوان رئیس این کمیسیون انتخاب شد.

کمیسیون اصل ۹۰ قانون اساسى براساس آئین نامه مجلس "به منظور سامان دادن و کارآمدسازی مجلس و نمایندگان، خصوصاً نسبت به طرز کار قوای مجریه و قضاییه و مجلس مبتنی بر اصول متعدد قانون اساسی بالاخص اصل نودم تشکیل می‌گردد تا طبق قوانین مصوب مربوط به خود اداره و انجام وظیفه نماید."

کمیسیون اصل ۹۰ هشت عضو ثابت دارد و از هر کمیسیون تخصصی یک نفر با معرفی کمیسیون مربوطه هم عضو این کمیسیون می شود.

این کمیسیون اما جزو کمیسیون های خاص مجلس محسوب می شود.

کمیسیون های خاص

کمیسیون مشترک، ویژه، اصل ۹۰ قانون اساسی، تلفیق، تحقیق و همچنین تدوین آئین نامه، کمیسیون های خاص مجلس شورای اسلامی هستند.

براساس آئین نامه داخلی مجلس، در مورد طرح‌ها و لوایحى که به تشخیص هیئت رئیسه به دو یا چند کمیسیون ارتباط اساسى داشته باشد، کمیسیون مشترک تشکیل مى‏ گردد. تعداد اعضای کمیسیون مشترک ۲۳ نفر است و تعیین سهم هر کمیسیون به وسیله هیئت ‌رئیسه مجلس و انتخاب آنان توسط کمیسیون ذی‌ربط است.

براساس ماده ۴۴ آئین نامه مجلس هم در مسائل مهم و استثنایى براى کشور تشکیل کمیسیون ویژه‏ اى براى رسیدگى و تهیه گزارش ضرورت پیدا مى‏ کند، کمیسیونی که به پیشنهاد حداقل ۱۵ نفر از نمایندگان و تصویب مجلس، تشکیل مى‏ شود.

کمیسیون تلفیق اما به‏ منظور تنظیم اصول و مفاد برنامه ‏هاى توسعه و لوایح بودجه کل کشور و ایجاد هماهنگى بین کمیسیون‌هاى تخصصى مجلس شوراى اسلامى، پس از تقدیم لایحه مربوط توسط دولت به مجلس تشکیل می شود و کمیسیون تحقیق به منظور بررسى اعتبارنامه‏ های نمایندگانی که توسط شعب مورد تأیید قرار نگرفته و یا از سوى نمایندگان مورد اعتراض واقع شده است شکل می گیرد.

کمیسیون تدوین آیین ‏نامه داخلى مجلس، دیگر کمیسیون خاص مجلس است که طرح‌هاى مربوط به اصلاح آیین‏ نامه داخلى مجلس را رسیدگى و نظر خود را به مجلس گزارش مى ‏نماید تا مطابق آیین ‏نامه مورد بررسى قرار گیرد. عزت الله یوسفیان ملا، نماینده آمل رئیس این کمیسیون در مجلس دهم است.