وقتی آیت‌الله طالقانی سیگار را 'ترک کرد'

انتشار عکس دست‌کاری شده آیت‌الله طالقانی روی جلد روزنامه شرق اعتراض عکاس، پسر آیت‌الله طالقانی و برخی روزنامه‌نگاران و کاربران شبکه‌های اجتماعی را به دنبال داشته است.

روزنامه شرق روز سه شنبه (۵ مرداد، ۲۶ ژوئیه) به مناسبت سالگرد برگزاری اولین نماز جمعه پس از انقلاب به امامت آیت‌الله طالقانی، عکسی از او را در صفحه یک خود منتشر کرد. ساعاتی پس از انتشار نسخه الکترونیکی روزنامه، توجه برخی روزنامه‌نگاران و مخاطبان به دستکاری در این عکس جلب شد. در عکس اصلی، که کار عکاس معروف ایرانی عباس عطار است، سیگاری در دست آقای طالقانی است. در عکس روی جلد شرق، سیگار حذف شده است.

'عمامه آیت‌الله را حذف نکنید'

پسر آیت‌الله طالقانی، کار شرق را مصداق "سانسور" دانسته است چرا که به عقیده او این کار یعنی این که "آدم‌ها را آن گونه که دوست داریم به جامعه نمایش دهیم و بخش‌هایی که نمی‌خواهیم را حذف کنیم."

مهدی طالقانی در گفتگو با سایت خبری نسیم آنلاین گفت آقای طالقانی عکس‌های زیادی با سیگار دارد و "هر چند سیگار کشیدن نزد برخی عادت بدی است اما ایشان ابایی از ابراز این مساله نداشتند. حالا این که چرا یک رسانه به خود اجازه می‌دهد این وجهه طالقانی را حذف کند من نمی‌دانم ولی با این روال شاید فردا دوستان علاقه پیدا کنند عمامه ایشان را حذف کنند چون به مذاقشان خوش نمی‌آید."

مهدی طالقانی اعتقاد دارد اندیشه‌های پدرش اغلب در رسانه‌ها تحریف شده و حذف سیگار از عکس او هم "نمونه‌ای از همین انعکاس تحریف شده یک شخصیت تاریخی است."

عباس عطار، عکاس آژانس مگنوم هم در یادداشتی خطاب به سردبیر روزنامه شرق، این کار روزنامه را مصداق سانسور دانسته و نوشته: "سانسور با سیگار شروع میشه و به تروتسکی میرسه! اگر منظورم را متوجه نشدید شما را به سانسور عکس تروتسکی (یکی از رهبران انقلاب شوروی) توسط دولت استالین رجوع میدهم."

حق نشر عکس journalismisnotacrime.com

آقای عطار در یادداشت خود که در سایت ' روزنامه‌نگاری جرم نیست' منتشر شده خواستار انتشار عکس اصلی در این روزنامه شده و نوشته: "مطمئنم که آیت‌الله طالقانی انتظار ندارد که توسط شما سیگار را ترک کند."

مهدی رحمانیان، مدیر مسئول شرق در گفتگو با سایت میزان گفته که انتشار عکس آقای طالقانی همراه با سیگار تبلیغ سیگار محسوب می‌شد و برای همین با فوتوشاپ عکس را دست‌کاری کرده‌اند. آقای رحمانیان گفته که می‌خواستند عکس متفاوتی کار کنند و این عکس به خصوص به دلیل "کیفیت بالای" آن انتخاب شده بود.

در حساب توییتر روزنامه شرق هم به نقل از آقای رحمانیان نوشته شده عکس بدون سیگار "با نیت خیر" منتشر شده "اما به‌دلیل پاره‌ای سوءتفاهم‌ها از دوستداران آن مرحوم پوزش می‌طلبیم."

Image caption شوخی تعدادی از کاربران توییتر با حذف سیگار از عکس آقای طالقانی

کلاه کلمنتیس

توضیحات مدیرمسئول شرق برای کمتر کسی در شبکه‌های اجتماعی قانع‌کننده بوده است.

علی‌اصغر رمضان‌پور، روزنامه‌نگار، این توضیح را مصداق "عذر بدتر از گناه" دانسته و مهدی جامی، روزنامه‌نگار، اعتقاد دارد این کار روزنامه شرق "نقض غرض است" و به جای آنکه از بدآموزی درباره سیگار کشیدن پیش‌گیری کند باعث شده ده‌ها هزار نفر عکس واقعی را ببینند. برخی هم گفته‌اند روزنامه شرق می‌توانست برای پیشگیری از بدآموزی از عکس دیگری استفاده کند.

برخی هم به داستان «نامه‌های گمشده» در کتاب «خنده و فراموشی» میلان کوندرا که در ایران با نام "کلاه کلمنتیس" منتشر شده اشاره کرده‌اند.

در بخشی از این داستان، کوندرا به سرنوشت یک عکس واقعی مربوط به انقلاب فوریه ۱۹۴۸ چکسلواکی اشاره می‌کند. در این عکس ولادیمیر کلمنتیس، از فعالان بلندپایه آن زمان حزب کمونیست چکسلواکی، در میدان شهر قدیم پراگ کنار کلمنت گوتوالد رهبر حزب ایستاده است. برف می‌آید و کلمنتیس کلاه خودش را به گوتوالد می‌دهد. این عکس تاریخی در هزاران نسخه منتشر می‌شود. چند سال بعد کلمنتیس به خیانت متهم و اعدام می‌شود. دولت کمونیستی هم در نسخه‌هایی که بعدا از آن عکس تاریخی چاپ می‌کند، کلمنتیس را حذف می‌کند، در حالی که به هر حال کلاهی که بر سر گوتوالد است متعلق به اوست.

فریدون صمدی‌زاده روزنامه‌نگار شرق امروز چهارشنبه (۶ مرداد، ۲۷ ژوئیه) یادداشتی در این روزنامه نوشته و با نقل قولی از گلستان سعدی، به منتقدانی که به ماجرای کلاه کلمنتیس اشاره کرده‌اند، کنایه زده و ابراز امیدواری کرده که نیتشان از انتقادها و یادآوری داستان میلان کوندرا خصمانه نبوده باشد.

حق نشر عکس
Image caption شوخی یکی از کاربران توییتر با حذف سیگار از عکس آیت‌الله طالقانی در روزنامه شرق

دست‌کاری در عکس از روی مصلحت یا برای مقاصد سیاسی و مذهبی تنها به دولت‌های کمونیستی محدود نبوده و این اتفاق در جهان و از جمله ایران کم نیفتاده است. استفاده از فوتوشاپ برای اضافه کردن پوشش شخصیت‌های زن (عکس‌های کاترین اشتون با سعید جلیلی) ، اضافه کردن یک موشک به عکس آزمایش موشکی، یا حتی اضافه کردن یک آباژور در صحنه‌ای از یک فیلم خارجی برای پوشاندن بدن بازیگر زن، از جمله این موارد در ایران است.

بخوانید: دستکاری عکس، در خدمت سیاست و مذهب

'خودسانسوری'

مهدی رحمانیان مدیر مسئول شرق در بخشی از توضیح خود درباره حذف سیگار از عکس مورد بحث گفته است: "عکس با سیگار را دقیقا نمی‌دانم ممنوعیت قانونی دارد یا نه، ولی تا آنجا که می‌دانم محدودیت دارد یعنی رسانه‌ها خیلی مجاز نیستند آن را کار کنند."

آرش عاشوری‌نیا، عکاس، امروز در باره این بخش از صحبت‌های آقای رحمانیان در فیس بوک نوشته که خود او که زمانی دبیر عکس در مطبوعات بوده و برخی دیگر از عکاسانی که از آنها پرس‌ و جو کرده هم نمی‌دانند که آیا می‌شود چنین عکسی را چاپ کرد یا نه. عاشوری‌نیا نوشته: "بر اساس روحانی بودن و یا نبودن سوژه، سیاسی بودن و یا نبودن سوژه، وضعیت روز و حال و هوای سیاسی مملکت، سمت و سوی روزنامه و یا مجله، تیراژ و ... چاپ چنین عکسی می‌تواند به سادگی روزنامه‌ای را دچار توقیف کند."

به گفته آقای عاشوری‌نیا، دست‌کاری در عکس در مطبوعات ایران کار متداولی است و "مطبوعات به جای این‌ که آینه جامعه باشند، به جای این‌ که نورافکن بیندازند بر نقاط تاریک جامعه، امکان نشان دادن مردمان عادی کوچه خیابان را ندارند، امکان نشان دادن شکل و قیافه‌ی عادی مردمان، سیاستمداران و چهره‌های معروف ایران و جهان را ندارند."

او در ادامه نوشته است: "بی‌شک روزنامه شرق اشتباه کرده، مثل اشتباهی که هر روز کم و بیش تمامی روزنامه‌ها، مجلات و کتاب‌های منتشر شده در داخل ایران انجام می‌دهند. اعتراض به شرق را وارد و لازم می‌دانم، اما به گمانم نباید فراموش کنیم اشکال اصلی، سمت و سوی اصلی اعتراض باید به سیستم محدودیت و سانسور در جمهوری اسلامی و خودسانسوری‌هایی‌ که در پی آن می‌آید، باشد."