بحران مدیریت 'نفرت مذهبی' در روابط ایران و عربستان

حق نشر عکس AP

عبدالعزیز آل شیخ، مفتی اعظم عربستان سعودی، دیروز با اشاره به سخنان اخیر آیت الله خامنه ای علیه حکومت عربستان گفت "اینها مسلمان نیستند" و "از فرزندان مجوس هستند". اظهاراتی که تلقی برخی رسانه های جهانی از آن، غیرمسلمان اعلام کردن ایرانی ها بود.

رهبر جمهوری اسلامی، به نوبه خود، یک روز پیش از آن رهبران عربستان سعودی را "بی ایمان"، "از خدا بی خبر"، "گمراه"، وابسته" و "شیطان" دانسته بود؛ و امروز هم در واکنشی جدید، "سعودی های منفور" را "شجره خبیثه‌ ملعونه" خوانده است.

حکومت های ایران و عربستان سعودی، در عرصه های مختلف سیاسی، اقتصادی و امنیتی با یکدیگر درگیر هستند و این درگیری، در سال های اخیر و به ویژه تحت تاثیر رقابت های منطقه ای دو کشور، به نقطه اوج خود رسیده است. با وجود این دامن زدن به "نفرت پراکنی مذهبی"، حتی در چنین شرایطی، می تواند به تبعات حساب نشده منجر شود.

به عنوان نمونه، اظهارات دیروز عبدالعزیز آل شیخ در انتقاد از کسانی که می‌گفت "مسلمان نیستند"، در شرایطی بیان شده که مطابق فتوای مذهبی روحانیون وهابی و بسیاری از روحانیون غیروهابی، غیرمسلمانان اساسا حق ورود به مکه را ندارند. اگرچه به دنبال بالاگرفتن تنش میان ایران و عربستان، تهران اعلام کرده است که امسال زائری را برای شرکت در مراسم حج به مکه نخواهد فرستاد، اما برداشت رایج این بوده که چنین وضعیتی، با توجه به واجب بودن حج برای همه مسلمانان و نیز سابقه داشتن قطع موقت اعزام حجاج ایرانی به مکه در گذشته، موقتی خواهد بود.

به عبارت دیگر، قاعدتا از سرگیری اعزام حجاج ایرانی، نتیجه مذاکرات سیاسی تهران و ریاض در آینده خواهد بود و نه اظهارات روحانیونی چون عبدالعزیز آل شیخ. با وجود این، نمی توان از تاثیر واکنش هایی از جنس سخنان دیروز مفتی اعظم عربستان بر پیروان وی صرف نظر کرد که در صورت شروع مجدد اعزام زائران، با حجاج ایرانی سر و کار خواهند داشت. به ویژه در شرایطی که نحوه رفتار مأموران سعودی با حجاج ایرانی در مقاطع مختلف، از ماجرای فرودگاه جده گرفته تا حادثه منا، همواره از پتانسیل شدیدی برای افزایش تنش میان تهران و ریاض برخوردار بوده و معمولا به سرعت تاثیر خود را بر روابط سیاسی دو کشور گذاشته است.

در فروردین ماه گذشته، شبکه بریتانیایی آی تی وی و شبکه آمریکایی پی بی اس، مستندی را نشان دادند که بخشی از آن، به تاثیر فتواهای تند روحانیون این کشور بر جامعه عربستان اشاره داشت. در بخشی از این مستند، کتاب مدرسه یک کودک ۱۴ ساله سعودی نشان داده می شد که در آن، این جمله نوشته شده بود: "شیعیان، کافر هستند و باید به مجازات مرگ برسند" و "تمام مسیحیان باید به مجازات مرگ برسند" (بعد از خبرساز شدن چنین مضامینی، عربستان مدعی شد که چنین موضوعاتی را از کتاب های درسی حذف کرده است). به گفته جان لمن، عضو کمیته تحقیق کنگره آمریکا در مورد ۱۱ سپتامبر: "این تصادفی نبود که ۱۵ نفر از ۱۹ هواپیماربای ۱۱ سپتامبر شهروندان سعودی بودند؛ همه آنها به مدارس عربستان سعودی رفته بودند."

پاسخ رسمی مسئولان ریاض به اظهارات کسانی که حکومت عربستان را به خاطر همکاری اتباع آن با گروه هایی چون القاعده و داعش مورد انتقاد قرار می دهند، همواره این بوده که چنین اتباعی، اقدامات خود را مخفیانه و بر خلاف سیاست های حکومت انجام می دهند.

با وجود این، تا زمانی که نهادهای مذهبی مورد حمایت عربستان، به ترویج "ادبیات تکفیری" علیه گروه های مذهبی دیگر بپردازند، این حکومت منطقا در نتایج عملی اقدامات آنها مسئولیت خواهد داشت. درست به همان صورت که در ایران هم، اعلام "عدم رضایت" نهادهای ارشد محافظه کار از اقدامات لباس شخصی های وابسته به آنها علیه "دشمنان اسلام" – از جمله در حمله به اماکن دیپلماتیک سعودی – کمتر کسی را متقاعد می کند.

در واقع، بر خلاف تصوری رایج که تنها عامل تعیین کننده روابط ایران و عربستان را منافع سیاسی - امنیتی آنها می داند، در هر دو کشور کاربرد مذهب در حکومت به میزانی است که موضع گیری های تند مذهبی، می تواند روابط دوجانبه را در ابعادی کنترل نشده تحت تاثیر قرار دهد.

این در حالی است که طرفین، در حدی با همدیگر مشکل سیاسی - امنیتی دارند که قاعدتا، نیازی به تحمیل بار اضافی "نفرت مذهبی" بر مناسبات دوجانبه خود نخواهند داشت.