مواجهه ایران و آمریکا در خلیج فارس ناشی از چیست؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در داخل تنگه هرمز در واقع سه قسمت وجود دارد: آب های سرزمینی ایران (۱۲ مایل از ساحل ایران)، آب های بین‌المللی و آب های سرزمینی کشور عمان (۱۲ مایل از ساحل عمان)

در هفته های اخیر نیروی دریایی آمریکا چند بار از رفتار "غیرایمن و غیرحرفه ای" قایق های سپاه پاسداران ایران در خلیج فارس انتقاد کرده، اما مقام‌های سپاه گفته‌اند که رفتارشان در چارچوب مقررات بوده است.

کاخ سفید می‌گوید نزدیک شدن قایق‌های ایرانی به ناوهای آمریکایی در خلیج فارس و تنگه هرمز "غیرقابل‌ قبول" است و احتمال اشتباه را بالا می‌برد و در برابر حسین دهقان، وزیر دفاع ایران گفته است که "اگر ناوگان آمریکایی وارد حوزه آبی ایران شود قطعا اخطار خواهد گرفت".

در ماه‌های اخیر چندین بار نیروهای ایران و آمریکا در خلیح فارس به خصوص تنگه هرمز در مواجهه با یکدیگر قرار گرفته اند. دلیل این مواجهه و رویارویی در تفسیر متفاوت ایران و آمریکا از کنوانسیون بین المللی حقوق دریاهاست. اما این تفسیرها چیست؟

از دیدگاه حقوق بین الملل دریاها ، نظام حاکم بر تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی، مثل تنگه هرمز، در حال حاضر بر اساس کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، "عبور ترانزیتی" است که آزادی های بیشتری را نسبت به سابق برای عبور از این تنگه ها پیش بینی کرده است. دولت ایران این کنوانسیون را امضا کرده ولی هنوز به تصویب نهایی نرسانده، اما طبق حقوق معاهدات، ملزم به رعایت مفاد آن تا زمانی است که امضا خود را پس بگیرد.

ایران در زمان امضای این کنوانسیون اعلام کرده است که حق "عبور ترانزیتی" از تنگه هرمز را فقط در مورد کشورهائی رعایت خواهد کرد که آنها هم این سند را امضا کرده باشند و همچنان معتقد است که درباره کشورهایی که این سند را امضا نکرده باشند، همان قاعده عبور بی ضرر از تنگه ها حاکم است. ایالات متحده آمریکا که حضور وسیعی در خلیج فارس دارد و کشتی نظامی آن به طور مداوم از تنگه هرمز عبور می کنند، به این کنوانسیون نپیوسته و ایران حق عبور ترانزیتی را درباره آن به رسمیت نمی شناسد.

آمریکا معتقد است حق عبور ترانزیتی از تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی با توجه به اینکه کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها سال هاست که لازم الاجرا شده است، به صورت بخشی از حقوق بین‌الملل عرفی درآمده و رعایت آن برای دولت ها از جمله ایران ضروری است. به بیان دیگر آمریکا، از دید ایران، بدون عضویت در این کنوانسیون و عمل به تکالیف مندرج در آن، خواستار استفاده از مزایای آن است.

این اختلاف در تفاسیر و عمل به آن دلیل مواجهه مکرر ایران و آمریکا در تنگه هرمز در خلیج فارس ست.

حق نشر عکس Reuters
Image caption یکی از شناورهای تندروی سپاه پاسداران ایران در خلیج فارس در تنگه هرمز

رژیم حقوقی مربوط به عبور بی ضرر از تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی (در اینجا تنگه هرمز) مشابه رژیم حقوقی "عبور بی ضرر" از دریای سرزمینی نیست و دول همجوار تنگه‌های مورد استفاده کشتیرانی بین‌المللی حق ندارند که عبور دیگران را از آن به حال تعلیق در آورند.

در داخل تنگه هرمز در واقع سه قسمت وجود دارد: آب های سرزمینی ایران (۱۲ مایل از ساحل ایران)، آب های بین‌المللی و آب های سرزمینی کشور عمان (۱۲ مایل از ساحل عمان). دولت ایران نمی تواند برای بخش های دیگر هرمز هیچ گونه تکلیفی، حتی بابت بهبود جریان عبور کشتی های دیگران تعیین کند. قسمت عمده طرح های تفکیک تردد کشتی ها در داخل تنگه هرمز در طرف عمانی تنگه هرمز قرار گرفته است که دولت ایران به لحاظ حقوقی هیچ اختیاری برای اعمال کنترل، نظارت یا مسدود کردن آنها ندارد.

در مورد عبور بی ضرر از تنگه های مورد استفاد کشتیرانی بین المللی اختلافی در تفسیر حقوق دولت ساحلی و حقوق دولت های صاحب پرچم کشتی های عبوری تجاری یا نظامی وجود ندارد. بر این اساس دولت های ساحلی صاحب منطقه خود داخل تنگه هستند و می توانند در آنجا هرگونه بهره برداری انجام بدهند ولی بر اساس نظام عبور ترانزیت (کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها) و چه بر اساس رژیم عبور بی ضرر از تنگه های بین‌المللی (کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو) کشورهای ساحلی تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی حق تعلیق عبور دیگران و ایجاد مزاحمت برای اعمال حق عبور بی ضرر توسط آنها را ندارند.

اشتباهی که برای برخی صاحب نظران، رخ می دهد این است که مفهوم عبور بی ضرر از دریای سرزمینی (دریای ساحلی، به عرض معمول ۱۲ مایل) را با عبور بی ضرر از تنگه های مورد استفادۀ کشتیرانی بین المللی یکی فرض می کنند و بر همین اساس نتیجه می گیرند که اگر دولت ساحلی تنگه های مورد استفادۀ کشتیرانی بین المللی تصمیم گرفتند، می توانند عبور یک کشتی تجاری یا نظامی را متوقف کنند، درحالیکه چنین حقی برای کشورهای ساحلی تنگه های مورد استفاد کشتیرانی بین المللی، از جمله تنگ هرمز، وجود ندارد.

(همه این مسائل مربوط به حقوق بین المللی زمان صلح است وگرنه در زمان جنگ، واحدهای نظامی کشورهای متخاصم به محض مشاهده یکدیگر حتی با هم درگیر می شوند).

ایران و آمریکا درباره مسائل مختلفی در حوزه خلیج فارس و دریای عمان اختلاف نظر دارند ولی درباره عبور از تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو، مقررات روشن است و هر دو طرف ملزم به اجرای آنها هستند. به همین جهت، دولت آمریکا نزدیک شدن قایق های ایرانی به ناوهای آمریکایی را "غیر حرفه ای" و خطرناک خوانده است. اگر هم خطری از جانب ناوهای آمریکایی برای ایران وجود داشته باشد، حرکات قایق های تندرو ایران به شکلی که در هفته های اخیر بوده این خطر را رفع نخواهد کرد.

به طور مثال این احتمال وجود دارد که فرماندهان شناورهای آمریکایی "رفتار غیرحرفه‌ای" قایق‌های نیروی دریایی سپاه را نشانه ماموریت خصمانه تلقی کرده و زمانی به آن واکنش نشان دهند. حرکات غیر حرفه ای در این منطقه، می تواند باعث بروز اقداماتی شود که تبعات آن از کنترل خارج است.