هوانیروز ارتش ایران؛ پرندگان جنگ و صلح

حق نشر عکس
Image caption در حال حاضر هوانیروز ارتش ایران دارای ۹۷ فروند هلیکوپتر کبرا در خدمت ۵ پایگاه در شهرهای کرمانشاه، مسجد سلیمان، کرمان، اصفهان و مشهد است

هوانیروز در کنار نیروی زمینی ارتش یکی از تاثیرگذارترین نقش‌ها را در طول هشت سال جنگ ایران و عراق بازی کرد، نقشی که بیش از ۲۰ سال برای آن سرمایه‌گذاری شده بود.

هوانیروز نیرویی بود که در تمامی عرصه‌ها، چه خشکی چه دریا پشتیبان نیروهای زمینی بود، در برابر ستون‌های زرهی عراق ایستاد، در عملیات هلی‌برن نیروهای زمینی را به جبهه‌های جنگ منتقل کرد، ساکنان آبادان را در زمان محاصره نجات داد و هزاران مجروح را از میدان جنگ به بیمارستان رساند.

حق نشر عکس
Image caption تصویری تاریخی از فارغ‌التحصیلان مرکز آموزش خلبانی هوانیروز در حالی که در ردیف جلو فرماندهان این نیرو ایستاده‌اند. نفر وسط سرلشکر خسروداد فرمانده و معمار هوانیروز نوین ایران است. سمت راست او سرهنگ شهناز رییس مرکز آموزش و نفر اول از سمت راست در ردیف جلو سرهنگ شریفخانی فرمانده پایگاه چهارم پشتیبانی عمومی هوانیروز است. سرگرد والی رستمی خلبان کبرا به نویسنده این مطلب گفت سرهنگ شریفخانی در روز ۲۳ بهمن کشته شد. او مدعی شد که سرهنگ شریفخانی توسط همافران هوانیروز بازداشت و به پشت وانت بسته و چندین کیلومتر روی زمین کشیده شد تا جان خود را از دست داد.

اگر هوانیروز وجود نداشت، ارتش ایران امکان مقابله با نیروی زرهی قدرتمند ارتش عراق را نداشت.

گفته می‌شود در سال ۱۳۵۳ محمدرضا پهلوی، شاه وقت ایران در پاسخ به این سوال که: "چرا این قدر هلیکوپتر کبرا می‌خرید؟، پاسخ داده بود: "از همسایه‌ام سوال کنید که چرا این قدر تانک می‌خرد، من برای هر تانک عراقی یک کبرای آماده پرواز دارم."

بیشتر بخوانید:

حق نشر عکس
Image caption یکی از نخستین هلیکوپترهای همه منظوره ترابری سبک آگوستا بل ۲۰۵ هوانیروز در جریان آموزش خلبانان این نیرو در ایتالیا سال ۱۳۴۸. تعداد ۱۰۴ فروند از این هلیکوپتر بین سالهای ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۲ تحویل هوانیروز ایران شد. این هلیکوپتر بتدریج از سال ۱۳۵۶ از رده خارج شد و در سال ۱۳۵۷ تنها ۷۶ فروند از آنها در خدمت بودند

در سال ۱۳۵۷، ایران سومین هوانیروز قدرتمند جهان و دارای بزرگترین ناوگان هلیکوپتری آسیا بود. هوانیروز با سه گروه پشتیبانی رزمی و پشتیبانی عمومی در شهرهای کرمانشاه، کرمان و اصفهان، یک پایگاه پشتیبانی فرماندهی در تهران و یک گروه پشتیبانی رزمی در دست تاسیس در مسجد سلیمان، مجهز به ۸۰۶ فروند هلیکوپتر و ۴۰ فروند هواپیما بود؛ تشکیل و راه‌اندازی این نیرو و پایگاه هایش، ۱۶ سال یعنی از سال ۱۳۴۱ طول کشیده بود.

اما سوال این است که چرا ارتش ایران به چنین نیروی قدرتمندی مجهز شد؟

حق نشر عکس
Image caption نخستین خلبانان آگوستا بل ۲۰۵ و ۲۰۶ هوانیروز در حین آموزش در ایتالیا در سال ۱۳۴۸

در آن سال‌ها که جنگ سرد در جریان بود، نیروی زرهی کشورهای غربی عضو ناتو و کشورهای هم‌پیمان آمریکا، در برابر نیروی زرهی قدرتمند بلوک شرق و بخصوص شوروی سابق بسیار ضعیف بود و این ضعف در ارتش ایران هم که بیشتر به تسلیحات غربی مجهز بود وجود داشت.

قدرتمندترین تانک‌های ایران، تانک آمریکایی ام ۶۰ و تانک انگلیسی چیفتن بزحمت توان رویارویی با تانک‌های قدرتمند روسی مثل تی ۶۲، تی ۶۴ و تی ۷۲ را داشتند.

حق نشر عکس
Image caption هلیکوپتر سبک و چابک آگوستا بل ۲۰۶ ملقب به جت رنجر در جریان آموزش نخستین گروه از خلبانان این هلیکوپتر در ایتالیا در سال ۱۳۴۸. در مجموع ۱۸۴ فروند از این هلیکوپتر برای هوانیروز ایران خریداری شد که برای آموزش خلبانی، و عملیاتهای شناسایی استفاده می‌شد

برای برطرف کردن این ضعف و با توجه به تجارب جنگ ویتنام، ناتو هوانیروزهای قدرتمندی را با هلیکوپترهای تهاجمی مجهز به تسلیحات ضد تانک تشکیل داد. ایران نیز که هم‌پیمان غرب بود، از قافله عقب نماند و از سال ۱۳۵۰ با نظارت و ریاست سرلشکر منوچهر خسروداد، فرمانده وقت هوانیروز- که به او لقب معمار هوانیروز داده بودند- مطالعات لازم برای خرید هلیکوپترهای تهاجمی با قابلیت استفاده از موشک ضد تانک را آغاز کرد و در نهایت در تیر ماه سال ۱۳۵۲، هوانیروز ایران ۲۰۲ فروند هلیکوپتر تهاجمی بل ای اچ-۱ جِی کبرا خرید.

در تابستان همان سال هوانیروز با قراردادی ۳۴۵ میلیون دلاری، اقدام به خرید ۲۸۷ فروند هلیکوپتر همه منظوره ترابری سبک بل ۲۱۴ آ ملقب به اصفهان کرد، هلیکوپتری که در طول جنگ ستون فقرات ناوگان ترابری هوانیروز بود.

حق نشر عکس
Image caption حدود ۲۵ فروند هلیکوپتر یو اچ-۱اچ دست دوم نیروی زمینی آمریکا با قیمت بسیار پایین برای هوانیروز ایران در مرکز آموزش رضا پهلوی (بعدا مرکز آموزش شهید وطن‌پور) خریداری شد که در این تصویر یکی از آنها دیده می‌شود و هنوز به همان رنگی است (سبز) که در جنگ ویتنام استفاده شده بود. علیرضا حراف یکی از برجسته‌ترین خلبانان هلیکوپتر تهاجمی کبرا که در جنگ ایران و عراق جان خود از دست داد به همراه استاد آمریکایی‌اش دیده می‌شود

در آن زمان هوانیروز ایران از کمپانی بل خواست تا هلیکوپتری منطبق با نیازهای ایران طراحی کند، بنابراین فهرستی از قابلیت‌های مورد نیاز خود را به این کمپانی داده بود و ساخت و توسعه آن نیز با نظارت دقیق مسئولان هوانیروز ایران انجام شد.

پیش‌ از آن هوانیروز ایران در سال ۱۳۴۹ هلیکوپترهای آگوستا بل ۲۰۵ و ۲۰۶ را برای مأموریت‌های ترابری، آموزشی و شناسایی و در سال ۱۳۵۰ هلیکوپتر سی اچ -۴۷ سی شینوک، یک هلیکوپتر ترابری سنگین، را به خدمت گرفته بود.

حق نشر عکس
Image caption پیش از انقلاب در دو نوبت ۹۴ فروند هلیکوپتر ترابری سنگین بوئینگ ورتول سی اچ-۴۷سی شینوک سفارش داده شد که تنها ۴۷ فروند آنها پیش از انقلاب تحویل داده شدند. تعدادی نیز پس از انقلاب در جریان آزادسازی گروگان‌های آمریکایی توسط ایتالیا تحویل ایران شدند اما جلوی تحویل بقیه گرفته شد و به خدمت نیروی زمینی آمریکا در آمدند. در این تصویر خدمه پروازی شینوک هوانیروز پیش از عملیات خیبر در اصفهان دیده می‌شوند

هوانیروز ایران بجز تأمین امنیت، در بلایای طبیعی مثل زلزله و سیل کمک‌رسانی می‌کرد و به درخواست هم‌پیمانان منطقه‌ای ایران به کمک آنها می‌شتافت، به عنوان مثال در شهریور و مهر سال ۱۳۵۲، هوانیروز قدرتمند ایران در دهها سورتی پرواز به کمک سیل‌زدگان پاکستان رفت و در آذر همان سال به ارتش این کشور کمک کرد امنیت را به بلوچستان پاکستان بازگرداند. در جنگ ظفار هم هوانیروز یکی از مهم‌ترین نیروهای نظامی ایران در عمان بود.

هوانیروز ایران همواره کابوس نیروهای زرهی ارتش عراق بود، کابوسی که با شروع جنگ هشت ساله با عراق به حقیقت تبدیل شد، هر چند هوانیروز مجبور شد علاوه بر وظیفه خود، بار لشکر ۹۲ زرهی نیروی زمینی را هم به دوش بکشد که توان رزمی‌اش به علت پاکسازی‌های گسترده به کمتر از ۲۰ درصد کاهش یافته بود.

حق نشر عکس
Image caption هلیکوپتر سنگین شینوک در طول جنگ ملزومات نیروهای نظامی از تسلیحات تا آذوقه و حتی هلیکوپترهای آسیب دیده را جابه جا می‌کرد. در این عکس که در سال ۱۳۷۳ در نزدیکی اصفهان گرفته شده، یک شینوک یک آگوستا بل ۲۰۵ سانحه دیده را به پایگاه شهید وطن‌پور حمل می‌کند

خود هوانیروز پس از انقلاب صدها نیروی باتجربه را که سابقه حضور در عملیات نظامی در پاکستان و عمان داشتند از دست داده بود و سران حکومت تازه تاسیس ایران به فکر فروش هلیکوپترهای کبرا و بل ۲۱۴ آن بودند.

اما این نیرو هلیکوپترها و یگان‌هایش را از دست نداد چون در نبرد با نیروهای مسلح مخالف که بطور مستقل یا تحت حمایت عراق در استان‌های کردستان و آذربایجان غربی فعالیت می‌کردند، کارآیی‌اش را نشان داده بود. بعد، با شروع جنگ، هوانیروز به یکی از نیروهای حیاتی و اثر گذار در عرصه نبرد بدل شد.

حق نشر عکس
Image caption ستون فقرات ناوگان ترابری هوانیروز هلیکوپتر بل ۲۱۴آ ملقب به اصفهان بود که بطور گسترده از نخستین روز تا پایان جنگ با عراق استفاده شد؛ از امداد هوایی تا هلی‌برن نیروها و حمل بار

گروه یکم پشتیبانی رزمی هوانیروز در کرمانشاه پیشتر در اواسط شهریور ۱۳۵۹ در درگیری‌های مرزی با عراق شرکت کرده بود، اما با تهاجم رسمی عراق در روز ۳۱ شهریور ماه، تمامی گروه‌های رزمی و عمومی هوانیروز اقدام به اعزام هلیکوپترهای خود به مناطق عملیات غرب و جنوب غربی کشور کردند.

حق نشر عکس
Image caption هلیکوپتر بل ۲۱۴ هوانیروز در عملیات خیبر در نزدیکی جزیره مجنون

هوانیروز ارتش ایران از نخستین روز جنگ تا آخرین روز آن تقریبا در هر عملیاتی که انجام شد از نیروی زمینی پشتیبانی کرد. از نخستین عملیات‌؛ مثل دفاع از دزفول، شکست حصر آبادان، عملیات اژدر (اسکورت نفتکش‌ها در خلیج فارس) و آزادسازی خرمشهر گرفته تا آخرین عملیات، مثل خیبر، والفجر ۸ و مرصاد، هوانیروز در همه آنها حضور همه جانبه داشت و در مجموع در ۹۶ عملیات آفندی و پدافندی و دهها عملیات کوچک دیگر نقش حیاتی ایفا نمود.

حتی در عملیات‌های مستقل سپاه پاسداران هم این هوانیروز بود که هلی‌برن نیروها، انتقال تجهیزات و آذوقه و تخلیه مجروحان را انجام می‌داد.

حق نشر عکس
Image caption هلیکوپترهای تهاجمی اِی اچ-۱جِی کبرا هوانیروز ایران کابوس ستون های زرهی عراق بود. ۲۰۲ فروند از این هلیکوپتر در دو نوع با قابلیت حمل موشک ضد زره تاو و بدون این قابلیت تحویل ایران گردید. در این تصویر کبرا بر فراز یک تانک چیفتن انگلیسی نیروی زمینی ارتش ایران دیده می‌شود

در طول هشت سال جنگ، هوانیروز نزدیک به ۳۰۰ هلیکوپتر خود و دهها خلبان و خدمه پروازی‌اش را از دست داد و دهها فروند هلیکوپتر دیگر هم به علت آسیب‌های وارده در عملیات نظامی غیر عملیاتی شدند طوری که در سال ۱۳۶۷ تنها ۲۴۰ هلیکوپتر عملیاتی در خدمت این نیرو بود؛ حتی در آن وضعیت هم هوانیروز ایران هنوز قوی‌ترین هوانیروز خاورمیانه بود.

پس از جنگ و در ایام صلح هوانیروز در مبارزه با مواد مخدر، کمک‌رسانی به مردم در بلایای طبیعی (به عنوان مثال زلزله اردبیل و بم)، مبارزه با گروه‌های مسلح مثل عملیات علیه طالبان در سالهای ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۹، عملیات علیه پژاک در سالهای ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۷ و عملیات علیه جندالله در سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹، شرکت داشته است.

هوانیروز ارتش ایران امروز ۳۵۰ فروند هلیکوپتر عملیاتی در خدمت گروه‌های پشتیبانی رزمی و عمومی یکم تا ششم، به ترتیب در شهرهای کرمانشاه، مسجد سلیمان، کرمان، اصفهان، مشهد، تبریز و قزوین دارد که در مبارزه با داعش در قصر شیرین و کوه‌های حمرین ایران و عراق در پاییز سال ۱۳۹۳ و مبارزه با گروه جیش‌العدل در استان سیستان و بلوچستان- از محل پایگاه مقدم پشتیبانی رزمی زاهدان از تیر ماه امسال- نقش داشته است.

حق نشر عکس
Image caption در میان خلبانان کبرا از ستوان‌یار نصیر رادفر به عنوان کسی یاد می‌شود که دقت هدف‌گیری او در شلیک موشک ضد زره تاو و ماوریک نظیر نداشت. او جان خود را در جنگ از دست داد اما هنوز به عنوان بی‌رقیب‌ترین خلبان تاو زن هوانیروز شناخته می‌شود
حق نشر عکس
Image caption از پرواز بر فراز خرمشهر و آبادان تا پرواز برفراز خلیج فارس و بندر ماهشهر، کبراهای هوانیروز در همه عرصه‌های جنگ حضور داشتند. در این تصویر یک فروند کبرا از نوع نان تاو (None TOW) مجهز به راکت‌انداز دیده می‌شود در جریان یکی از ماموریت‌های اسکورت طرح عملیاتی اژدر برای محافظت از نفت‌کشهای ایران در مقابل هلیکوپترهای سوپر فِرِلون مجهز به موشک اگزوست نیروی دریایی عراق. ستوان فرائیل فرجی خلبان این هلیکوپتر در تصویر دیده می‌شود
حق نشر عکس
Image caption هلیکوپتر کبرا از مدل تاو مجهز به سامانه هدفگیری موشک ضد زره تاو در دماغه به خلبانی سرگرد والی رستمی در کنار رودخانه جراحی، شمال غربی ماهشهر و شمال آبادان، آبان ۱۳۵۹
حق نشر عکس
Image caption یکی از دو فروند هواپیمای ترابری فوکر ۲۷ هوانیروز که در طول جنگ برای حمل مجروح، پرسنل و تجهیزات و مهمات استفاده می‌شد. این دو هواپیما هنوز در خدمت هوانیروز ارتش هستند و در این تصویر در فرودگاه مهرآباد در سال ۱۳۹۲ دیده می‌شود
حق نشر عکس
Image caption هوانیروز ارتش ایران هنوز ۲۰۴ فروند هلیکوپتر ترابری سبک و همه منظوره بل ۲۱۴ اصفهان در اختیار دارد که به علت نبود بودجه کافی برای خرید قطعات و اورهال (بازآماد)، فقط حدود ۱۲۰ فروند از آنها در حال حاضر عملیاتی و در خدمت ۷ پایگاه هوانیروز هستند
حق نشر عکس
Image caption هنوز ۳۶ فروند هلیکوپتر شینوک در خدمت پایگاه چهارم پشتیبانی عمومی هوانیروز هستند که از این تعداد شماری به علت نبودن قطعه و بودجه برای اورهال زمین‌گیرند
حق نشر عکس
Image caption پیش از انقلاب شش فروند راکول کامند ۶۹۰ توربو برای هوانیروز ایران خریداری شد که برای ماموریت‌های مراسلاتی، حمل فرماندهان و پرسنل استفاده می‌شد. در طول جنگ دو فروند از آنها از بین رفتند و در حال حاضر سه فروند از آنها عملیاتی و در خدمت یگان بال ثابت هوانیروز مستقر در فرودگاه مهرآباد هستند
حق نشر عکس
Image caption هوانیروز همه ساله در رژه روز ارتش در روز ۲۹ فروردین، با ۵۰ فروند از بهترین هلیکوپترهای پایگاه چهارم پشتیبانی عمومی و مرکز آموزش شهید وطن‌پور شرکت می‌کند

* بابک تقوایی، پژوهشگر، خبرنگار و عکاس هوایی و نویسنده سه کتاب در باره تاریخ نیروی هوایی و هوانیروز ایران است به نام‌های "نیروی هوایی مدرن ایران"، "ببرهای ایرانی در جنگ" و "سلحشوران صحرا؛ هوانیروز در جنگ". او به مناسبت سالگرد جنگ ایران و عراق مجموعه مطالبی را برای بی‌بی‌سی فارسی درباره نقش نیروی هوایی و هوانیروز ایران در این جنگ تهیه کرده است.

بابک تقوایی فعالیت حرفه‌ای خود را با نوشتن مقالاتی در باره نیروی هوایی در سال ۱۳۸۵ شروع و بعد به عنوان خبرنگار هوانوردی با نشریات ایرانی و انگلیسی همکاری کرد. او تا سال ۱۳۹۱ خبرنگار و عکاس ماهنامه صنایع هوایی سازمان نیروهای مسلح بود و به عنوان خبرنگار و پژوهشگر تاریخ هوانوردی با سایر نشریات فارسی زبان چون مجله صف (ارگان سازمان عقیدتی سیاسی ارتش) و دو ماهنامه هواپیما و جنگ افزار همکاری داشت. در سال ۱۳۹۰ مرکز پژوهشهای نظری نیروی هوایی ارتش از او به عنوان پژوهشگر تاریخ هوانوردی دعوت به همکاری کرد و یکی از مسئولان پروژه شناسنامه تفصیلی نیروی هوایی ایران بود.

بابک تقوایی بیش از ۳۰۰ مقاله در مورد نیروهای هوایی ایران، عراق، لیبی، روسیه، اوکراین و نبرد علیه تروریسم در خاورمیانه در مجلات هوانوردی انگلیسی، فرانسوی، روسی و یونانی به چاپ رسانده است. او اکنون تحلیلگر، خبرنگار و عکاس مجله هوانوردی نظامی به نام کمبت ایرکرافت (Combat Aircraft) و همچنین خبرنگار ویژه انتشارات شپارد است.

موضوعات مرتبط