BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 21:13 گرينويچ - سه شنبه 16 اوت 2005
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
از شهر خدا تا شهر دنيا: صد سال تحول در حوزه قم
 

 
 
حرم حضرت معصومه در قم

رشته گفتارهای از شهر خدا تا شهر دنيا عمدتا به تحولاتِ حوزه علميه پس از انقلاب سال پنجاه و هفت می‌پردازد.

حوزه علميه نهادِ تعليم و تربيت روحانيان است که از مشروطه به اين سو، دچار دگرگونی‌های جدی شد و با انقلاب ايران به دورانی سراپا تازه گام نهاد. اين رشته گفتارها در گفتارهای مقدماتی خود نگاهی دارد به آنچه حوزه علميه تا انقلاب اسلامی از سر گذرانده است.

پژوهش درباره حوزه علميه بسيار دشوار است. هنوز تحقيقاتِ تاريخیِ گسترده‌ای درباره اين نهاد منتشر نشده و بسياری از آن‌چه درباره حوزه علميه نشر يافته از منش تاريخی بی‌بهره است و بيشتر صبغه تبليغی يا تبليغاتی دارد.

شناختِ حوزه علميه می‌تواند پژوهشگر مسائل ايران را در دريافت گوشه‌های کم شناخته تر جامعه، سياست و فرهنگ ايران ياری دهد. به واقع به دست دادن تبيينی جامعه‌شناختی، سياسی يا معرفت‌شناختی از مسائل ايران، بدون داشتن تصويری بالنسبه دقيق و علمی از نهاد روحانيت، ناکام می ماند.

از شهر خدا تا شهر دنيا، نخست در صورت يک برنامه راديويی در 9 بخش، در سال 2001 ميلادی، از بخش فارسی راديو بی بی سی پخش شد. در اين مجموعه که از نخستين تلاش ها برای تاريخنگاری شفاهی تحولات حوزه قم است کوشيده ايم از زبان شاهدان و دست اندرکاران و مدرسان و دانش آموختگان حوزه تأثير انقلاب دينی ايران در حوزه علميه را بررسی کنيم.

انتشار اينترنتی اين مجموعه که اکنون هر 9 گفتار آن در دسترس شماست کمکی است برای افزودن به منابع مکتوب در باره حوزه قم که در صد سال اخير تاثيرات پردامنه ای در عرصه عمومی ايران داشته و در ربع قرن گذشته به پايتخت فقهی و انديشه سياسی انقلاب بدل شده است.


گفتار يکم: جنگ، تجدد و مدرسه نو

از آنجا که روحانیان در ایران، تا قرنها تنها منبع آگاهی به شمار می رفتند، تغییر در نگرش جامعه ایران به مسأله تجدد و تحول اجتماعی، بدون تکان خوردن روحانیون ممکن نبود. در میان حوادث تاریخ ایران، جنگ های ایران و روس در نیمه اول قرن نوزدهم، یکی از دلایل اصلی در توجه رهبران جامعه به لزوم اخذ علوم و معارف جدید بود.

رهبران دینی از جنگ حمایت کرده بودند. بنابرين، شکست ایران از روس به دلیل برتری نظامی روس ها تحولی در ذهن روحانیون نیز ایجاد کرد. آنها احساس کردند بايد به نوسازی نظامی ايران تن دهند. اما مقاومت آنها در برابر مدرسه نو در آغاز بسيار سخت بود.

"در تمام این چند قرن صفویه تا قاجاریه، روحانیت از لحاظ فکری و آموزشی و هنری و ذوقی، قدرت مطلقه را داشت و هیچ چیزی خارج از آنها نبود. فقط با جنگ ایران و روس که تا حد زیادی به تشویق علما انجام شد و منجر به شکست ایران و انعقاد معاهده ترکمان چای در سال 1828 گشت، وضع تغییر کرد. این جنگ به تشویق علما بود و اعلام جهاد از سوی کسانی مانند سید محمد مجاهد. وقتی شکست قطعی شد، روحیه علما تغییر کرد."


گفتار دوم: آموزش و مراجع از بروجردی تا شريعتمداری

در نگاه به تحولات حوزه علمیه قم، اگر مقام شیخ عبدالکریم حائری یزدی، پایه گذاری این حوزه است، مقام آیت الله بروجردی را باید پایه گذاری تجدد در فکر و روش تبلیغی و آموزشی در حوزه بدانیم. او که از اواسط دهه بیست شمسی تا زمان مرگ در فروردین هزار و سیصد و چهل، مقام مرجعیت را داشت، قدرتمندترین مرجع شیعه پیش از انقلاب ایران است.

آیت الله بروجردی در عصر خود رقیبی نداشت و شاید به دلیل همین زعامت، در جهان شیعه، اندیشه ای جهانی داشت.

آیت الله بروجردی چه در انتخاب مبلغان و نمایندگانش در کشورهای مختلف و چه در پروردن شاگردان برجسته، بسیار سنجیده عمل می کرد و از همین رو بسیاری از آنها در زمان او و پس از او مصدر تحولاتی اساسی در فکر و روش های حوزه بودند. ابراهیم یزدی از نمونه دکتر مهدی حائری یاد می کند و نقش مسجد هامبورگ در پروردن کسانی مانند دکتر بهشتی و محمد خاتمی.


گفتار سوم: انقلاب در حوزه

با انقلاب اسلامی، حوزه علمیه، یک باره خود را با سیلی از سئوال های تازه و نیازهای برخاسته از مدیریت روحانیان بر جامعه روبه رو دید. ضرورت پاسخ گویی به این نیازها و انتظارات جدید، حوزه را در معرض تحول بزرگی قرار داد.

یکی از پیشگامان اصلاحات در روش و محتوای آموزش های حوزوی، آیت الله منتظری است. وی برای به انضباط درآوردن حوزه، معتقد به تشکیل نهادی برای مدیریت حوزه بود تا کارهای دیگر مورد نیاز را طراحی و سازمان دهی کند. اما جالب است که میان او و آیت الله خمینی در این زمینه اختلاف نظر وجود داشت؛ چرا که آیت الله خمینی، دست کم در امر اداره حوزه، بیشتر به حفظ شیوه های سنتی تمایل داشت.

اما اصلاحات چه در اداره و چه در نظام آموزشی حوزه، گریزناپذیر بود و به زودی یکی از مدل های اصلی در برابر آن، یعنی دانشگاه، به منبعی برای الگوگرفتن تبدیل شد. زمینه های اجتماعی اوائل انقلاب که در آن پیوند حوزه و دانشگاه یا روحانی و روشنفکر تبلیغ می شد، به این موضوع کمک کرد. در عین حال به گفته آیت الله بجنوردی، نظر آیت الله خمینی هم دراین باره مساعد بود.


گفتار چهارم: مدرنيزاسيون رسانه ای حوزه

در جریان تحولات حوزه پس از انقلاب، فرهنگ عمومی تبلیغ دینی، که متکی بر خطابه و منبر و اساساً فرهنگ شفاهی بود، به سمت فرهنگ نوشتاری گرایش پیداکرد. در این تحول، البته نیاز به برقراری ارتباط با مخاطبان جدید، یعنی نسل های جوان و تحصیل کرده مؤثر بود.

"به نظر من متجددترین بخش حوزه امروز، بخش مطبوعات آن است؛ به این دلیل که مطبوعات، فراورده نسل جدید است، هم نسل جدید حوزه آن را به وجود آورده و هم مخاطبان آن نسل جدید حوزه هستند و در حقیقت نسل قدیم هیچ نقشی در به وجود آوردن آن ندارد و حتی آن را هم نمی خواند."

رشد آگاهی های تازه در حوزه علمیه، صرفاً در چارچوب مطبوعات تازه محدود نمی شود. این رشد در همه ابعاد نشر دیده می شود. در واقع، نقش ابزارهای رسانه ای در حوزه، روز به روز در گسترش است و در این مسیر کامپیوتر و ظرفیت های آن محوریت یافته است.

در عین حال، با وجود گستردگی استفاده از کامپیوتر، نرم افزارها و پایگاه های اطلاعاتی در حوزه، هنوز این امکانات در خدمت تحقیقات عالی و تحلیلی در متون دینی قرار نگرفته است.

آيا تمام این امکانات و بهره گیری از رسانه های جدید آیا توانسته است افق سنتی حوزه را به افق دنیای مدرن، فرهنگ گفت و گو و اتکا بر عقلانیت نزدیک کند؟

زنان طلبه - عکس از اميد صالحی، خبرگزاری ميراث فرهنگی

گفتار پنجم: زنان حوزه در مرزهای مردانه

جامعة الزهرا یا مدرسه زنان طلبه در قم مدرن و در ابتدای بلوار بزرگ سالاریه قرار گرفته است. مدرسه ای که در نیمه دوم دهه شصت شکل گرفت و امروز آموزش دینی زنان در حوزه را اداره و کنترل می کند. حضور زنان در حوزه به طور عمده ناشی از تحولات بعد از انقلاب است. اما پیش از انقلاب هم معدود زنانی پیدا می شدند که نه تنها می توانستند وارد آموزش های حوزوی شوند بلکه به درجات بالای دینی و علمی نیز می رسیدند.

بیشتر زنانی که امروز وارد جامعةالزهرا می شوند، از وابستگان درجه اول روحانیون هستند، یا فرزند روحانی اند یا همسر و خواهر روحانی.

تبلیغ و تدریس مواد دینی در مدارس از عمده ترین مشاغلی است که زنان طلبه در پیش رو دارند، ولی تحصیل دینی بیشتر آنها از پایان دوره مقدماتی یا سطح، چنان که حوزویان می گویند، فراتر نمی رود.

آنها با محدوديت زيادی روبرو هستند. کنترل شدیدی بر زنان طلبه و به ویژه دختران مجرد اعمال می شود که تا محدود ساختن رفت و آمد آنها در محیط شهری نیز پیش می رود.

اما محدودیت های ظاهری تنها مسأله آموزش های دینی زنان نیست. آنها از نظر اهداف علمی و اجتماعی نیز ناگزیرند کار خود را به تبلیغ یا تدریس محدود کنند، در حالی که درجه عالی آموزش های دینی اجتهاد است.

دکتر سروش - عکس از ايسنا

گفتار ششم: نوشدن انديشه دينی

عبدالکریم سروش معتقد است که فقه هر قدر هم که جامع و کارآمد باشد قادر به حل مشکلات جامعه امروزی نیست. وی اصولاً احکام فقهی و دینی را حداقل ممکن برای رفع مشکلات می داند، چنان که در یکی از سخنرانی هایش گفته است:

"من می دانم که در جامعه ما و در میان روحانیان ما نگاهشان به احکام دینی نگاه حداکثری است. می گویند شما به احکام فقهی عمل کنید، جامعه بهشت می شود. بنده به شما می گویم هیچ وقت هم نمی شود حتا اگر به همه آنها عمل شود. این ها حداقل لازم برای بهشت شدن است نه حداکثر ممکن. و لذا بسی کارهای دیگر باید کرد."

"فقه و عمل به احکام و دستورهای فقهی هیچ وقت آبادانی نمی آورد، یعنی لزوماً آبادانی نمی آورد، حداقل لازم است. مثالی می زنم. شما فکر کنید جامعه ای داشته باشیم که همه ازدواج ها بر وفق احکام فقهی انجام شود و نود و نه درصد ازدواج ها به طلاق منجر شود. همه مطابق احکام فقهی ازدواج می کنند و همه مطابق احکام فقهی طلاق می دهند. لذا در این جامعه تخلفی از نظر فقهی صورت نگرفته. ولی این جامعه به نظر شما جامعه آرمانی و مطلوب است؟"

در واقع، آرای دکتر سروش تأثیر گسترده در حوزه پیدا کرد و توجه روحانیت را به اهمیت معرفت شناسی دینی و تعیین انتظاراتی که می توان از دین داشت برانگیخت.

 
 
66از شهر خدا تا شهر دنيا
گفتار پنجم: زنان حوزه در مرزهای مردانه
 
 
66از شهر خدا تا شهر دنيا
گفتار ششم: نو شدن انديشه دينی
 
 
66از شهر خدا تا شهر دنيا
گفتار هفتم: حوزه در چنبره قدرت سياسی
 
 
66از شهر خدا تا شهر دنيا
گفتار هشتم: زوال مرجعيت سنتی
 
 
66از شهر خدا تا شهر دنيا
گفتار پايانی: بحران هويت روحانيان جديد
 
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران