BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 14:07 گرينويچ - چهارشنبه 28 سپتامبر 2005
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
نگاهی به قطعنامه 598 شورای امنيت و پيامدهای سياسی پس از آتش بس
 

 
 
پرچم ايران، عراق و سازمان ملل متحد
شهريور ماه ۱۳۶۷، درست هشت سال پس از اولين حمله عراق به ايران، جنگ ديگر تمام شده بود. با اين حال، مسايل حل نشده بسياری در حاشيه جنگ دو کشور وجود داشت که پاره ای از آن ها تا به امروز باقی است. نوشتار زير نگاهی است به اين مسايل و شيوه طرح آن ها در قطعنامه بحث برانگيز ۵۹8.

قطعنامه ۵۹۸ چه می گفت؟

روز ۲۹ تير ۱۳۶۶، شورای امنيت سازمان ملل برای چندمين بار موضوع جنگ ميان دو کشور ايران و عراق را در دستور کار خود قرار داد. در پايان اين جلسه قطعنامه ای صادر شد که روح آن تفاوت چندانی با موضع گيری های پيشين اين سازمان در قبال درگيری ايران و عراق نداشت.

مصوبه دو هزار و هفتصد و پنجاهمين جلسه شورای امنيت سازمان ملل در اصل نشانه ديگری بود از نگرانی جامعه جهانی – به ويژه قدرت های بزرگ – از پيامدهای پيش بينی ناپذير ادامه جنگ در خاور ميانه. مهم ترين نکات اين قطعنامه ۱۰ ماده ای عبارت بودند از:

خاوير پرز د کوئيار، دبير کل سازمان ملل متحد در زمان صدور قطعنامه 598

• اعلام آتش بس فوری به عنوان اولين گام و حل و فصل مناقشه از راه مذاکره

• عقب نشينی و بازگشت نيروهای هر دو کشور به مرزهای شناخته شده بين المللی

• آزاد کردن و بازگرداندن اسرای جنگی بلافاصله پس از پايان درگيری ها

• تعيين يک هیأت بی طرف برای تحقيق راجع به مسئوليت {شروع} جنگ

به جز اين ها، در قطعنامه ۵۹۸ شورای امنيت بندهای ديگری نيز وجود داشت که درخواست مشخصی از تهران و بغداد نمی کرد؛ مانند بند چهارم که در بيانی کلی از دو کشور می خواست در اجرای قطعنامه و برای يافتن يک راه حل عادلانه با دبير کل سازمان ملل همکاری کنند؛ يا بند پنجم که از کشورهای ديگر تقاضا می کرد از هر گونه اقدامی که موجب تشديد يا گسترش درگيری شود، خودداری کنند.

همچنين شورای امنيت در بند دوم از شخص دبير کل می خواست که گروهی به منطقه اعزام کند تا برقراری آتش بس و عقب نشينی به مرزهای بين المللی را زير نظر داشته باشند. بند آخر (1۰) قطعنامه از عزم شورای امنيت برای پيگيری موضوع و امکان برگزاری جلسات بعدی خبر می داد.

با اين همه، قطعنامه صادر شده بدون اعلام رسمی پذيرش از سوی ايران و عراق بی معنا بود. نزديک به يک سال پس از تصويب آن در شورای امنيت سازمان ملل، دو کشور سرانجام در مردادماه ۱۳۶۷ قطعنامه ۵۹۸ را پذيرفتند.

دلايل ايران برای رد و پذيرش آن چه بود؟

آيت الله خمينی پذيرش قطعنامه ۵۹۸ را به نوشيدن "جام زهر" تشبيه کرد

در زمان صدور قطعنامه ۵۹۸، دولت ايران از پذيرفتن آن سر باز زد. اصلی ترين محور مورد اعتراض ايران، عدم تعيين مقصر در قطعنامه بود. به اعتقاد ايرانی ها، جنگ ايران و عراق "تحميلی" و نتيجه تجاوز نيروهای عراق به خاک کشور ايران بود. بنابراين نظر، تنها مصوبه ای می توانست قابل پذيرش باشد که کشور عراق را به عنوان مقصر شناخته و راه را برای دريافت غرامت از سوی ايران باز می کرد.

از سوی ديگر، در زمان صدور قطعنامه ۵۹۸ شورای امنيت (تابستان ۱۳۶۶) موقعيت ايران در جنگ تا حدودی برتر از عراق بود. تصرف فاو توسط نيروهای ايرانی در روزهای پايانی سال ۱۳۶۴ صورت گرفت.

در طول سال ۱۳۶۵ نيز، حملات گسترده ای از سوی ايران انجام شد که حتی شهر بصره – دومين شهر اصلی عراق – را با تهديد جدی مواجه ساخت. در اين شرايط، سران نظام جمهوری اسلامی، آتش بس را نمی پذيرفتند. و به دنبال پيروزی ديگری بودند که موقعيت ايران را در مذاکرات صلح محکم تر کند.

اما در فاصله صدور قطعنامه ۵۹۸ تا پذيرش آتش بس از جانب ايران، تحولات بسياری در وضعيت جنگ رخ داد. در اين زمان، استراتژی تهاجمی صدام حسين ضربات سنگينی به نيروهای ايرانی وارد کرد و برتری نسبی ايران در نبرد را از بين برد.

از سوی ديگر فشار جهانی، حضور نظامی آمريکا در خليج فارس، و کمبود شديد منابع مالی، ادامه جنگ را برای ايران ناممکن می کرد.

اگرچه در فاصله تابستان های ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷، دستگاه ديپلماسی ايران درگير مذاکرات فشرده ای بود؛ و اگرچه مقام های ايرانی از موفقيت در مذاکرات سخن گفتند، اما به نظر می رسد که مقام های جمهوری اسلامی در پايان – بدون دريافت امتيازی درخور توجه – ناگزير به پذيرش همان قطعنامه ای شدند که به هنگام صدور، غيرقابل قبول توصيفش کرده بودند.

از زمان پذيرش قطعنامه ۵۹۸، بيش از چهار سال طول کشيد تا کمترين خواسته دولت ايران – تعيين مقصر در جنگ – تا حدودی برآورده شود.

در دی ماه ۱۳۷۰، خاوير پرز د کوئيار، دبير کل وقت سازمان ملل متحد اعلام کرد: "اينکه توضيحات عراق در نظر جامعه بين الملل کافی و قابل قبول نيستند، امری است مسلٌم. به همين ترتيب، واقعه مورد بحث در تخلفاتی که به آن ها اشاره شد، حمله ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ عليه ايران است، که نه تحت منشور ملل متحد، نه با هيچ قانون و قاعده شناخته شده حقوق بين المللی، و نه با هيچ اصول اخلاقيات جهانی، قابل توجيه نبوده و مستوجب مسئوليت منازعه است. حتی اگر پيش از آغاز درگيری، دست اندازی هايی از سوی ايران در خاک عراق صورت گرفته بوده، آن گونه تخطی، تجاوز عراق به ايران را توجيه نمی کرده است."

مفاد قطعنامه تا چه ميزان به اجرا در آمد؟

اندکی پس از پذيرش قطعنامه از سوی ايران، صدام حسين سربازان "سازمان مجاهدين خلق" را تجهيز و حمايت کرد تا به ايران حمله کنند. اين، اولين نشانه ای بود که فاصله امضا تا اجرای مفاد قطعنامه ۵۹۸ را به خوبی نمايان کرد.

علاوه بر تقاضای آتش بس فوری، بند اول مصوبه شورای امنيت از دو کشور می خواست که بی تأخير به مرزهای بين المللی برگردند. اين مورد نيز در عمل با کاستی های بسياری همراه شد. تا مدتی پس از اعلام آتش بس، و حتی پس از عمليات مرصاد و شکست "مجاهدين"، بخش هايی هر چند کوچک از خاک ايران در اشغال عراق باقی مانده بود.

مشکلات متعدد دو کشور در مرز به سادگی قابل حل نبود. در اروندرود (شط العرب) – مرز آبی دو کشور – بقايای کشتی ها و همچنين مين های آبی خنثی نشده، هر گونه تردد و عادی سازی شرايط را مشکل می کرد.

موضوع بسيار مهم ديگر – به ويژه برای ايران – اعلام رسمی مقصر در شروع جنگ دو کشور بود. بند ۶ قطعنامه ۵۹۸ شورای امنيت نيز دبير کل سازمان ملل را مسئول پيگيری و گزارش اين امر می کرد.

با وجود پافشاری ايران تا زمان اشغال کويت توسط نيروهای عراقی و جنگ خليج فارس (۹۱-۱۹۹۰ ميلادی) اين بند از قطعنامه نيز معطل مانده بود.

سرانجام در دسامبر ۱۹۹۱ بود که دبير کل سازمان ملل برای اولين بار تلويحا به مسئوليت عراق در شروع جنگ با ايران اذعان کرد. ديگر خواسته اساسی قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل، آزادی فوری اسرای جنگی دو کشور بود. اين بند از قطعنامه در عمل با کندی و تاخير بسيار انجام شد.

بيش از يک دهه پس از پايان جنگ، موضوع اسرای جنگی همچنان به قوت خود باقی بود. در فروردين سال ۱۳۷۷، ايران موافقت خود را با آزادی بيش از ۵۰۰۰ اسير عراقی اعلام کرد.

گزارش صليب سرخ جهانی در اين مورد – هم در سال ۱۹۹۹ و هم در سال ۲۰۰۱ ميلادی – حاکی از آن بود که همچنان تعداد قابل ملاحظه ای از اسرا آزاد نشده اند. مذاکرات هیأت مشترک ايران و عراق که متولی حل و فصل اين موضوع و بررسی ديگر جنبه های انسانی جنگ بودند تا آغاز حمله آمريکا به عراق در سال ۲۰۰۳ ميلادی نيز ادامه داشت.

موقعيت پس از سقوط صدام حسين

ابراهيم جعفری، بلندپايه ترين مقام عراقی پس از انقلاب ايران بود که به ايران سفر کرد.

با حمله نيروهای ائتلاف به کشور عراق در ماه مارس ۲۰۰۳ميلادی (فروردين ۱۳۸۲ شمسی) روابط و مسايل بين دو کشور ايران و عراق نيز دچار تحولات اساسی شد. اشغال عراق و دستگيری صدام حسين در دی ماه همان سال بار ديگر موضوع حمله اين کشور به ايران را زنده کرد.

در موارد متعدد، مقام های جمهوری اسلامی خواستار محاکمه صدام به جرم جنايت جنگی شدند. از سوی ديگر درخواست پرداخت غرامت از سوی عراق به ايران، موردی بود که از پايان جنگ در سال ۱۳۶۷ به دفعات از جانب دولت ايران بيان شده بود.

پس از سقوط حکومت صدام حسين، ايران می توانست به پيگيری اين خواسته خود خوشبينانه تر نگاه کند. آنچه در عمل اتفاق افتاد، اما، غير از اين بود. با تشکيل دولت موقت و قدرت گرفتن شيعيان در کشور عراق، روابط ميان دو کشور وارد مرحله تازه ای شد. به نظر می رسيد که دولت جمهوری اسلامی قصد دارد تا حد امکان مساله جنگ با عراق – و دريافت غرامت – را به فراموشی بسپرد و از اين راه حسن نيت خود را به دولت جديد عراق ثابت کند.

از سوی ديگر، مقام های عراقی نيز در مناسبت های گوناگون به تقصير صدام در جنگ افروزی عليه ايران اذعان می کردند. حتی سعدون الدليمی، وزير دفاع عراق، در سفری به ايران – در خردادماه ۱۳۸۴ – در کنفرانس مطبوعاتی از جنايات صدام عليه کشورهای همسايه به ويژه ايران عذرخواهی کرد.

درست بيست و پنج سال پس از شروع جنگ، در واپسين روزهای تيرماه ۱۳۸۴، ابراهيم جعفری، نخست وزير عراق به تهران سفر کرد تا پس از سال ها با سران کشور ايران ديدار کند. حضور نخست وزير عراق در آرامگاه آيت الله خمينی، نشان بسيار روشنی بود از تحول مناسبات دو کشور همسايه و از دوستی نوپای دشمن های پيشين.

 
 
66 25 سال پس از آغاز
مجموعه گزارش، تحليل و بررسی ابعاد گوناگون جنگ هشت ساله ايران و عراق
 
 
66ربع قرن پس از آغاز جنگ
نقش سازمان ملل در جنگ ايران و عراق
 
 
66هشت سال جنگ
نگاهی به هشت سال جنگ ايران و عراق به مناسب 25 سالگرد آغاز آن
 
 
66ربع قرن پس از آغاز جنگ
تأثير جنگ ايران و عراق بر سياست خارجی جمهوری اسلامی
 
 
66ربع قرن پس از آغاز جنگ
آنهايی که در منطقه از جنگ ايران و عراق نفع بردند
 
 
سايت های مرتبط
 
بی بی سی مسئول محتوای سايت های ديگر نيست
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران