نامه‌ای از لندن؛ «در حکایت و شکایت زبان فارسی!»

انجمن گذشته شناسی فرهنگ زبان فارسی

Image caption تصویر روی جلد «تاریخ بلعمی»، که از نمونه‌های معتبر نثر کلاسیک فارسی است، ترجمه فارسی بخشی از «تاریخ الامم و الملوک»، تألیف ابو جعفر محمد بن جریر طبری است

سلام بر همۀ فارسی زبان‌ها و فارسیدان‌های سراسر دنیا. صحبت، همچنان، از زبان فارسی است، و روی سخن با بعضی از لغت سازان سهل انگار و کج اندیش است که اگر هم قصد به کار گرفتن قابلیت‌های زبان فارسی برای گسترش توانایی‌ها و دارایی‌های آن را داشته باشند، غافل از این واقعیتند که راه درست این کار را باید در خود زبان فارسی جست و پژوهید (۱).

حالا که کامپیوتر کار بررسی زبانی آثار سخنوران حیطۀ فکر و فلسفه و علوم و ادبیات یازده قرن گشته را آسان کرده است (۲)، همۀ کسانی که شور و همّت و آگاهی و دانش لازم برای شناخت «گذشتۀ فرهنگِ زبان فارسی» را دارند، می‌توانند یک انجمن آزاد اینترنتی پایه‌گذاری کنند، فارغ از هرگونه وابستگی به گرایش‌های سیاسی و مذهبی و عقیدتی، با ایمان فلسفی به حقیقت انسانی و مقدّس زبان که به انسان، در خاطر حقیقت هستی، اگر خاطری و حقیقتی داشته باشد، ارزش ماندگاری جاویدان بخشیده است (۳).

در چنین انجمنی مأموریت هر عضو با ملاحظه و تأمّل و اختیار و انتخاب و تصمیم همان عضو معیّن می‌شود و همۀ عضوها در اصول این مأموریت برابرند. از آنجا که کار انجمن بررسی و پژوهش در زبان آثار سخنوران حیطۀ فکر و فلسفه و علوم و ادبیات یازده قرن گشته خواهد بود، نتیجۀ بررسی و پژوهش هر عضو به منزلۀ رسالۀ یک «دانش پژوه» دربارۀ لغت‌ها، ترکیب‌ها، اصطلاح‌ها، تشبیه‌ها، استعاره‌ها و دیگر عنصرهای کلامی از یاد رفته و از کاربرد افتادۀ یک «اثر»، مثلاً «رسالۀ نفس ارسطاطالیس» به ترجمۀ «افضل الدّین محمّـد مَرَقی کاشانی»، به اهتمام «ملک الشّعراء بهار»، از طرف او به «وبسایت انجمن» ارائه خواهد شد (۴).

Image caption تصویر روی جلد کتاب «مرصاد العباد»، تألیف نجم‌الدین رازی که آن را از لحاظ ترکیب کلام و شیوۀ بیان یکی از زیباترین و شورانگیزترین نوشته‌های عرفانی دانسته‌اند

همین «اثر» معیّن را هر چند تن عضو داوطلب که خود را واجد شرایط چنین پژوهشی بدانند، می‌توانند برای بررسی و پژوهش و ارائۀ رساله به وبسایت انجمن، انتخاب کنند. وقتی که یک رساله دربارۀ یک اثر معیّن از طرف یک عضو آزاد به انجمن ارائه شد، از آن‌وقت به بعد همۀ عضوهای آزاد انجمن خواهند توانست نظرهای انتقادی خود را، در مقام داوران بررسی و ارزشیابی رساله، با نام خود در بخش «نقد و نظر» وارد کنند.

این نقدها و نظرها را همۀ عضوهای آزاد و دلبسته و مؤمن به حقیقت می‌خوانند و نقد و نظر همدیگر را می‌سنجند و به دقیق‌ترین و منطقی‌ترین آنها رأی تأیید می‌دهند. این کار برای مدّتی، شاید در حدود یک سال یا بیشتر، در مورد شمار زیادی از آثار سخنوران حیطۀ فکر و فلسفه و علوم و ادبیات یازده قرن گشته ادامه پیدا می‌کند تا آنکه عضوهایی از این «انجمن گذشته شناسی فرهنگ زبان فارسی» احساس می‌کنند که حالا دیگر باید از میان مجموع عضوهای آزاد، که طبعاً از لحاظ میزان تبحّر و وقوف به موضوع، یعنی «گذشته شناسی فرهنگ زبان فارسی» ، در یک مرتبه نیستند، بین ده تا بیست تن با رأی گیری عمومی انتخاب شوند و هیئتی تشکیل بدهند.

آن‌وقت این هیئت، که می‌توان آن را «هیئت مدیرۀ انجمن» خواند، اگر ممکن باشد، در یک گردهمایی، در دیداری حضوری، با همدیگر دربارۀ تأسیس رسمی «انجمن» و «آیین نامۀ» آن و حیطۀ وظایف «هیئت مدیره» و انتشار ادواری یک «خبرنامه» و برنامه‌های آینده، گفت‌و‌گو خواهند کرد.

Image caption تصویر روی جلد مجموعه داستان‌های کوتاه «محمّد علی جمال زاده» که از پیشگامان داستان نویسی جدید فارسی در ایران شناخته شده است

و در همین جا پیشگویی خود دربارۀ « انجمن گذشته شناسی فرهنگ زبان فارسی» (۵) را قطع می‌کنم و می‌گویم که همۀ آنچه تا اینجا گفته شد، «پیشنهاد» نبوده است، و فقط به این منظور گفته شده است که فکر ضرورت بنیاد کردن چنین انجمنی را به ذهن بیدار و روشن پرستندگان حقیقت زبان بیاورد و بحث اینترنتی آن در وبسایت‌های شخصی این ذهن‌های بیدار و روشن آغاز شود. و «اکنون» به زبان حماسی فردوسی «هم ایدر» آرزو کنیم که «ایدون باد» (۶)!

زبانتان همواره دارا و دانا و توانا باد.

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.
نامه‌ای از لندن - شمارۀ بیست و دوّم؛ سال یازدهم، جمعه ۲۰ اکتبر ۲۰۱۷

زیرنویس‌ها:

۱- مثلاً فرد لغت ساز که در یک جا می‌گوید: «شیوۀ برخورد انسان مدرن با جهان پیرامون» و در یک جای دیگر می‌گوید: «شیوۀ رویکرد انسان مدرن با جهان پیرامون»، با ساختن کلمۀ «رویکرد» از روی اُلگوی یک کلمۀ «انگلیسی»، چه کمکی به افزایش توانایی و دارایی زبان فارسی می‌کند؟ شما از عبارت «رویکرد ابزارانگارانه» چه برداشتی دارید؟ اگر انگلیسی این عبارت را داشتیم و آن را نمی‌فهمیدیم، به یک لغتنامۀ انگلیسی مراجعه می‌کردیم، ولی برای فهمیدن معنای عبارت «رویکرد ابزارانگارانه»، باید به شخص لغت ساز مراجعه کنیم، و این کار ساده‌ای نیست.

۲- آن‌هایی که در زمان حیات دکتر محمّد معین در دانشکدۀ زبان و ادبیات فارسی لیسانسیه شده‌اند، به یاد می‌آورند که با چه رنجی و اتلاف وقتی، یک متن کلاسیک را کلمه به کلمه «فیش نویسی» می‌کردند و برای گرفتن نمره، تحویل استاد می‌دادند. اگر در آن زمان کامپیوتر و اینترنت موجود می‌بود، فیش نویسی معنایی نمی‌داشت.

۳- دریافت معنای «حقیقت انسانی و مقدّس زبان» برای انسان‌های حقیقی همیشه آسان و روشن بوده است، چون می‌دانسته‌اند که شگفت‌ترین آفرینش در عالم هستی، نه کهکشان‌های سوزان بی‌حیات، بلکه زبان حیات بخش انسان بوده است.

۴- به جای «رسالۀ نفس ارسطاطالیس»، به عنوان نمونه، می‌توانستم از «تاریخ بیهقی» یاد کنم، یا از «سگ ولگرد» صادق هدایت، یا از «مرصاد العباد» نجم الدّین رازی، یا از «رساله‌های میرزا ملکم خان ناظم الدّوله»، یا از «تاریخ بلعمی» که ترجمۀ «تاریخ طبری» است، یا از «یکی بود، یکی نبود» محمّد علی جمال زاده. «رسالۀ نفس ارسطو» را به لحاظ اینکه «ترجمه» ای فارسی از قرن هفتم هجری است، انتخاب کردم تا نمونه‌ای از ترجمۀ فارسی آن روزگار به ملاحظه در آید.

۵- حتّی همین اسم «انجمن گذشته شناسی فرهنگ زبان فارسی» هم پیشنهاد نیست. شاید آن هیئت مدیرۀ آیندۀ این پژوهش اینترنتی با نظر به ماهیت پژوهش، اسم دقیق‌تر و جامع‌تری پیشنهاد بکند.

موضوعات مرتبط