نامه‌ای از لندن؛ «در حکایت و شکایت زبان فارسی!»

«پیکارجویانِ طالبان چی را دست کم گرفته بودند؟» - «توانایی نیروهای افغان در پاسخ سریع دادن به حملات آنها را» - نتیجه اینکه «جستن جای درست را» ثوابش بیشتر از «جستن پیکار» است!
Image caption «پیکارجویانِ طالبان چی را دست کم گرفته بودند؟» - «توانایی نیروهای افغان در پاسخ سریع دادن به حملات آنها را» - نتیجه اینکه «جستن جای درست را» ثوابش بیشتر از «جستن پیکار» است!

«را » در جست و جوی «جا»

سلام بر همۀ فارسی زبان‌ها و فارسی دان‌های سراسر دنیا. صحبت همچنان از زبان است، از زبان فارسی، که آن را در دوره‌ای دراز پیش از ظهور «کتاب» و «کاتب» و «مکتب»، یکی از قوم‌های پراکنده در روی زمین، زمین این بهشت زیبای مرموز حیرت انگیز در پهنۀ عالم هستی، با «نه» گفتن به طبیعت حیوانی، در خود کشف کرد و به ظهور رساند، و لازم نبود بداند که لفظ «را» علامت «مفعول بیواسطه»، یا «مفعول صریح» (۱) است و همیشه، بلافاصله، بعد از این مفعول می‌آید، چه این مفعول یک کلمه باشد، مثل «هابیل» در جملۀ سادۀ «قابیل هابیل را کشت»، چه یک جملۀ دراز اسمی باشد مثل «زور بازوی زن‌ها در موقع کشیدن کمان برای شکار آهو» در جملۀ «رئیس قبیله زور بازوی زن‌ها در موقع کشیدن کمان برای شکار آهو را هیچ‌وقت ندیده بود».

و حالا که دورۀ «پسا مدرن رسانه‌ای» است (۲)، شخص تحصیلکردۀ «رسانه گر» که در موقع حرف زدن، زبان طبیعی او جای درست «را» در جمله‌ای شبیه جملۀ عصر «بیسوادی» را برایش پیدا می‌کند، در موقع نوشتنِ همان جمله، از زور «با سوادی» حواسّش پرت می‌شود، و جای درست «را» را گم می‌کند و می‌گوید: «پیکارجویان طالبان توانایی نیروهای افغان را در پاسخ سریع دادن به حملات آنها دست کم گرفته بودند»، و فراموش می‌کند که در این جمله تمامی عبارت «توانایی نیروهای افغان در پاسخ سریع دادن به حملات آنها» مفعول بیواسطه است و «را» بلافاصله بعد از آن می‌آید.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption «مأموران آتش نشانی سعی دارند این آتش [ -- ] که بخشی از جنگل را سوزانده است، مهار کنند». به همین علّت «را»ی بعد از «آتش» را که مفعول بی‌واسطه است، انداخته‌اند

این جمله، با وجودِ درازی، در ترکیب با جملۀ سادۀ «قابیل هابیل را کشت» هیچ فرقی ندارد. قابیل «فاعل»، هابیل «مفعول»، «را» علامت مفعول بی‌واسطه، کُشت «فعل جمله». و حالا آن جملۀ دراز: پیکارجویانِ طالبان «فاعل»، توانایی نیروهای افغان در پاسخ سریع دادن به حملات آنها «مفعول»، «را» علامت مفعول بیواسطه ، دست کم گرفته بودند «فعل جمله».

برای ملاحظۀ آسانی و سادگی پیدا کردن «مفعول بیواسطه»، نویسندۀ تحصیلکردۀ پسا مدرن رسانه‌ای می‌تواند ابتدا «فعل جمله» را پیدا کند، که در این جمله «دست کم گرفته بودند» است. بعد از خود بپرسد: «پیکارجویانِ طالبان چی را دست کم گرفته بودند؟» که جوابش این است: «توانایی نیروهای افغان در پاسخ سریع دادن به حملات آنها را». به این ترتیب و با این سؤال، «را» که علامت مفعول بیواسطه است، خودش جایش را پیدا می‌کند و به نویسنده نشان می‌دهد. جملۀ سادۀ «قابیل هابیل را کشت» هم همین وضع را دارد: «کشت؟»، «کی کشت؟»، «قابیل»، «کی را؟»، «هابیل را»!

گاهی نویسندۀ پسامدرن رسانه‌ای در موردی که مفعول در حالت «معرفه» نیست تا با علامت «را» مشخّص شود، یک «را»ی زائد به آن وسط پرتاب می‌کند. مثلاً می‌گوید: «از کشورهایی نظیر اسرائیل دستوراتی "را" دریافت کرده‌اند»؛ یا «رهبران منطقۀ یورو پیشنهادهایی "را" برای برقراری ثبات مالی در این منطقه ارائه کرده‌اند»؛ یا «آنها دیروز تظاهرات بزرگی "را" در اعتراض به کشته شدن دو نفر از اعضای این جنبش برگزار کردند».

و شگفتا و دریغا و هیهاتا که همین «رسانه گر» همه روزه در گفت و شنود با دیگران «مفعول نکره» (۳) را با علامت «را» همراه نمی‌کند. یعنی خیلی راحت، به راحتی نفس کشیدن و بدون ذرّه‌ای شکّ مثلاً می‌گوید: « تلاش‌هایی برای کمک به فقرا انجام می‌دهند»، و نمی‌ گوید «تلاش‌هایی را»، یا می‌گوید: «این گزارش در میان احزاب فلسطینی بحرانی به وجود آورده است»، و نمی‌گوید «بحرانی را».

بله، منِ پیر مرد و این رسانه‌گر جوان باید بدانیم که در جملۀ مرکّبی مثل: «مأموران آتش نشانی سعی دارند این آتش [--] که بخشی از جنگل را سوزانده است، مهار کنند» (۴)، بعد از «آتش» که مفعول یبواسطه، است «را» لازم دارد و «را»ی بعد از «جنگل» مال مفعول جملۀ فرعی دوّم است، مگر نه؟ ها؟

زبانتان همواره دارا و دانا و توانا باد.

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.
نامه‌ای از لندن - شمارۀ سی و هفتم، سال یازدهم، جمعه ۲ فوریه ۲۰۱۸

زیرنویس‌ها:

۱- مفعول بیواسطه یا مفعول صریح، که در انگلیسی به آن «مفعول مستقیم» (direct object) می‌گویند، برای انگلیسی زبان‌ها یک تعریف ساده و مختصر دارد که به فارسی این است: «کلمه یا عبارتی که عمل فعل متعدّی بر آن واقع می‌شود. [از لغتنامۀ Merriam-Webster] جمله‌ای که در این لغتنامه برای مفعول بیواسطه (مستقیم) و مفعول به واسطه (غیر مستقیم) به عنوان مثال آورده شده است، این است: «آنها برای الیزابت یک خانه ساختند»: در این جملۀ مرکّب «خانه» مفعول بیواسطه است و «الیزابت» مفعول به واسطه است. در لغتنامۀ اینترنتی دهخدا دربارۀ مفعول بیواسطه می‌خوانیم: «مفعول بی‌واسطه یا مستقیم آن است که معنی فعل را بی‌واسطه ٔ حرفی از حروف تمام کند: حسن کتاب را آورد. مفعول بی‌واسطه غالباً در جواب «که را؟» یا «چه را؟» واقع شود: آموزگار دانش آموز را پند داد. آموزگار که را پند داد؟ دانش آموز را، پس دانش آموز مفعول بی‌واسطه است . علامت مفعول بی‌واسطه غالباً «را» است .

۲- من نمی‌خواهم کسی را «پسا مدرن» یا «رسانه ای» بخوانم. این خود این طایفه‌اند که برای هر قدمی که بیرون از خطّ معنی و منطق بر می‌دارند، اسمی جدید می‌سازند و آن اسم جدید را برهان و حجّتِ درست و پیشرو بودنِ بی‌معنایی و بی‌منطقی افاضات خود اعلام می‌دارند، غافل از اینکه «دیگرگون» شدن «پیشرو» بودن نیست. افراد جامعه‌های انسانی از ابتدای تاریخ یا «پیشرو» بوده‌اند که راه درست زمان خود را «ادامه» داده‌اند، یا «بی راه» بوده‌اند و ابن‌الوقت و مانع سرسخت پیشروی.

۳- در موردی که مفعول بیواسطه «اسم نکره» باشد بعد از آن «را» آورده نمی‌شود. تعریف اسم نکره در نزد دهخدا این است: «اسمی را گویند که در نزد مخاطب معلوم و معین نیست. نشان نکره در فارسی «ی»(ee) است که به آخر اسم جنس ملحق کنند.» به چند نمونه از موردهایی نگاه می‌کنیم که «رسانه گر» بعد از «مفعول نکره»، بر خلاف حکم زبان «را» آورده است:

* - این مسأله برای شما چه مشکلی را ایجاد کرده است؟ (این مسئله برای شما چه مشکلی ایجاد کرده است؟)

** - حال پیشنهادهایی را برای حل این معضل ارائه می‌نمایم. (حال برای حل این معضل پیشنهادهایی ارائه می‌نمایم.)

*** این معضل گرفتاری‌هایی را برای ما به دنبال می‌آورد. (این معضل برای ما گرفتاری‌هایی به دنبال می‌آورد.)

۴- به جملۀ مرکّب «مأموران آتش نشانی سعی دارند این آتش که بخشی از جنگل را سوزانده است، مهار کنند» را به همان صورتی که «رسانه‌گر» آن را نوشته است، نگاه می‌کنیم. حسّ می‌کنیم که جمله نقصی دارد. می‌پرسیم: «مأمورا آتش نشانی سعی دارند چه کنند؟» در جواب می‌گوییم: «این آتش را مهار کنند»، و باز می‌پرسیم: «این آتش چه کرده است؟» و در جواب می‌گوییم: «بخشی از جنگل را سوزانده است». حال با موصول «که» این دو جمله را به یک جملۀ مرکّب تبدیل می‌کنیم: «مأموران آتش نشانی سعی دارند این آتش را که بخشی از جنگل را سوزانده است، مهار کنند.»

موضوعات مرتبط