نامه‌ای از لندن؛ «در حکایت و شکایت زبان فارسی!»

Image caption تصویر روی جلد ترجمۀ انگلیسی جدیدی از کتاب «قانون در پزشکی»، تألیف «ابن سینا»، فیلسوف به معنای وسیع کلاسیک یونانی کلمه، دوستدار دانش، همۀ دانش‌ها، چنانکه افلاطون و ارسطو بودند. این کتاب در اواخر قرن دوازدهم میلادی به لاتین ترجمه شد

بیرون از لُغَتخانه، در پهندشت تاریخ

سلام بر همۀ فارسی زبان‌ها و فارسی دان‌های سراسر دنیا. در صحبت از مقایسۀ دوره‌های تحوّل زبان فارسی با زبان انگلیسی، به رسم «هوشزد» به «لغتوران»، یعنی پویندگان وادی «لغت»، گفته شد که در زمانی که ساکنان انگلستان، یعنی مهاجران انگلوساکسون آلمانی تبار، با در آمدن به سلطۀ حکومت و زبان «نورمن»های فرانسوی در سال ۱۰۶۶ میلادی، تازه دورۀ «انگلیسی میانه» (۲) را شروع کردند، فارسی زبان‌های سرزمین ایران چهار صد سالی بود که با زبان «فارسی جدید» سخن می‌گفتند و می‌نوشتند.

و حالا باز به یاد «لغتوران» آورده می‌شود که دورۀ درازی که در اروپا، و در انگلستانِ پیش از سلطۀ نورمنهای فرانسوی، به «قرون وُسطی» و «عصر ظلمت» (۱)، یعنی عصر بی‌دانشی و جهل و خرافات معروف است، از حدود سال ۴۵۰ تا چندی بعد از سال ۱۰۶۶ میلادی ادامه پیدا می‌کند، و این زمانی است که نورمنهای فرانسوی تمدّن و فرهنگ و زبان و ادبیات نظام یافتۀ خود را به مهاجران انگلوساکسون انگلستان عرضه می‌کنند تا هم زبانشان از «دورۀ باستان» وارد «دورۀ میانه» بشود، هم به تدریج از ظلمت عصر بی‌دانشی و جهل و خرافات بیرون آیند.

Image caption تصویر روی جلد ترجمۀ انگلیسی کتاب «تحقیق ما للهند من مقولة مقبولة فی العقل أو مرذولة، که عنوان آن به این صورت در آمده است: «هند بیرونی: شرح مذهب، فلسفه، ادبیات، جغرافیا، تاریخ، نجوم، تنجیم، آداب و رسوم، و قوانین هندوستان» سال تألیف در حدود ۱۰۳۰ میلادی

یک واقعیت را غربی‌ها آگاهانه‌تر از خود ما می‌دانند، و آن اینکه چند صد سالی پیش از بیرون آمدن مهاجران انگلوساکسون از «عصر ظلمت»، در سرزمین ایران، «تمدّن» حرکت و تحوّلی بزرگ و بنیادی آغاز کرده بود، و اهل فکر و فرهنگ، اهل «بینش» و «شیوۀ زندگی»، اهل علوم و ادبیات و هنر و اهل خیلی چیزهای دیگر، راهی را در پیش گرفته بودند که هم‌ردیف‌های آنها در اروپا در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم و میلادی در پیش گرفتند. چند تنی از نمایندگان «عصر روشنایی» در ایران، که همزمان با بخشی از «عصر ظلمت» در اروپا و انگلستان بود (۳)، اینهایند:

*** فردوسی طوسی، سرایندۀ «شاهنامه» (۹۴۰ تا۱۰۲۰ میلادی). *** ابو علی بن سینا، پزشک، فیلسوف، شاعر و استاد مؤلّف در ریاضی، نجوم، منطق، فیزیک، شیمی، روانشناسی، جغرافیا، زمین شناسی، به روایتی صاحب ۱۳۱ کتاب، از آن جمله «شفا» در فلسفه و «قانون» در پزشکی، (۹۸۰ تا ۱۰۳۷ میلادی). *** ابو ریحان بیرونی، استاد مؤلّف در فیزیک، ریاضی، نجوم، علوم طبیعی، تاریخ، جغرافیا و ترجمه از زبان سانسکریت، با آثاری جهانی، از آن جمله «تحقیق ما للهند» در مردم شناسی و جغرافیا و «قانون مسعودی» در نجوم و تقویم (۹۷۳ تا ۱۰۴۸ میلادی). *** ابونصر فارابی، معلّم ثانی، استاد مؤلّف در فلسفه، منطق، جامعه ‌شناسی، پزشکی، ریاضیات و موسیقی، صاحب آثاری معتبر از آن جمله «السیاسة المدنیه» در اقتصاد سیاسی و «اغراض ارسطو در کتاب مابعد الطبیعه» و کتاب موسیقی کبیر (۸۷۲ تا ۹۵۱ میلادی) و *** زکّریا رازی، پزشک، فیلسوف، و استاد مؤلّف در شیمی و کاشف الکل، و به روایت «ابن الندیم» (۴) در کتاب «الفهرست»، صاحب صد و شصت و هفت کتاب در زمینه‌های مختلف (۸۵۴ تا ۹۲۵ میلادی).

Image caption تمبری که «پست ایران» در سال ۱۳۵۷در بزرگداشت علاّمۀ کبیر ایرانی، زکّریا رازی، پزشک، فیلسوف، و استاد مؤلّف در شیمی و کاشف الکل، به مناسبت روز دارو سازی در ایران منتشر کرد

صد و پنجاه و سه سال بعد از حملۀ «سعادت بخش» نورمنهای متمدّن و با فرهنگ فرانسوی به انگلستان، حملۀ «حملۀ منحوس» چنگیز خان، رئیس قبیله‌های چادر نشین مغول به ایران، نظام سیاسی و اجتماعی ایران را از هم پاشید و با اینکه از اوایل قرن دهم میلادی سلسلۀ صفویه توانست بار دیگر سلطۀ حکومت مرکزی و یکپارچگی کشور را تا آغاز قرن پانزدهم، یعنی دورۀ روشنگری و خردگرایی در اروپا، بر قرار بدارد، با میراث «استخاره» و «توکّل» و «تقدیر» و «الدّنیا دار الامتحان» کشور را به آشفتگی سپرد و با کشورداری وداع گفت. امّا عقل سلیم به «لغتوران» هوشزد می‌کند که زبان فارسی، چه در آن عصر درخشانِ علم و فرهنگ که با «عصر ظلمت» در انگلستان همزمان بود، چه در دورۀ برگشت به انحطاط فرهنگی که در اروپا عصر درخشان خردگرایی جریان داشت، ساکن و بی‌لغت نمانده بود. با این توضیح آیا نمی‌توان انتظار داشت که «لغتوران» موضوع و علت‌های «ساکن بودن تمدّن» و «بی‌ تحوّل ماندن مبانی بینش» مردم ایران را در بیرون از «لغتخانه» و در «پهن دشت تاریخ» بررسی کنند؟

زبانتان همواره دارا و دانا و توانا باد.

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.
نامه‌ای از لندن - شمارۀ چهل و هفتم، سال یازدهم، جمعه ۱۳ آوریل ۲۰۱۸

زیرنویس‌ها:

۱- «عصر ظلمت» در لغتنامۀ معتبر «آکسفورد» این طور تعریف شده است: «دوره‌ای از تاریخ اروپای غربی که بین سقوط امپراتوری روم و اواسط قرون وسطی، ۵۰۰ تا ۱۱۰۰ میلادی، واقع می‌شود. در این دوره قبیله‌های آلمان سراسر اروپا و افریقای شمالی را زیر پا گذاشتند و حرکت آنها غالباً با حمله به مردم و ویران کردن شهرها و آبادی‌ها همراه بود. چیزی که این دوره را مشخّص می‌کند بی‌دانشی و بی‌فرهنگی است.»

۲- قبلاً، در زیر نویس نامه‌ای دیگر، از دوره‌های سه گانۀ زبان انگلیسی این طور یاد شد: «دوره‌های تحوّل و تکامل زبان انگلیسی، مثل زبان فارسی، سه دوره است: Old English، انگلیسی باستان (از اواسط قرن پنجم میلادی تا نیمۀ دوّم قرن یازدهم میلادی)؛ Middle English، انگلیسی میانه (از نیمۀ دوّم قرن یازدهم میلادی تا قرن پانزدهم میلادی؛ Modern English، انگلیسی جدید (از قرن پانزدهم میلادی به بعد تا امروز).

۳- به یک تعبیر، عصر ظلمت در اروپا، عصر بی‌خبری و تاریکی بود و در ایران عصر با خبری و روشنایی. امپراتوری روم سقوط کرده بود و ملتّ‌های تحت سلطۀ امپراتوری اسلامی، از آن جمله ایرانی‌ها با فکر و فرهنگ روم و یونان کلاسیک، از طریق ترجمۀ آثار علمی و فلسفی و ادبی آنها آشنا شدند و اروپای بعد از عصر تاریکی و بی‌خبری از طریق تآلیف‌ها و ترجمه‌های عربی دانشوران ملتّ‌های تحت سلطۀ امپراتوری اسلامی در بیداری و خرد گرایی خود بهره‌مند شدند. یکی از صدها مورد ریاضیات بود. محض تفنّن به کلمۀ «algebra» نگاه می‌کنیم که اصل آن از کتاب «العلم الجَبر وَ المُقابله»، تألیف «الخوارزمی»، یعنی «محمد بن موسی خوارزمی (۷۸۰ - ۸۵۰ میلادی) ریاضیدان، ستاره‌شناس، فیلسوف، جغرافیدان و مورخ معروف ایرانی در دورۀ عباسیان، و به کلمۀ «logarithm» نگاه می‌کنیم: کلمه‌های «َAlgorism» و «algorithm» از کلمۀ «Algoritmi» مشتق شده است که در واقع تلفّظ لاتینی اسم «Al-kharazmi» (الخوارزمی) است.

۴- «ابن ندیم»: محمّد بن‌ اسحاق النّدیم ورّاق، معروف به «ابن‌ ندیم»، کتاب شناس قرن چهارم هجری، مؤلّف کناب «الفهرست» که تقریباً همۀ کتاب‌هایی که از قدیم تا زمان او به زبان عربی نوشته یا ترجمه شده بود، در آن معرّفی شده است. ضمناَ روش کتابشناسی او در «الفهرست» دانشنامه‌ای است و اطّلاعاتی سودمند در ارتباط با موضوع هر کتاب ارائه می‌شود. برای اطّلاع بیشتر می‌توان به دانشنامۀ ایرانی با این نشانی مراجعه کرد: http://www.iranicaonline.org/articles/fehrest

موضوعات مرتبط