BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 13:58 گرينويچ - پنج شنبه 21 آوريل 2005
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
روايت رنج انسانی همچنان باقی است
 

 
 
در جريان کوچ دادن يا "تهجير" بود که فاجعه ای انسانی پيش آمد که بعدها "قتل عام ارامنه" نام گرفت.
هشتاد و دو سال پس از شکل گيری جمهوری ترکيه، پارلمان اين کشور برای نخستين بار خود را آماده بازخوانی پرونده فاجعه انسانی ای می کند که هر چند خود سهمی در انجامش نداشت اما هرگز نتوانست شانه از ميراث داری اش بردارد.

روايت قتل عام ارامنه همچنان سايه سياه خود را بر تاريخ معاصر ترکيه افکنده است و آينده سياسی اين کشور به گونه ای به اين روايت گره خورده است.

از امپراتوری عثمانی جز سرزمينی کوچک و تاريخی نه چندان غرور آفرين ميراث چندانی به ترکيه نوين نرسيد. اما اگر حداقل تا دهه هشتاد قرن بيستم، ترکيه تلاش کرد پيوندش را با پدر ناخلف کم رنگ نشان دهد، از همان نخستين سالهای تشکيل دولت نوين کشتار 1915 ارامنه آناطولی به گونه ای گريبان رهبران اين جمهوری نو پا را رها نکرد.

دليل اين امر چيزی جز اين واقعيت نبود که بسياری از رهبران جمهوری ترکيه و از جمله بنيان گذار آن مصطفی کمال آتاتورک خود از برکشيدگان گروه ترکان جوان بودند که در دو دهه پايانی امپراتوری عثمانی حکومت را در استانبول در دست داشت.

گسستن پيوند با نهاد سلطنت و سلطان ساده تر بود تا با گروه ترکان جوان که حتی در دوران جمهوری نيز تکيه بر قدرت داشتند و از همين رو از همان نخستين سالهای تشکيل جمهوری، اهل قدرت تلاش کردند تا از روياروئی با رويدادهای تلخ گذشته سر باز زنند و نوعی فراموشی منتخب (selected amnesia) را پيشه کنند. فاجعه 1915 از جمله اين رويدادها بود که رفته رفته انکارش به گونه ای از فرهنگ سياسی ترکيه نوين درآمد.

پافشاری ارمنيان بر حفظ خاطره جمعی سر آخر ترکان را واداشت تا از فراموشی منتخب دست بردارند و به گونه ای هر چند نارس به پذيرش اين فاجعه برسند. اما مشکل تنها با قبول فاجعه پايان نيافت.

 شمار قربانيان هر چه باشد، فاجعه انسانی 1915 به جای خود در تاريخ باقی است. اما برای ارائه روايتی غير جانبدارانه گفتنی است که در آغاز قرن بيستم، شمار ارمنيان امپراتوری عثمانی چيزی در حد يک مليون و پانصد هزار تن بود يعنی ده درصد جمعيت آناطولی آن روز. با مقايسه اين رقم و نتايج سرشماری های بعدی و نيز مهاجرت های غير اجباری، شايد قبول ششصد تا هشتصد هزار قربانی به واقعيت نزديک تر باشد
 

اختلاف بر سر روايت اين فاجعه، ساز و کار اجرائی آن و شمار انسان هايی که به خاک افتادند همچنان در را بروی هرگونه داوری منصفانه بسته است.

با آغاز جنگ جهانی اول و مقابله عثمانی و روسيه، گروه های ناسيوناليست ارامنه ساکن آناطولی شرقی به دولت عثمانی پشت کردند و به صف دشمن پيوستند. با اين اميد که با پيروزی روسيه ارامنه سر آخر صاحب دولتی مستقل خواهند شد. اميدی که به روايت اسناد، روسيه آن را مصرانه در ميان ارامنه می پراکند.

فعاليت تخريبی اين گروه در پشت جبهه عثمانی سر آخر طلعت پاشا، وزير داخله عثمانی، را بر آن داشت تا کابينه را به اتخاذ راه حلی برای "مسئله ارامنه" وا دارد. راه حل رسمی پيشنهادی طلعت پاشا، کوچ دادن يا به قول ترکان "تهجير" (tahjir) ارامنه مناطق مرزی بود به صحرای "زور" در قلب صحرای سوريه که آن زمان پاره ای از قلمرو عثمانی بشمار می آمد. در جريان اين "تهجير" بود که فاجعه ای انسانی پيش آمد که بعدها "قتل عام ارامنه" نام گرفت.

روايتی کلی از اين دست را هم ترکان می پذيرند و هم ارامنه، اما در مطالعه ای دقيق تر به مشکل می رسيم :

به روايت ارامنه، تنها ارمنيان منطقه مرزی آناطولی شرقی نبودند که محکوم به کوچ شدند. در عمل دامنه کوچ اجباری به آناطولی غربی و حتی به شهرهای ديگر چون استانبول نيز رسيد. اين روايت درستی است. آن زمان کارزار ضد ارمنی در عثمانی به اوج رسيده بود و حتی نخبگان ارامنه مقيم استانبول نيز از کارزار مصون نبودند.

نکته ديگر مورد اختلاف، شمار کسانی است که در اين جابجائی قومی به خاک افتادند. اهل تاريخ و سياست ترکيه شماری در حد دويست هزار کشته را می پذيرند، در حاليکه اهل فن در ميان ارمنيان شمار قربانيان را بيش از يک ميليون می دانند.

شمار قربانيان هر چه باشد، فاجعه انسانی 1915 به جای خود در تاريخ باقی است. اما برای ارائه روايتی غير جانبدارانه گفتنی است که در آغاز قرن بيستم، شمار ارمنيان امپراتوری عثمانی چيزی در حد يک ميليون و پانصد هزار تن بود يعنی ده درصد جمعيت آناطولی آن روز. با مقايسه اين رقم و نتايج سرشماری های بعدی و نيز مهاجرت های غير اجباری، شايد قبول ششصد تا هشتصد هزار قربانی به واقعيت نزديک تر باشد.

 به روايت ارامنه، تنها ارمنيان منطقه مرزی آناطولی شرقی نبودند که محکوم به کوچ شدند. در عمل دامنه کوچ اجباری به آناطولی غربی و حتی به شهرهای ديگر چون استانبول نيز رسيد. اين روايت درستی است. آن زمان کارزار ضد ارمنی در عثمانی به اوج رسيده بود و حتی نخبگان ارامنه مقيم استانبول نيزاز کارزار مصون نبودند
 

از موارد ديگر اختلاف و شايد هم مهمترين آن، مسئله پذيرفتن اين فاجعه به عنوان يک"قتل عام" و شناساندن و محکوم کردن عاملان آن است. ترکان و هوادارانشان بر اين باورند که جنگ و جدال قومی و فرقه ای در آن زمان در آناطولی بسيار رايج بود و عمدتا هم ارامنه و کردها بودند که به جان هم می افتادند و يکی از دلايلی که دولت عثمانی را واداشت تا کوچ ارامنه را در دستور کار خود قرار دهد، جدا از همکاری گروه های ناسيوناليست ارمنی با روسيه، جلوگيری از تضييقاتی بود که کردها برای ارامنه فراهم کرده بودند.

بنابر اين روايت، دولت عثمانی اگر در اين زمينه قصوری هم مرتکب شده باشد، آن نه حاصل سياست استانبول، که بيشتر نتيجه تصميم گيری های محلی ارگان های نظامی بوده است.

ازسوی ديگر ارامنه طرح قتل عام را حاصل تصميم گيری در بالاترين سطح دولت عثمانی می دانند و نه نتيجه سياست های محلی.

اسنادی که در دست داريم اما همه حکايت از اين دارد که گروه طلعت پاشا در دولت "اتحاد و ترقی" عثمانی چند ماهی پس از آغاز جنگ و رسيدن خبرهای حاکی از همکاری ارامنه ناسيوناليست با روس ها ، طرح "حل مسئله شرق" را که از آن جمله پاکسازی آناطولی از ساکنان ارمنی آن بود، در دستور کار داشت.

طلعت پاشا با کمک ياران خود در "تشکيلات مخصوصه" که سازمان پليس مخفی عثمانی بود به مطالعه امکان اجرای اين طرح نشست و سر آخر به مديريت بهاء الدين شاکر که آن زمان عضو کميته مرکزی "اتحاد و ترقی" و مسئول شاخه سياسی "تشکيلات مخصوصه" بود، توانست آن را به اجرا درآورد.

نود سال از اين فاجعه انسانی می گذرد اما اختلاف در روايت رنج همچنان باقی است. آيا پارلمان ترکيه حاضر است در برابر آينه تاريخ بی پروا بايستد و بر مسئوليت تاريخی يک نظام که ميراثش را برگردن دارد سر فرو آورد؟ همه نشانه ها حکايت از آن دارد که گويا ترکيه سرانجام تصميم به انجام اين کار گرفته است.

 
 
66نودمين سالگرد
در سال 1915 چه بر سر ارامنه آمد؟
 
 
66نودمين سالگرد
'قتل عام' ارامنه، چالشی برای ترکيه امروز
 
 
66نودمين سالگرد
کشتار و آوارگی ارمنيان به روايت محمد علی جمال زاده
 
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران