BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 17:58 گرينويچ - پنج شنبه 05 ژانويه 2006
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
شصت و پنج سال از عمر راديو فارسی بی بی سی گذشت
 

 
 
بی بی سی فارسی

"در اين هنگام که خبر فرستی به وسيله راديو به زبان فارسی از بريتانيای کبير آغاز می شود، بنگاه راديوی انگلستان به تمام گوش دهندگان ايرانی و فارسی زبان در هر جای جهان که باشند دوستانه درود می گويد."

با اين جمله، شصت و پنج سال پيش در روز ۷ ديماه سال ۱۳۱۹ شمسی (۲۸ دسامبر ۱۹۴۰ ميلادی) بخش فارسی راديو بی بی سی رسما آغاز به کار کرد. حسن موقر باليوزی نخستين "خبرفرست" اين راديو بود که با گفتار کوتاه بالا خبر پخش برنامه های روزانه بی بی سی به زبان فارسی را به گوش فارسی زبانان رساند.

آنچه در پی می آيد، نگاهی گذرا به روند پيدايش بی بی سی فارسی و جايگاه آن در شرايط آن زمان است.

بی بی سی و زبان های خارجی

بسياری راه اندازی سرويس زبان های خارجی راديو بی بی سی را در اواخر دهه سی ميلادی گامی نوين اما همراستا با همان پيشينه کهن سياست های استعماری بريتانيا در سراسر جهان می دانند. به باور اين گروه اثرگذاری بر افکار عمومی برای دولت بريتانيا روشی نو اما در خدمت اهدافی کهنه در سياست خارجی اين کشور بوده است.

اين نگاه، با وجود دربرگيری عناصری از واقع گرايی، بخش بزرگی از ماجرا و شايد مهم ترين دغدغه سياست بريتاتيا در آن دوران را ناديده می گيرد: جنگ جهانی دوم.

در حقيقت می توان گفت که انديشه توليد و پخش برنامه به زبان های غير انگليسی بيش از آنکه ابتکار دولت وقت بريتانيا باشد، واکنشی بوده است در برابر قدرت روزافزون ماشين تبليغات آلمان نازی.

ساختمان "بوش هاوس" در مرکز شهر لندن در سال 1923 ساخته شد و از سال 1941ميلادی محل استقرار سرويس جهانی بی بی سی بوده است. در ميانه جنگ جهانی دوم به اين ساختمان هم آسيب هايی وارد آمد که آخرين آنها در دهه 70 ميلادی مرمت شد

سرويس جهانی: فرزند جنگ

در ميانه دهه سی ميلادی دولت بريتانيا از بی بی سی خواست برای مقابله با دستگاه تبليغاتی هيتلر و موسولينی برنامه هايی برای پخش در سراسر جهان به زبان های بومی توليد کند.

حدود دو سال بعد اولين برنامه های غير انگليسی راديو بی بی سی به زبان های اسپانيولی، پرتغالی و عربی آماده پخش شده بود؛ اما راه اندازی بخش فارسی تا سال اول جنگ جهانی دوم اتفاق نيفتاد.

زبان فارسی يکی از ده ها زبانی بود که در سال های ۱۹۴۰ و ۱۹۴۱ ميلادی – زمانی که جنگ کاملا به ضرر بريتانيا پيش می رفت – به مجموعه زبان های خارجی راديو بی بی سی اضافه شد.

با پيروزی های چشمگير آلمانی ها در جنگ و شدت گرفتن تبليغات حزب نازی، دولت بريتانيا نيز از بی بی سی درخواست کرد برنامه های غيرانگليسی خود را سه برابر افزايش دهد. جنگ رسانه ای، عرصه ای بود که دولتمردان بريتانيايی نمی خواستند بازنده آن باشند. در عرض يک سال، تعداد زيادی از زبان های اروپايی، و زبان هايی چون هندی، ژاپنی و فارسی نيز به راديو بی بی سی راه يافتند.

در روزهای آغازين جنگ جهانی دوم (سپتامبر ۱۹۳۹) راديو بی بی سی به ۷ زبان غير انگليسی برنامه پخش می کرد؛ در پايان جنگ (۵-۱۹۴۴) اين تعداد به ۴۰ رسيده بود. پر بيراه نيست اگر سرويس جهانی، و بدون شک بی بی سی فارسی، را بنايی برآمده از ويرانه های جنگ جهانی دوم بدانيم.

طاهری و مور
ابوالقاسم طاهری از بخش فارسی و برنارد مور رييس خبر سرويس های خارجی بی بی سی خبرهای دريافتی از دستگاه 'تله پرينت' را نگاه می کنند

گام های نخستين راديو در ايران

هنگامی که در اولين روزهای ديماه سال ۱۳۱۹ خورشيدی، پخش برنامه های فارسی راديو بی بی سی آغاز شد، چيز زيادی از راه اندازی اولين فرستنده راديويی در ايران نمی گذشت. آن ايستگاه راديويی در نخستين روزهای ارديبهشت همان سال (۱۹۴۰ ميلادی)، درست هشت ماه پيش از آغاز به کار بی بی سی فارسی، با يک ساختمان دو طبقه در منطقه "بی سيم قصر" در تهران و با بودجه ای معادل هشتاد هزار تومان، به راه افتاده بود.

مقررات آن زمان ايران، ورود و بهره برداری از دستگاه های مخابراتی را مختص وزارت پست و تلگراف و تلفن می دانست، اما واردات خود دستگاه راديو (گيرنده) آزاد بود. با اين وجود به دستور رضا شاه پهلوی، نظميه تمام تلاش خود را به کار می بست تا آمار دقيقی از شنوندگان و حتی ايستگاه راديويی که به آن گوش می دادند، به دست بياورد.

در اين زمان "راديو برلن" نيز به عنوان اصلی ترين رقيب بی بی سی در ايران حضور داشت، اما مشکل اساسی تر هر دو راديو نه رقابت با يکديگر که محدوديت پوشش رسانه ای در ايران بود. گيرنده های راديويی هنوز رواج چندانی نداشت و حتی در پايتخت طبقات محدودی از جامعه در خانه های خود به راديو دسترسی داشتند.

ابوالقاسم طاهری (نفر وسط) به همراه خبرنگاران بخش ترکی و عربی از جشن های پايان جنگ جهان دوم گزارش می دهد

اساسا در زمان گشايش رايو فارسی بی بی سی از عمر فن آوری "بی سيم" در ايران چيز زيادی نمی گذشت. اولين تلگراف بی سيم (و سپس دستگاه موج کوتاه) در فاصله سال های ۱۳۰۵ تا ۱۳۰۹ خورشيدی راه اندازی شده بود.

در سرزمينی که خطوط راه آهن سراسری تازه در حال شکل گيری بودند، راديو موج کوتاه وسيله ای بيشتر از لوکس به شمار می رفت. با تمام اين اوصاف، روايت های گوناگون تاريخی از آن دوران نشانگر آن است که صدای فارسی راه دور از همان ابتدا اندک شنوندگان داخل ايران را – که به راديو دسترسی داشتند – به خود جذب کرده بود.

بی بی سی فارسی و نگاه دوگانه ايرانيان

اما تحول اساسی در کارکرد راديو بی بی سی و در رويکرد ايرانيان به اين رسانه بيگانه، زمانی رخ داد که نيروهای روسيه و بريتانيا با اعلام رسمی حمله از شمال و جنوب به خاک ايران وارد شدند. کشيده شدن ايران به غائله "جنگ بين الملل"، و در پی آن اشغال ايران و برکناری رضا شاه از قدرت، سياست را به زندگی روزمره مردم ايران وارد کرد. شمار دستگاه های راديو رو به فزونی داشت و هر روز شنوندگان بيشتری پای راديو می نشستند.

 در سال 2005 ميلادی اسنادی منتشر شد که نشان می داد در سال 1332، مديران ارشد سرويس جهانی بی بی سی از کودتا عليه محمد مصدق، نخست وزير ايران حمايت می کرده اند
 

جنگ جهانی دوم و پيامدهای آن در چهارگوشه جهان، جايگاه بی بی سی را به عنوان يکی از مهم ترين رسانه های خبری تثبيت کرد. در ايران نيز پس از سقوط رضا شاه و حضور آشکار بريتانيا در تحولات اين کشور، راديو بی بی سی اهميت ويژه ای پيدا کرد. با اين حال نگاه مردم ايران به اين رسانه بريتانيايی نگاهی بود دوگانه و سرگردان ميان حس اعتماد و بی اعتمادی.

از يک سو پيشينه عملکرد بريتانيايی ها در ايران و به ويژه در دوران قاجار، مردم ايران را نسبت به هر چيز "بريتانيايی" بدبين کرده بود. مداخله مستقيم در امور سياسی و حضور پررنگ در اقتصاد کشور ايران، "انگليس" را در ذهن ايرانيان به پديده ای بدل کرده بود که "همه کارها کار اوست." راديو فارسی بی بی سی، با خبر رسانی گسترده از آنچه در ايران رخ می داد – و گاه با ارايه تحليل از آنچه ممکن بود رخ دهد – خواه ناخواه اين حس بدبينی عمومی جامعه ايران را تقويت می کرد.

از سوی ديگر، اما، همين تصوير ذهنی از "بريتانيا"، باوری کلی در ميان ايرانيان ايجاد می کرد که رسانه دولتی اين کشور، راديو بی بی سی، بدون شک "می داند." اين حس اعتماد اگرچه همراه با نگرانی بود، اما به هر روی شنوندگان بسياری را به بی بی سی فارسی جذب می کرد.

گزارش های خبری بی بی سی فارسی از ماجرای حمله متفقين به ايران و برکناری رضا شاه از سلطنت نمونه مشخص و چه بسا نقطه عطفی بود که هر دو حس اعتماد همراه با نگرانی و بی اعتمادی را در ميان ايرانيان تقويت کرد. نتيجه اين هر دو حس، اما، افزايش شنوندگان و گسترش دامنه پوشش بی بی سی فارسی در ايران بود.

بی بی سی و کودتای 28 مرداد

از چپ به راست: حسن موقر باليوزی، مجتبی مينوی و رييس اسبق بخش فارسی، ويکتور گلندنينگ

تا يک دهه پس از آن، يعنی اواخر دهه 20 و اوايل دهه 30 خورشيدی، که ماجراهای ملی شدن صنعت نفت و سپس کودتای 28 مرداد پيش آمد، تعداد دستگاه های راديو، شمار شنوندگان، و به تبع اينها نفوذ راديو فارسی بی بی سی در کشور ايران افزايش قابل ملاحظه ای پيدا کرده بود.

بحران در روابط ايران و بريتانيا بر سر منابع نفتی و منافع مالی کمپانی نفت ايران و انگليس، نقطه عطف ديگری - پس از اشغال ايران و برکناری رضا شاه - به شمار می رفت. بسياری از مردم پوشش خبری راديو بی بی سی از رخدادهای منتهی به کودتای 28 مرداد را يکطرفه و با جانبداری از کودتاچيان می دانستند.

در مردادماه سال 1384 (آگوست 2005) برنامه ای از شبکه چهار راديو بی بی سی پخش شد که به طور مفصل به فعاليت های سرويس جهانی بی بی سی در آن دوره زمانی می پرداخت. اين برنامه با تکيه بر پاره ای اسناد تازه منتشر شده سازمان اطلاعات مرکزی آمريکا، سيا، مدعی شد که مقام های ارشد سرويس جهانی بی بی سی موافق برکناری محمد مصدق، نخست وزير وقت ايران، بوده اند. به گقته سازندگان اين برنامه، پيش از انجام کودتا حتی پيامی هم برای محمدرضا شاه پهلوی در يکی از برنامه های انگليسی مخابره شده که بيانگر حمايت بريتانيا از کودتا عليه دولت آقای مصدق بوده است.

حضور مدام بی بی سی فارسی

 ادامه حيات بی بی سی فارسی به رغم همه تحولات تاريخی و تغييرات بنيادين در جامعه و آرايش جمعيتی کشور ايران در شصت و پنج سال گذشته، ممکن نبود مگر با حفظ نهايت بی طرفی ممکن و رعايت اصول حرفه ای در خبررسانی
 

از آن زمان تا کنون، در طول بيش از نيم قرن حضور در فضای رسانه ای ايران، راديو فارسی بی بی سی همچنان انبوهی از رخدادهای تاريخ معاصر ايران را پوشش داده است. از افول سلطنت پهلوی تا پيروزی انقلاب اسلامی و جنگ هشت ساله ايران و عراق؛ و از پذيرش قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل تا پيروزی سيد محمد خاتمی و ظهور آقای احمدی نژاد در انتخابات رياست جمهوری سال ۱۳۸۴.

در تمام اين دوران کم نبوده اند کسانی که نقش راديو فارسی بی بی سی را بيش از خبر رسانی صرف می دانسته اند. اين گروه بر اين باور بوده – و هستند – که بی بی سی در همين زمان در شکل دادن برخی از اين رخدادها نيز نقش بازی کرده است. انتشار اسنادی مربوط به فعاليت های بخش انگليسی زبان بی بی سی در جريان کودتای ۲۸ مرداد در سال گذشته ميلادی، شاهدی بود بر مدعای اين افراد.

در برابر منتقدين، نکته ای که بسياری از مدافعان بی بی سی فارسی به آن اشاره می کنند، حضور مستمر و مقبوليت نسبی بی بی سی به عنوان رسانه ای خارجی در طول شصت و پنج سال گذشته در ايران است. دسته اخير ادعا می کنند که ادامه حيات بی بی سی فارسی به رغم همه تحولات تاريخی و تغييرات بنيادين در جامعه و آرايش جمعيتی کشور ايران، ممکن نبوده است مگر با حفظ نهايت بی طرفی ممکن و رعايت اصول حرفه ای در خبررسانی.

بی بی سی و فارسی زبانان غير ايرانی

دفتر کابل
دفتر بی بی سی فارسی در کابل پس از سقوط رژيم طالبان در افغانستان (2001 ميلادی) گشوده شد

از بدو تاسيس، بخش فارسی راديو بی بی سی آرمان خود را "خبر فرستی" برای شنوندگان ايرانی و "فارسی زبانان در هر جای جهان که باشند" اعلام کرده بود. برنامه های توليدی در بی بی سی فارسی از همان سال های آغازين در افغانستان هم شنيده می شد، اما تحولاتی که از دهه 70 ميلادی به بعد در اين کشور و در منطقه رخ داد، اهميت پوشش خبری آن را دو چندان کرد.

با حمله اتحاد جماهير شوروی به افغانستان در سال 1979، راديو فارسی بی بی سی به يکی از مهم ترين منابع دريافت خبرهای جنگ برای افغان ها بدل شد. ادامه جنگ و تحولات منطقه موجب شد که در سال 1981 توليد برنامه های "پشتو" به مجموعه فعاليت های بخش فارسی راديو بی بی سی اضافه شود.

حدود يک دهه پس از راه اندازی برنامه های "پشتو" در بخش فارسی، اتحاد جماهير شوروی فروپاشيد و جمهوری های استقلال يافته ای چون تاجيکستان از دل آن سر برآوردند. همزمان با اين تغيير، در توليدات بخش فارسی بی بی سی هم تغييراتی صورت گرفت و "مجله آسيای ميانه" به مجموعه برنامه های شامگاهی افزوده شد. اين مجله اخبار و مسايل مربوط به منطقه به ويژه افغانستان را پوشش می داد.

اين روند تا ماجراهای 11 سپتامبر و سپس حمله آمريکا به رژيم طالبان در اففانستان ادامه داشت. از سال 2003 به دليل قرار گرفتن آسيای ميانه و به ويژه افغانستان در کانون نگاه های جهانی، در بخش فارسی بی بی سی مجموعه هايی فقط برای پوشش خبری کشورهای افغانستان و تاجيکستان ايجاد شد. اين دو مجموعه برنامه هايی مستقل برای شنوندگان افغان و تاجيکی توليد می کنند.

چشم انداز آينده

در کنار توليدات راديويی، بخش فارسی بی بی سی از سال 2001 ميلادی دارای وب سايتی مستقل شد. در طی چند سال گذشته، گسترش چشمگير اينترنت در ايران و ديگر کشورهای فارسی زبان، وب سايت بی بی سی فارسی را به پر مخاطب ترين سرويس آنلاين غير انگليسی بی بی سی تبديل کرده است.

در سال آينده ميلادی، پخش برنامه به چندين زبان غير انگليسی از مجموعه سرويس جهانی بی بی سی متوقف می شود. در عين حال همين تحولات در ساختار و اولويت های بی بی سی به معنای گسترش در برخی بخش های ديگر بوده است. تاسيس تلويزيون عرب زبان در سال 2007 ميلادی می تواند نشانی از تغيير اولويت های سرويس جهانی بی بی سی باشد.

شصت و پنج سال پس از آن اولين "خبر فرستی" حسن موقر باليوزی به زبان فارسی در راديو بی بی سی، زمزمه های تلويزيون فارسی بی بی سی به گوش می رسد.

نظرات شما:

تبريک به مناسبت اغاز شصت و ششمين سال فعاليت بخش فارسی مهمترين دليل ماندگاری برنامه های شما در اذهان عموم شايد اين باشد که تا به حال هميشه سعی در رعايت اصل مهم خبر رسانی که همان بی طرفی است، داريد. اميد وارم که پيوسته اين مهم در برنامه های شما رعايت شود موفق باشيد. حبيب - تهران

من سالهابود که با بی بی سی اوقات فراغتم را می گذراندم ولی ناگهان امسال متوجه شدم که متاسفانه بی بی سی هم بی طرفی را رعايت نمی کند و من به خوبی اين مساله را متوجه شدم . محمد هدايت - دايکندی

وقتی با اين سايت آشنا شدم خيلی خوشحال شدم گفتم منم يه تبريکی بگم و جای تاسفه که اين شبکه نهايت بيطرفی رو داره ولی جمهوری اسلامی اين شبکه رو راديو بيگانه ميدونه. البته اگه به نفع جمهوری اسلامی حرفی زده بشه چنان با اب وتاب ميگن که حد نداره ولييکن وقتی واقعيت حکومت ملاهای جمهوری اسلامی رو داره ميگه ميگن راديو بيگانه . خليل رضايی - نيشابور

بی بی سی زمانی يگانه رسانه خبری برای مردم افغانستان بوده بنابر اين در زندگی مردم اين کشور جای خاص دارد. از همين رو می توان گفت بهترين راديو ميباشد ولی با يک شرط که بی طرفانه و آزاد باشد و دست کشور انگلستان وامريکا نباشد .هميشه کوشش کند که تنها و تنها صدای مردم و واقعيت ها باشد. وحيد - کابل

به نظر من بی.بی.سی کلاً يک رسانهی بی‌طرف نميباشد، بلکه سياست‌های خارجی دولت انگلستان خط مشئ بی.بی.سی است. شهريار - تهران

شصت و پنج سال همچين عمر کمی نيست! بيشتر از عمر من! نمی دونم رويه بی بی سی قبلا چی بوده ، اما حالا تنها رسانه تو اينترنته که من به خبراش اعتماد دارم و می تونم بگم تنها دريچه من به دنياست. پيروز - پارس آباد مغان

زمانی به دنبال راديو آمريکا بودم و اخبار را از آن دريافت می کردم ولی بعد با راديو فردا آشنا شدم و چون راديو فردا اخبار کاملتری در اختيار می گذاشت ديگر به دنبال راديو آمريکا نرفتم. اما هر دو مورد اشکالات زيادی داشتند مثلا راديو آمريکا اخبار را کامل نمی گفت و راديو فردا هم تصاوير بسيار کوچکی را قرار می داد تا اينکه بعد از تغييرات در صفحه اينترنتی سايت بی بی سی و قسمتهای مختلف آن و به خصوص اينکه بی بی سی خودش هم به شنوندگان تلفن می کند و نظرات آنان را هم پخش می کند و همچنين در اخبار از دادن توضيحات تکميلی هم دريغ نمی کند و جنبه بی طرفی را تا جايی که می تواند رعايت می کند، مرا بر آن داشت تا اخبار را هميشه از بی بی سی بخوانم و از مطالب غير سياسی هم در اين سايت استفاده کنم. سايت بی بی سی مشکلاتی هم دارد که اميد است در آينده رفع شود ولی مهم درون مايه اين رسانه است که بسيار از همه رسانه های دنيا برتر است. شهاب برادران ديلمقانی - تهران

بيش از بيست سال از اين شصت و پنج سال را با بی بی سی بوده ام، با سه برنامه بامدادی و شامگاهی و شبانگاهی و امروزه هم روزی دو بار به سايت بی بی سی مراجعه ميکنم. با همه خوبی های فراوان و کاستی های اندکش تقريبا بخشی از زندگيم شده است. خوشحالم که اين فرصت را دارم تولدش را تبريک بگويم و صميمانه تشکر کنم از همه دست اند کارانش، چه در گذشته، چه حال و چه آينده. فرهاد - ونکوور

 
 
آندرس ايلوسپرسش و پاسخ
پاسخ رئيس بخش فارسی بی بی سی به سوالات شما
 
 
مطالب مرتبط
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران