آیا بیابان ها سرسبزتر می شوند؟

آبادی ابو منقار در صحرای آفریقا در مصر
Image caption مصر می کوشد مردم را قانع کند برای کشاورزی در بیابان سکنی گزینند

فرض عمومی این بوده که گرمایش زمین باعث گسترش بیابان های جهان خواهد شد، اما اکنون برخی دانشمندان یک سناریوی متضاد را پیش بینی می کنند که در آن، آب و آثار حیات به تدریج بار دیگر در نواحی لم یزرع ظاهر خواهد شد.

به عقیده این گروه نواحی وسیع و خشک مانند صحرای آفریقا ممکن است به زودی شروع به کوچک شدن کند.

شواهد این پدیده محدود است و رسیدن به نتایج قطعی در مورد آن غیرممکن، اما تصاویر تازه ماهواره ای از شمال آفریقا ظاهرا نشانگر عقب نشینی بخش هایی از صحرای آفریقاست.

علت این پدیده ممکن است افزایش بارندگی در این نواحی باشد.

فاروق الباز، مدیر مرکز "حسگری از راه دور" در دانشگاه بوستون، معتقد است که صحرای آفریقا درحال طی کردن فرآیند تغییر از شرایط خشک تر به مرطوب تر است.

وی به بی بی سی گفت: "هنوز درحال سبز شدن نیست. اما بیابان به نسبت میزان انرژی دریافت شده از خورشید توسط زمین، پهن یا جمع می شود، و و این طی هزاران سال اتفاق می افتد."

"حرارت دیدن زمین باعث تبخیر بیشتر اقیانوس ها و بعد بارندگی بیشتر می شود."

اما آشتی دادن تصاویر ماهواره ای با آنچه از زمین دیده می شود آسان نیست.

درحالی که کارشناسان درمورد چگونگی تاثیر گرمایش زمین بر فقیرترین قاره جهان بحث می کنند، مردم به شیوه های خاص خود به این شرایط تازه واکنش نشان می دهند.

خشکسالی ها در دهه های پیشین این تاثیر را داشت که مردمان کوچ نشین و زارعان روستانشین را راهی شهرستان ها و شهرها کرد. اینگونه جابجایی ها نشانگر آن است که الگوهای آب و هوایی خشک تر و سخت تر می شود.

"آی پی سی سی" (گروه میان دولتی تحقیقات آب و هوایی) اخیرا اخطار داد که بالا رفتن دمای زمین می تواند باعث افت 50 درصدی تولید کشاورزی در غرب آفریقا تا 2020 شود.

اما تصاویر ماهواره ای از 15 سال گذشته ظاهرا نشانگر بهبود پوشش گیاهی در بخش جنوبی صحرای آفریقاست، البته "کمربند ساحل" که یک ناحیه نیمه خشک استوایی در جنوب این صحراست همچنان در وضعیتی شکننده است.

شکنندگی ناحیه "ساحل" البته ممکن است در اثر بریدن درختان، مدیریت ضعیف زمین، و فرسایش خاک تشدید شده باشد.

نامیبیا

اما مطالعاتی که در صحرای نامیب در نامیبیا انجام شده تصویر کاملتری به دست می دهد.

این منطقه ای است که متوسط بارندگی در آن تنها 12 میلیمتر در سال است - چیزی که دانشمندان "فوق خشک" می نامند. آنها در 60 سال گذشته سرگرم اندازه گیری میزان بارندگی در آنجا بوده اند.

سال گذشته یک مرکز تحقیقات محلی به نام "گوبابب" میزان بارندگی در آنجا را 80 میلیمتر اندازه زد.

آنها در یک دهه گذشته شاهد بوده اند که رود محلی، که بستر آن در اکثر سال خشک است، سیل هایی با شدت بی سابقه را تجربه کرده است. همه اینها با دمای بی سابقه هوا توام بوده است.

جو هشنل مدیر گوبابب گفت که با توجه به داده های فعلی نمی توان گفت که این پدیده ناشی از چیست اما "مسلم است که رکوردهای بی سابقه ای از نظر دما ثبت شده است."

او افزود: "سه سال قبل داغ ترین روز ثبت شده را با 47 درجه سانتیگراد داشتیم."

نوسانات

مری سیلی همکار آقای هنشل با این نظر موافق است.

او می گوید: "بیابان ها و نواحی لم یزرع همیشه بارندگی شدیدا متغیری دارند."

"باید گذشته ای چندصدساله را بررسی کرد تا شاید بتوان گفت که زمین سبزتر یا خشک تر می شود. در چند سال گذشته میزان بارندگی بیش از حد میانگین بوده است."

"اما باید افزود که نوسان در میزان بارندگی و الگوهای آب و هوایی نسبت به گذشته حتی بیش از این است."

صحرای نامیب هرچند در ساحل اقیانوس اطلس قرار دارد اما بارانی که در آن می بارد عملا با گذر از آفریقا از اقیانوس هند می آید.

به این ترتیب توضیح علت افزایش بارندگی بدون پذیرش این موضوع که دمای بالاتر جهانی تغییراتی در الگوهای تثبیت شده به جا گذشته، دشوار است.

آنچه این دانشوران بیش از هر چیز مایلند از آن سر در آورند این است که کدام تغییرات کار انسان است و کدام تغییرات ناشی از نوسانات طبیعی.

این مرکز از 1998 شاهد یک روند ثابت اما کاملا ملموس افزایش سطح دی اکسید کربن بوده است.

آنها مطمئن هستند که این افزایش ناشی از تغییرات محلی نیست، چرا که گوبابب در یک ناحیه دست نخورده و منزوی، بدون منابع آلودگی، قرار دارد.

این تغییری است که ابعاد جهانی دارد.

ساختن سرسبزی

همزمان در نقاط دیگر این قاره، اوضاع با سرعت بیشتری در حرکت است.

گرمایش زمین ممکن است درحال سبزتر کردن بیابان ها در مقیاس کوچک و غیرقابل اندازه گیری باشد، اما در بخش هایی از مصر، محیط با شیوه های مصنوعی و در ابعاد صنعتی سبز می شود.

جمعیت مصر درحال افزایش است و آب به منبعی ارزشمندتر بدل می شود.

اینکه مصری ها بنشینند به این امید که بیابان ها سبز شوند گزینه ای عملی نیست.

حسگری از راه دور، یعنی گرفتن تصاویر راداری از فضا، در سال 1981 آغاز شد و به دانشوران نشان داد که زیر سطوح ماسه ای صحرای آفریقا چه می گذرد.

برای نخستین بار قنات های این منطقه نقشه برداری و مطالعه شد.

بهره برداری از این منبع بدان معنی است که با مهارت و مدیریت می توان بیابان ها را به زمین های قابل کشت بدل کرد.

به لطف تلاش افرادی مثل آقای الباز در دانشگاه بوستون، سبز کردن بیابان به شکلی کنترل شده در مصر اتفاق می افتد.

اکنون در این مناطق شاهد تولید پرتغال، لیمو و انبه در سطح تجاری هستیم.

به علاوه دولت مصر عملا درحال ارائه کمک مالی به مردم برای اسکان در بیابان و کار کشاورزی است.

این برنامه بخشی از یک طرح جنجالی و بلندپروازانه برای استفاده از چند میلیون هکتار بیابان است.

روند جاری در سایر بخش های قاره ممکن است مهاجرت مردم به شهرها و نقاط دور از مناطق لم یزرع و نیمه خشک باشد، اما در مصر جایی که نمی توان سرسبزتر شدن بیابان را انکار کرد، عکس آن صادق است.

مطالب مرتبط