مبادلات بدون پول نقد؛ از کارت بانکی تا خرید اینترنتی در ایران

یک سال پیش وقتی در اطراف شهر سمنان به یک مغازه کوچک مراجعه کردم تا چیزی بخرم، مغازه دار پرسید کارت دارم، با تعجب نگاهش کردم و گفتم منظورتان چه جور کارتی است؟ گفت: کارت بانک. باز هم متوجه منظور مغازه دار نشدم و او وقتی سرگشتگی مرا دید کارخوان بانکی را بلند کرد و گفت کارت خرید.

من که از دیدن کارت خوان در آن مغازه شگفت زده شده بودم، پرسیدم مگه کارت هم قبول می کنید. مغازه دار جوان گفت: بله که قبول می کنیم چه کارتی دارید؟

گفتم منظورتان یعنی چیه که چه کارتی دارم. گفت همه بانکها کارت خودشان را دارند و من سه تا از این دستگاه ها (کارتخوانها) دارم.

دیدن سه کارتخوان در مغازه 12 متری در یک منطقه حاشیه ای شهر سمنان، واقعا عجیب بود روی آنها برچسب هایی از دو بانک دولتی و یک بانک خصوصی به چشم می خورد.

آنطور که آقای مغازه دار تعریف می کرد، در این بانکها حساب داشته و بانکها هم یک دستگاه در مغازه اش گذاشته اند تا پولهایی که مشتریان به وسیله کارت می پردازند اول به حساب آنها در بانک واریز شود.

کارت های بانکی

استفاده از کارتهای بانکی برای خرید سابقه طولانی در ایران ندارد، با آنکه مدتهاست بانک ها هر کدام کارتهایی را برای مشتریان خود صادر کرده اند اما این کارتها تا مدتها بیشتر برای برداشت پول از حساب شخصی شان به خصوص از طریق خود پردازهای بانکی ( (ATM) بود و کمتر می شد با آنها از جایی خرید کرد.

دلیل اصلی آن هم این بود که همین دستگاههای کارت خوان در همه فروشگاهها وجود نداشت که حالا هم خیلی جاها ندارد اما تغییرات گسترده ای بوجود آمده که حاکی از حرکت سریع و پرشتاب به سمت کاهش استفاده از پول نقد است.

در مدت کوتاهی بخشی از مشکلات استفاده از کارت های الکترونیکی به عنوان جانشین پول نقد، بر طرف شده است اما هنوز مشکل خرید و فروش اینترنتی کم و بیش باقی است.

در سالهای اخیر فروشگاههای اینترنتی کم و بیش راه افتاده و حتی می شود در شهری مثل تهران نیازهای روزمره و خوراکی را از طریق اینترنت سفارش داد و پولش را در همان لحظه پرداخت اما مشتریان این فروشگاهها چندان قابل توجه نیستند.

حالا وبسایت هایی هستند که در ازای ارائه بخشی از اطلاعات از مشتریان خود حق عضویت می گیرند که به وسیله همین کارتهای بانکی داخلی می شود پولش را پرداخت و عضو آنها شد.

امروز در ایران کالاهای زیادی را می شود در بازار الکترونیکی کشور در روی سایت های مختلف با عکس و مشخصات پیدا کرد؛ از کالاهایی که در بقالی عرضه می شود تا تجهیزات دقیقی نظیر دوربین های عکاسی و از کتاب تا تجهیزات نفتی، اما خرید از این طریق به این سادگی ها نیست.

خرید و فروش اینترنتی البته هنوز در مراحل اولیه خود است و بیشتر این مبادلات ارتباط های اولیه را شکل می دهد تا مشتری بی واسطه به صاحب کالا دسترسی پیدا کند.

Image caption در ایران مهمترین استفاده ای که از کارت بانکی می شود، گرفتن پول نقد از خودپردازهاست

همواره صفهای طولانی برای پرداخت فیش های آب و برق و گاز و تلفن در بانک های وجود داشت و راه دیگری برای پرداخت پول همین فیش بنود. حالا مشتریان بانک ها می توانند به جای مراجعه حضوری به بانک از طریق سایت اینترنتی هزینه های انرژی و مواردی نظیر آن را بدهند. دولت نیز مشوق هایی برای این کار در نظر گرفته است.

با این حال هنوز بخش عمده ای از پرداخت ها به شیوه حضوری است. دلیلش ساده است، برخی شهروندان یا کارت بانکی ندارند، یا اینترنت ندارند، یا سرعت اینترنت پائین است و یا ...

خرید و فروش اینترنتی در دنیای امروز یک واقعیت و ضرورت انکار ناپذیر است اما در ایران این کار تازه شروع شده است و بیشتر هم به مبادلات داخلی اختصاص دارد. چون محدودیت هایی بانکی و سرعت پائین اینترنت باعث شده تا ارتباطات بانکی در مرزهای ایران محصور بماند.

کارت های بانکی در ایران فقط در داخل کشور قابل استفاده هستند و برای همین امکان خرید وفروش الکترونیکی از این طریق در خارج از مرزهای جغرافیایی وجود ندارد. به این معنی که اگر دانشجویی کتابی در سایت آمازون پیدا کند و بخواهد آن را بخرد نمی تواند پولش را بپردازد.

تازه اگر کسی بتواند از طریق دوستی که کارت یکی از بانک های بین المللی را دارد کتابی سفارش بدهد، سایت هایی مثل آمازون این کتاب را به ایران نمی فرستند. یعنی ارسال کالاهای خریداری شده به ایران نیز با محدودیت هایی گسترده ای همراه است.

البته شرکت هایی در ایران وجود دارند که به عنوان واسطه عمل می کنند و اگر یک ایرانی سفارشی داشته باشد، این شرکت ها آن را از نقاط مختلف جهان تهیه می کنند و با قیمت هایی بیشتری در اختیار متقاضیان می گذارند.

محدودیت های بین المللی

Image caption فروشگاههای اینترنتی در ایران ایجاد شده که عین بقالی است و می شود همه چیز را از طریق اینترنت خرید و پولش را همانجا داد

اینجا مسئله دیگری هم وجود دارد و آن این است کارتهای بانکی ایران فقط Debit Card است و مشتری می تواند از حساب خود مبلغی پول بپردازد ولی هنوز کارت های اعتباری Credit Card در ایران وجود ندارند و برای همین مشتریان ایرانی برای خرید برخی کالاها که با استفاده از این کارتها امکانپذیر است، مشکل دارند.

مشکل اصلی در این بخش به ارتباطات بین المللی برمی گردد که از سالها پیش متوقف شده است. پيش از انقلاب بانکهای ايرانی قراردادهايی با موسسات بزرگ نظير ويزا و مسترکارت داشتند ولی بعد از تحريم آمريکا اين قراردادها متوقف شد.

به عنوان نمونه بانک ملی ايران قراردادی با ويزا داشت که بر اساس آن بانک ملی موسساتی را معرفی می کرد که کارت ويزا را بپذيرند و اين بانک تضمين کننده مطالبات مشتريان ايرانی بود و در نهايت تمام پرداخت های خود را از ويزا دريافت می کرد.

حالا که روابط بانکی ایران با دنیای خارج با مشکلاتی جدی تری روبه رو شده است، حتی انتقال پول از بانک های ایرانی به بسیاری از بانک های خارجی و بر عکس آن ناممکن شده است و همین مسئله مانع اصلی بر سر راه تجارت الکترونیکی است. یعنی تا زمانی که ایران نتواند روابط خود را با موسسات مالی بین المللی بهبود بخشد نمی توان به گسترش تجارت الکترونیکی در سطح خرد و کلان امیدوار بود.

با آنکه در داخل ایران شرایط برای گسترش مبادلات الکترونیکی نسبت به گذشته بیشتر فراهم شده اما در همین مدت، به دلیل تحریم های سازمان ملل و برخی کشورهای غربی، فعالیت بانک های ایرانی در خارج از این کشور محدود شده و بانک های بین المللی نیز همکاری خود را به حالت تعلیق درآورده اند.

در کنار محدودیت های مالی بین المللی، پائین بودن سرعت خطوط ارتباطی هنوز یکی از مشکلات جدی در گسترش توسعه تجارت الکترونیک به حساب می آید زیرا بدون ارتباطات مطمئن و پرسرعت، سخن گفتن از تجارت الکترونیک بی معنی است.

با آنکه حالا می شود خیلی از کارها را از بدون استفاده از پول نقد و با کارت بانکی یا از طریق اینترنتی انجام داد اما کارشناسان می گویند تا رسیدن به مرحله ای که بتوان در خانه ای در تهران نشست و از طریق اینترنت معامله کرد بدون این که نیازی به پول نقد باشد، راه درازی در پیش است.

جهان امروز سالهاست با این ابزارها زندگی می کند و تصور زندگی بدون، کامپیوتر، اینترنت، کارت بانکی، بازارهای مجازی، خرید و فروش آنلاین و مواردی نظیر آن تقریبا ناممکن است.

یادم می آید که مغازه داری سمنانی همان موقع به من گفت که ترجیح می دهد از مشتریان پول نقد بگیرد اما وقتی این آمادگی در شهرستانها ایجاد شده و بقالی ها هم کارت بانکی را به جای پول نقد می پذیرند، به خودی خود اتفاق مهمی افتاده است هر چند توسعه مبادلات تجاری الکترونیکی، علاوه بر آمادگی های فرهنگی به ابزارهای دیگری مثل خطوط پرسرعت ارتباطی و ارتباطات مالی بین المللی نیاز دارد.

مطالب مرتبط